Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
fallan red. v.
red. v., mhd. vallen, nhd. fallen; as. fallan, mnd. mnl. vallen; afries. falla; ae. feallan; an. falla. — Graff III,454 ff.
Praes.: fall-: 1. sg. -o Np 12,5. 90,9; 3. sg. -it F 4,24; -et NpNpw 143,14. Np 35,12. 82,14. 90,1. 93, Prooem. 117,13. 14 (3); 1. pl. -en O 3,21,12; 2. pl. -ent Np 81,7; 3. pl. -ant H 25,7,3. F 19,4; -ent T 145,13. 19. O 3,10, 38. 26,43. 4,7,36. Nc 796,27 [155,3]. NpNpw 109,6. 144,14. 145,7 (= Npw 8). Cant. Moysi 2 (Np = Hs. R = S. XLIII,1). Np 21,30. 106,26. 109,6; 2. sg. conj. -es O 1,23,60; 3. pl. conj. -en 4,26,44. Np 82,14; 2. pl. imp. -et T 201,4; -ad Gl 4,300,32 = Wa 58,16 (Ess. Ev., 9. Jh.); inf. -an Gl 1,222,33 (K). 252,35 (K). 514,12 (M). O 2,4,58 (PV); -en ebda. (DF). Nb 230,1 [248,12]. NpNpw Cant. Moysi 2 (Np = Hs. R = S. XLII,32). Np 117,13; -on Pw 71,9; part. -enti T 139,3; gen. sg. m. -entes Gl 2,527,18; acc. sg. m. -entan T 67,4; falł: 3. pl. Beitr. (Halle) 85,238 (nach Gl 2,410,57). — fal: 2. sg. imp. Npgl 45,3.
vall-: 1. sg. -e Gl 4,231,12; 1. pl. -aM 1,807,15 (M); 3. pl. -ent 638,35 (M, 4 Hss.). 4,54,8 (Sal. a 1); part. nom. sg. f. -endiv 3,170,53 (SH A). — val-: part. nom. sg. f. -endiv, -ente Gl 3,170,54. 54/55 (SH A).
uall-: 1. sg. -o NpNpw 7,5 (= Npw 4); 3. sg. -it S 69,54 (Musp.); -et Nl 593,30. Np 36,24. Npw 35,12. 117,14 (2); 1. pl. -aM Gl 1,807,16 (M); -eM 15 (M); -in 16 (M); 3. pl. -ant 514,12 (M; lat. conj.); -ent 658,36 (M, 2 Hss.). 4,140,12 (-ēt, vgl. Beitr. 73,213). T 84,7. 85,4. NpNpw 17,38/39. 21,30. 102,12. Np Cant. Moysi 2. Npw 21,30. 106,26. 109,6; inf. -en Gl 2,618,59 (Carlsr. Aug. CCXVII, 9./10. Jh.). Np Cant. Moysi 2; -in Nr 673,31 (Hs. H = S. CLXXI,5; a später aus e korr.); part. acc. sg. f. [-andia Wa 107,5;] nom. sg. f. -endiv Gl 3,170,53 (SH A); -ende 498,1; -enda 2; -indiu 170,29 (SH A).
uuallet: 3. sg. Npw 117,14 (vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 166).
fellit: 3. sg. S 171,3,2. 4. 5. 7. 172,3. T 44,20. 92,2. 110,2. 124,5 (2).
uell-: 3. sg. -it Gl 1,622,50 (Würzb. Mp. th. f. 20, 9. Jh.); -et Npw 7,17. 36,24; inf. -in Nr 673,31 (in Hs. H = S. CLXXI,5 e später zu a korr.).
uuellen: inf. Nr 673,31 (Hs. G = S. CLXXI,5; vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 166).
Praet.: felun: 3. pl. Gl 1,150,16 (Pa). F 8,5.
feal: 3. sg. F 8,7; 3. pl. -]un 12.
fial: 3. sg. S 195,19 (B). O 3,10,27. 20,180. 24,47; 3. pl. -]un 1,17,61. 4,22,25; 3. sg. conj. -]i 2,5,27.
