Eintrag · Köbler As. Wörterbuch
te Präp., Präf., Adv.
te , Präp., Präf., Adv.
- nhd.
- zu, bis an, in, gemäß, allzu
- ne.
- to (Adv. bzw. Präp.), in (Adv. bzw. Präp.), too (Adv.)
- ÜG.:
- lat. ad BPr, Gl, H, SPs, SPsWit, in H, (quare) H, (quis) H, secundum H, (utquid) H
- Vw.:
- s. tō-, -foran, -gėgnes, -samna*
- Hw.:
- s. tō; vgl. ahd. zi; anfrk. te, ti
- Q.:
- BPr, BSp, EH, FM, Gen, GlEe, GlG, GlM, GlPW, GlS, H (830), Hi, PA, SPs, SPsWit, WH (= Kötzschke R. Die Urbare der Abtei Werden an der Ruhr), WT
- E.:
- germ. *te, Präf., zu, zer...; germ. *ta, Präp., zu
- W.:
- mnd. te, Präp., Präf., Adv., zu; B.: H te 347 M C, 414 M C, 424 M C, 531 M C S, 543 M C S, 561 M C S, 566 C, 678 M C S, 687 M C, 759 M C, 806 M C, 971 M C, 972 M C P, 986 M C P, 1085 M C, 1102 M C, 1103 M C, 1116 M C, 1136 M C, 1211 M C, 1273 M C, 1489 M C, 1490 M C, 1737 M C, 1749 M C, 1915 M C, 1917 M C, 1988 M C, 2089 M C, 2090 M C, 2118 M C, 2119 M C, 2150 M C, 2176 M C, 2177 M C, 2208 C, 2225 C, 2240 C, 2267 M C, 2278 M C, 2292 M C, 2548 C, 2682 M C, 2820 M C, 2936 M C, 2941 M C, 2967 M C, 2995 M C, 3074 M C, 3117 M C, 3130 M C, 3184 M C, 3256 M C, 3288 M C, 3301 M C, 3384 M C, 3394 M C, 3419 C, 3428 C, 3431 C, 3448 C, 3511 M C, 3521 M C, 3531 M C, 3672 M C, 3679 M C, 3765 M C, 3913 M C, 3964 C, 3999 C, 4012 C, 4104 M C, 4233 M C, 4233 M C, 4336 M C, 4415 M C, 4502 M C, 4528 M C, 4555 M C, 4670 M C, 4746 M C, 4804 M C, 4825 M C, 4829 M C, 4835 M C, 4929 M C, 4931 M C, 4940 M C, 4966 M C, 5007 M C, 5016 M C, 5056 M C, 5150 M C, 5160 M C, 5340 C, 5454 C, 5463 C, 5721 C, 5745 C, 5763 C, 5783 C, 5795 C, 5814 C, 5832 C L, 5895 C, 5934 C, 5951 C, 5980 M, 5981 M, 330 M C, 331 M C, 447 M C, 453 M C, 457 M C, 684 M C, 692 C, 709 M C, 771 M C, 903 M C, 1081 M C, 1161 M C, 1194 M C, 1237 M C, 1465 M C, 1784 M C, 1796 C, 1867 M C, 1870 M C, 1995 M C, 2129 M C, 2192 M C, 2333 M C, 2473 M C, 2510 M C, 2631 M C, 2955 M C, 3002 M C, 3189 M C, 3203 M C, 3225 M C, 3472 C, 3526 M C, 3571 M C, 3700 C, 3756 C, 3774 M C, 3778 M C, 4218 M C, 4248 M C, 4267 M C, 4418 M C, 4461 M C, 4498 M C, 4499 M C, 4504 M C, 4641 M C, 4660 M C, 4836 M C, 4838 M C, 5067 M C, 5111 M C, 5146 M C, 5188 M C, 5215 M C, 5263 M C, 5306 C, 5446 C, 5473 C, 5513 C, 5651 C, 5762 C, 5774 C, 236 M C, 769 M C, 970 M C, 1104 M C, 1542 M C, 1566 M C, 1573 M C, 1587 M C, 1662 M C, 