fiel: 3. sg. Gl 1,407,3. T 19,8. 43,1. 2. 60,8. 97,4. 111,2. 135,20. 181,1. Pw 54,5. NpNpw 35,13 (2); 1. pl. -]en Np 118 E, 37; 3. pl. -]un T 71,2. 3. 4. 5. 91,3 (l vor l rad.). 184,3; -]on Pw 56,7. 68,10; -]en NpNpw 15,10 (= Npw 11). Cant. Deut. 8. Np 77,28. 55; -]in Npgl 87,6; 1. sg. conj. -]e NpNpw 117,13. Np 117,13 (3); 2. sg. conj. -]ist Gl 2,70,43; 3. pl. conj. -]in Np 61,4.
viel-: 3. pl. conj. -in (2 Hss.), -en Gl 1,477,60 (M).
uiel: 3. sg. Nb 8,24 [8,25]; 1. pl. -]en NpNpw 118 E,37 (Np = Hs. V3 = Beitr. (Tüb.) 83,70,7); 3. pl. -]en Npw Cant. Moysi 8; 1. sg. conj. -]e 117,13 (2).
vil: 1. sg. Gl 1,692,8 (M, clm 22 201, 12. Jh.).
uîle: 3. sg. conj. Nb 8,25 [8,26].
Wohl verschrieben: vuelin (2 Hss.), uuelen: 3. pl. conj. Gl 1,477,61 (M; vgl. z. Anlaut Schatz, Ahd. Gr. § 166).
Part. Praet.: ke-uallen: Nb 81,19 [91,17]. — gi-vallener: nom. sg. m. Gl 1,701,52 (M); -uallaner: dass. 2,667,34. — ge-uallen: Nb 85,17 [95,17]. NpNpw 15,6; acc. sg. n. -]a Nb 109,17 [120,4].
Hierher vielleicht auch: fallit: 3. sg. Gl 4,244 Anm. 6 (clm 19 410, 9. Jh.; „dies kann sowohl lat. als deutsch sein je nachdem man Fehlen des lat. Lemmas oder der deutschen Glosse annimmt“, Steinm.). I. von einem Ausgangspunkt zu einem Zielpunkt fallen: aus einer Richtung, aus etw. auf etw. (herab)fallen, von Sachen, spez. von Sternen u. Mond: α) mit Adv. u. Präp. in + Akk. d. Sache: fallent ouh thie sterron in erda filu ferron [vgl. stellae cadent de coelo, Matth. 24,29] O 4,7,36; β) ohne Best.: suilizot lougiu der himil, mano uallit S 69,54 (oder zu II bzw. III?); γ) Glosse: vielin [ex nido hirundinum dormienti illi calida stercora] inciderent (Hss. insiderent) [super oculos eius, Tob. 2,11] Gl 1,477,60 (1 Hs. infallan, 1 nidarsizzen). II. zu einem Zielpunkt fallen, sich zu einem Zielpunkt hinbewegen: 1) auf etw. fallen, auf (über) jmdn. fallen: a) von Pers., Tieren, Sachen: α) mit Präp. in, ana, ûf, ubar + Akk. d. Sache oder Pers.: andaru fielun in steinahti lant alia autem ceciderunt in petrosa T 71,3, ähnl. F 8,7. 12. T 71,5. 139,3. 184,3 (alle cadere); — sumelichez fellit ana die guoten erda S 171,3,7; — sumelichiz fellit uf den stein 4; — ein fon then (Sperlingen) ni fellit ubar erda non cadet super terram T 44,20. thie thar fellit ubar then stein uuirdit zibrohhan, ubar then her fellit, zibrihhit inan qui ceciderit super lapidem ... super quem autem ceciderit 124,5; von Bergen: biginnent sie quedan bergon: fallet ubar unsih! cadete super nos! 201,4, z. gl. St. O 4,26,44; β) Glosse: fallad cadite [super nos, Luc. 23,30] Gl 4,300,32 = Wa 58,16; b) bildl., von Abstr., mit Präp. ana, ubar + Akk. d. Sache oder Pers.: iro unreht uellet an iro skeitilon in verticem ipsius iniquitas eius descendet Npw 7,17 (Np plestet); — forta dodis fiel ouir mi formido mortis cecidit super me Pw 54,5, ferner: 68,10 (cadere). 2) in etw. fallen: a) von Pers., Tieren, Sachen: α) mit Präp. in, ana + Akk. d. Sache: ibu daz (scaf) in gropa fallit si ceciderit haec ... in foveam F 4,24. sumiu fielun in thorna ceciderunt in spinas T 71,4. mittiu her ofto fellit in fiur cadet in ignem 92,2. dicetis monti hvic tollere . et mittere in mare (so chedent ir disem berge zuo heue dih uf unde fal in den mere) Npgl 45,3, ferner: T 84,7. 110,2. Np 77,28 (alle cadere); — gruouon furi antsceine min gruoua in fielon an thia inciderunt in eam Pw 56,7; β) mit Adv.: quia foderunt foueam . et inciderunt in eam (uuanda sie gruobin gruoba unde fielin darin) Npgl 87,6; γ) Glosse: fallentes [huius ... iam miserescito, praeruptam in foveam] praecipitis (Glosse: praecipitis, cadentis) [viri, Symm. I Praef. 85] Gl 2,527,18; b) bildl., von Pers., mit Präp. in + abstr. Akk.: in uanitatem fielen uuir NpNpw 118 E,37. ube ih fallo in dia sunda Np 12,5. 3) um etw. (herab)fallen, von Sachen, mit Präp. umbi + Akk. d. Sache: diu (Fleisch u. Vögel) fielen ... umbe die herebirga ceciderunt ... circa tabernacula eorum Np 77,28. 4) unter, zwischen etw. fallen, von Pers., Sachen, mit Präp. untar + Akk. d. Sache: sumelichiz fellit unter die dorne S 171,3,5. sie (mine fienda) uallent under mine fuoze cadent subtus pedes meos NpNpw 17,38/39. 5) herniederfallen, von Sachen, mit Adv.: daz siu (die Wolken) so gerinnent in uuazerine zasamen . daz tie gesamenote . unde ze tropfon uuortene . be diu haranider fallent Nc 796,27 [155,3]. 6) wohin geraten, sich hinneigen zu, von Pers., Glosse: vallent [praesentium quippe iudiciis non satis moveor: qui in utramque partem, aut amore] labuntur [, aut odio, Dan., Praef.] Gl 1,658,35. 7) in bestimmten Verbindungen: a) fallan zi kneuuun, zi fuozun, zi fuoze, in fuozi, furi fuozi mit Gen. oder Dat. d. Pers. oder Poss.-Pron.: jmdm. zu Füßen fallen: fiel zi thes heilantes knevvun procidit ad genua Ihesu T 19,8. fiel zi sinen fuozun procidit ante pedes eius 60,8. si zi fuaze Kriste fial [vgl. cecidit ad pedes eius, Joh. 11,32] O 3,24,47. fial in sine fuazi [vgl. illa cecidit ad pedes eius, Randgl. zu Matth. 15,25] 10,27. fiel in sin annuzi furi sine fuozi cecidit ... ante pedes eius T 111,2, ferner: 135,20 (cadere); b) fallan in knio: auf die Knie fallen: fialun tho in iro knio, zi hue habetun inan io [vgl. genu flexo ante eum, Matth. 27,29] O 4,22,25; c) fallan in annuzi: aufs Antlitz fallen: gihorente thie iungoron fielun in iro annuzi ceciderunt in faciem suam T 91,3, ferner: 111,2 (cadere, s. o. a). 181,1 (procidere); d) framhald fallan: niederfallen: framhald fial tho tharasun joh betota then gotes sun [vgl. procidens adoravit eum, Joh. 9,38] O 3,20,180, ferner: 1,17,61 (procidere); e) fallan ubar hals mit Poss.-Pron.: jmdm. um den Hals fallen, jmdn. umarmen: ingegin louffenti fiel ubar sinan hals inti custa inan cecidit supra collum eius T 97,4. III. von einem Ausgangspunkt aus fallen: 1) von etw. herab-, hinabfallen, von Pers., Sachen: α) mit Präp. fona + Dat. d. Sache: sterna fallent fona himile stellae cadent de caelo F 19,4. ih gisah Satanasen soso blekezunga fon himile fallentan de caelo cadentem T 67,4. uuanta uuelfa ezzant fon brosmun theo dar uallent fon discu iro herono quae cadunt de mensa dominorum suorum 85,4. der dia (tolerantiam) ferliuset . der fallet fone himile [vgl. cecidit de caelo, Aug., En.] Np 93, Prooem., ferner: T 145,19. O 3,10,38. Nb 230,1 [248,12] (alle cadere); β) mit Adv.: in cęlesti sede dannan mali angeli fielen . dar seldot er sinen liut [vgl. unde peccantes angeli eiecti atque deiecti sunt, Aug., En.] Np 77,55; γ) ohne Best.: daz electorum so manige fone erdo ze himele chomen . so dar ze leibo uuard angelorum do demones fielen NpNpw Cant. Deut. 8 (oder zu I β?); δ) Glossen: uallen [inpiger e summo dilapsus] labere [tecto, Sed., Carm. pasch. II,204] Gl 2,618,59. giuallaner [frater tendebat inertis infelix palmas, curru] delapsus [eodem, Verg., A. X,596] 667,34. 