1915 M C, 2044 M C, 2050 M C, 2152 M C, 2193 M C, 2251 C, 2256 M C, 2257 M C, 2747 M C, 2948 M C, 2999 M, 3027 M C, 3094 M C, 3137 M C, 3297 M C, 3562 M C, 3646 M C, 3655 M C, 3867 M C, 3868 M C, 3885 M C, 3915 M C, 3920 M C, 4035 M C, 4056 M C, 4073 M C, 4489 M C, 4569 M C, 4571 M C, 4572 M C, 4599 M C, 4604 M C, 4757 M C, 4775 M C, 4801 M C, 4860 M C, 4883 M C, 4956 M C, 5452 C, 5614 C, 5633 C, 5654 C, 5963 C, 4587 M C, 4992 M C, 4993 M C, 5795 C, 1554 M C, 1375 M C, 1638 M C, 1777 M C, 2043 M C, 2074 M C, 2572 C, 3513 M C, 3809 M C, 5158 M C, 586 M C, 900 M C, 1243 M C, 1324 M C V, 1329 M C V, 1624 M C, 1990 M C, 2486 M C, 3420 C, 3436 C, 3456 C, 3491 M C, 3505 M C, 4693 C, 4729 C, 5322 C, 98 M C, 168 M C, 452 M C, 538 M C S, 658 M C, 788 M C, 791 M C, 2902 M C, 3543 M C, 3684 M C, 3982 C, 4585 M C, 5958 C, 51 C, 62 C, 133 M C, 147 M C, 164 M C, 263 M C, 266 M C, 284 M C, 301 M C, 335 M C, 405 M C, 443 M C, 490 M C, 496 M C S, 496 M C S, 497 M C S, 498 M C, 506 M C S, 534 M C S, 547 M C S, 555 M C S, 700 M C S, 834 M C, 981 M C P, 1018 M C, 1029 M C, 1124 M C, 1143 M C, 1149 M C, 1187 M C, 1199 M C, 1209 M C, 1252 M C, 1261 M C, 1286 M C V, 1296 M C V, 1338 M C V, 1371 M C, 1431 M C, 1543 M C, 1550 M C, 1579 M C, 1659 M C, 1665 M C, 1693 M C, 1694 M C, 1719 M C, 1765 M C, 1787 M C, 1797 M C, 1854 M C, 1855 M C, 1857 M C, 1860 C, 1916 M C, 1918 M C, 1924 M C, 1948 M C, 1949 M C, 2023 M C, 2066 M C, 2172 M C, 2206 C, 2232 C, 2348 M C, 2405 M C, 2411 M C, 2484 M C, 2501 M C, 2709 M C, 2744 M C, 2826 M C, 2833 M C, 2883 M C, 2884 M C, 2925 M C, 3206 M C, 3247 M C, 3252 M C, 3307 M C, 3308 M C, 3310 M C, 3312 M C, 3346 M C, 3358 M C, 3403 M C, 3509 M C, 3536 M C, 3622 M C, 3929 M C, 3936 M C, 3975 C, 3978 C, 3979 C, 4004 C, 4068 M C, 4096 M C, 4231 M C, 4482 M C, 4580 M C, 4581 M C, 4592 M C, 4647 M C, 4651 M C, 4666 M C, 4709 C, 4739 C, 4765 M C, 4787 M C, 4791 M C, 4799 M C, 4817 M C, 5029 M C, 5029 M C, 5053 M C, 5105 M C, 5115 M C, 5174 M C, 5199 M C, 5278 C, 5292 C, 5294 C, 5295 C, 5360 C, 5361 C, 5381 C, 5421 C, 5480 C, 5495 C, 5503 C, 5560 C, 5563 C, 5594 C, 5640 C, 5674 C, 5712 C, 5769 C, 5773 C, 5861 C L, 5980 M, 143 M C, 502 M C S, 1023 M C, 1188 M C, 1467 M C, 1589 M C, 1779 M C, 1787 M C, 1838 M C, 2163 M C, 2328 M C, 2329 M C, 2377 M C, 2433 M C, 2531 C, 2698 M C, 2752 M C, 2834 M C, 