2) von jmdm. abfallen, jmdm. abtrünnig werden, von Pers., mit Präp. fona + Dat. d. Pers.: der aua den tiuval nah uolget, der fellit uona gote S 173,2. 3) von etw. abweichen, abgehen, Glosse: fielist [ut tu quoque paulisper a tua tranquillitate] descisceres [Boeth., Cons. 2,1 p. 25,18] Gl 2,70,43. IV. absolut: 1) (zu Boden) fallen, hinfallen: a) von Sachen: suenne der acchirman sait sinen samen, so fellit sumelichiz pi demo uuege S 171,3,2. in zorften teilen sint mir geuallen diu lantmezseil funes ceciderunt mihi in praeclaris NpNpw 15,6, ferner: F 8,5. T 71,2 (beide cadere); b) von Pers., Tieren: felise lekentis firspurnitha daz er ni mac fallan saxa opponens offendiculos Gl 1,252,35. fiel [(David) collabebatur inter manus eorum: et] impingebat [in ostia portae, 1. Reg. 21,13] 407,3. thaz ... (engila) thih ni lazen fallan O 2,4,58. terder sturzzet der uallet Nl 593,30. sin bald ellin nelazet in (den Eber) uellin Nr 673,31; c) bildl. bzw. in bildl. Umschreibungen: fallen, zu Fall kommen, ins Verderben, in Bedrängnis geraten, zugrunde gehen, von Pers.: uallant decidant [a cogitationibus suis, Ps. 5,11] Gl 1,514,12. uellit (populus) corruet [, et esuriet, Is. 8,21] 622,50. ni ualleM [aporiamur, sed] non destituimur [2. Cor. 4,8] 807,15. ibu usih kisihis pislifte ni fallant si nos respicis, lapsi non cadunt H 25,7,3. thaz thu thes waldes alles zi altere ni falles O 1,23,60. ter doh io uiel . fasto nestuont; ube er fasto stuonde . so neuile er qui cecidit . non erat ille stabili gradu Nb 8,24. 25 [8,25. 26]. fore imo (Gott) fallent alle die iro muot uuendent an diea erda procident universi qui descendunt in terram NpNpw 21,30. vuola fallent die . die sih so fore imo (Gott) diemuotent . daz er sie ufrihtet ... unde ubelo fallent die . fone dien iz chit . destrve illos et non ędificabis eos [vgl. bonum est, ut teipsum deiicias ... nam si permanes in mala altitudine, tunc deiicieris, Aug., En.] 109,6. anagestozzener uuard ih keuuerbet . daz ih fiele inpulsus versatus sum ut caderem 117,13. vuanda aber got nefallet . pe diu nefallet der . der sih ze imo habet [vgl. cuius fortitudo et laudatio est dominus, tam non cadit, quam non cadit dominus, Aug., En.] 14. nube ir fallent fone elatione animi [vgl. non extollemini, sed cadetis, ebda.] Np 81,7, ferner: O 2,5,27. NpNpw 7,5 (= Npw 4, decidere). 15,10 (= Npw 11, cadere). 21,30 (procidere). 35,13 (2, 1 Beleg cadere). 36,24 (cadere). 117,13 (2). 14 (cadere). 144,14 (corruere). 145,7 (= Npw 8). Cant. Moysi 2 (2, beide cadere). Np 90,1. 9. 117,13 (2, 1 Beleg cadere); — von Abstr.: vbermuoti ist also einfuoziu . uuanda si ieo sar fallet NpNpw 35,12; d) fallentiu suht Fallsucht (vgl. Höfler, Krankheitsn. S. 703 f., Heyne, Hausalt. 3,125 f.): uallindiu suth epilemsia (vgl. Diefb., Gl. 204 b) Gl 3,170,29. uallende suht caducus morbus 498,1. uallenda cadiva passio 2 (suht nach 1 zu ergänzen). [uallandia suht [solum enim hoc animal, sicut et homo,] caducum [patitur] morbum [Is., Et. XII,7,65] Wa 107,5.] 2) auf die Knie fallen: furi imo fallon sulun Mora, in fiunda sina ertha leccon sulun coram illo procident Aethiopes Pw 71,9 (vgl. II 7 b). 3) einstürzen, zusammenstürzen, zusammenrutschen: a) von Bauwerken: bliesun uuinta inti anafielun in thaz hus, inti iz ni fiel et non cecidit T 43,1. noh iro steinzun nefallet non est ruina maceriae NpNpw 143, 14. samoso haldentero uuende . unde nidergeduohtemo zune . die doh fielin âne stoz [vgl. tamquam parieti inclinato: qui etsi non impellatur, occumbit, Cass.] Np 61,4, ferner: S 195,19. T 43,2 (beide cadere); b) vom Sandhaufen: also der santhuffo uuard ih kestozen, daz ih fiele. Vuaz fallet liehtor? Np 117,13; c) von den Meeresfluten: do die ubilen unter zuisgen chomen, do uielen siu (diu uuazer, Np betaten siu sih) Npw Cant. Moysi 8. 4) sich nach unten bewegen, sich senken, sinken; versinken: a) von einem Teil des Rades: rad puret sih after . fornan fallet iz [vgl. quod rota ... ex his, quae ante sunt, deiicitur, Aug., En.] Np 82,14; b) von den Wellen: sie (des uuindes uuella) heuent sih hoho nendendo . unde fallent samotiefo riuuondo descendunt usque ad abyssos NpNpw 106,26; c) bildl.: von Pers.: hier an dien afterosten bonis . stigen inimici domini . hinafure an dien bezzesten fallen sie . dar gebreste in Np 82,14; von den Sünden: so ouh uns sin gratia irrinnet . so uallent unsere sunda [vgl. occidunt peccata tua, oritur gratta tua, Aug., En.] NpNpw 102,12. 5) im Kampfe fallen, umkommen: ist ... gibuluht thesemo folke, inti fallent in munde suertes cadent in ore gladii T 145,13. fallent sie ginoton fora iro fianton, untar iro hanton speron joh mit suerton O 3,26,43. V. jmdm. zufallen, zuteil werden, vom Los: α) mit Dat. d. Pers.: ube er iz neuueiz . uuio saliglih loz mag imo uuesen geuallen . an dero unuuizentheite? si nescit quaenam beata sors esse potest . ignorantiae caecitate? Nb 85,17 [95,17]; in der Phrase fallan in [h]lôz: jmdm. als Schicksal zuteil werden: ube dir iz nieht allez kelicho nemisselichet . taz tir in loz keuallen ist si te nondum tuae totius sortis piget 81,19 [91,17]; β) ohne Best.: ah taz arbeitsamo geuallena loz ... so ubel uuiht keuualtig uuirdet heu gravem sortem Nb 109,17 [120,4] (oder zu IV 1 a ?). VI. einer Sache verfallen, mit Dat. d. Sache: thiu blinti uns, wan ih, wurti ... fon sunton, then wir fallen O 3,21,12 (so Kelle 3,112; nach Piper 2,113 ist then instr. Dat.). VII. Glossenwort, Vokabelübersetzung, Unklares: fluzzun felun fluxerunt ceciderunt Gl 1,150,16. hlinen fallan irsterpan obcumbere cadere mori 222,33. vallent diruunt destruunt 4,54,8. diruunt 140,12 (vgl. Beitr. 73,213; auf ruere ‘herabstürzen’ bezogen, vgl. auch Diefb., Gl. 183 c s. v. diruere). ih valle cado 231,12; vil [recessit somnus ab oculis meis, et concidi, et] corrui [corde prae solicitudine, 1. Macc. 6,10] 1,692,8 (5 Hss. firuuânen). givallener [ut, peccatis nostris in finem] devolutis (Hs. devolutus) [, ita demum in nos vindicet, 2. Macc. 6,15] 701,52 (5 Hss. bringan). falł [elementa ... rapiuntque] ruunt [-que omnia legirupis quassantia viribus orbem, Prud., Ham. 237] Beitr. (Halle) 85,238 (nach Gl 2,410,57; ‘einstürzen’?); fallit Gl 4,244 Anm. 6 (s. o. Formenteil).
Abl. fellen, fallazzen; fallanto; fal, falla; vgl. fellîg; fellî, gifelli.