3014 M C, 3051 M C, 3128 M C, 3138 M C, 3407 M C, 3739 M C, 3803 M C, 3820 M C, 3903 M C, 3988 C, 3991 C, 4027 M C, 4055 M C, 4291 M C, 4512 M C, 4518 M C, 4525 M C, 4541 M C, 4594 M C, 4608 M C, 4687 C, 4763 M C, 4782 M C, 4784 M C, 4919 M C, 4920 M C, 5065 M C, 5128 M C, 5225 M C, 5346 C, 5349 C, 5471 C, 5531 C, 5656 C, 5830 C L, 5847 C L, 171 M C, 184 M C, 190 M C, 560 M C S, 563 M C S, 615 M C, 796 M C, 799 M C, 1300 M C V, 1453 M C, 1463 M C, 1478 M C, 1517 M C, 1527 M C, 1628 M C, 1690 M C, 1950 M C, 1984 M C, 2039 M C, 2077 M C, 2130 M C, 2249 C, 2327 M, 2439 M C, 2669 M C, 2753 M C, 2953 M C, 3087 M C, 3177 M C, 3320 M C, 3530 M C, 3691 M C, 3829 M C, 3888 M C, 3971 C, 4086 M C, 4095 M C, 4108 M C, 4152 M C, 4300 M C, 4303 M C, 4334 M C, 4346 M C, 4424 M C, 4575 M C, 4583 M C, 4763 M C, 4849 M C, 4988 M C, 5066 M C, 5092 M C, 5225 M C, 5330 C, 5350 C, 5385 C, 5388 C, 5430 C, 5432 C, 5447 C, 5453 C, 5603 C, 5684 C, 5718 C, 5739 C, 5854 C L, 5923 C, 9 C, 12 C, 16 C, 248 M C, 555 M C S, 1228 M C, 1239 M C, 1428 M C, 1459 M C, 1547 M C, 1551 M C, 1703 M C, 2016 M C, 2026 M C, 2253 C, 3354 C, 2517 C, 2536 C, 2781 M C, 2952 M C, 3534 M C, 3568 M C, 3816 M C, 3838 M C, 3987 C, 4087 M C, 4147 M C, 4518 M C, 4591 M C, 4818 M C, 5225 M C, 5342 C, 5423 C, 5439 C, 5636 C, 5647 C, 5769 C, 5849 C L, 5882 C, 5967 C, 145 M, 410 M, 672 M, 887 M, 952 M, 2963 M, 4546 M, 4900 M, 4941 M, 246 M, 1471 M, 1931 M, 1937 M, 2127 M, 2188 M, 2317 M, 2632 M, 2684 M, 4822 M, 1388 M, 1631 M, 2850 M, 4096 M, 656 M, 2868 M, 5013 M, 97 M, 951 M, 226 M, 298 M, 302 M, 490 M, 592 M, 644 M, 950 M, 953 M, 1345 M V, 1565 M, 2146 M, 2512 M, 2714 M, 2767 M, 2840 M, 3001 M, 3122 M, 3311 M, 3742 M, 650 M, 976 M P, 1794 M, 3298 M, 5152 M, 925 M, 315 M, 959 M, 4282 C, 4251 C, 4240 C, 429 M, 644 M, 350 M, 722 M, 2021 M, 3665 M, 523 M, 1613 M, 2233 M, 2821 C, 4189 C, 1406 M C, 1505 M C, 1506 C, 1555 M C, 1561 M C, 1620 M C, 1685 M C, 2254 C, 2563 C, 2717 M C, 3271 M C, 3596 M C, 4139 M C, 4706 C, 5047 M C, 5755 C, 5846 C L, 5847 C L, 142 M, 320 M, 1093 M, 3053 M, ti 957 M C, 145 C, 410 C, 672 C, 887 C, 952 C, 2198 C, 2963 C, 3423 C, 4546 C, 4900 C, 4941 C, 246 C, 1471 C, 1931 C, 1937 C, 2127 C, 2188 C, 2317 C, 2632 C, 2684 C, 4822 C, 1388 C, 1631 C, 2200 C, 2850 C, 4096 C, 656 C, 2868 C, 2527 C, 5013 C, 97 C, 951 C, 20 C, 52 C, 226 C, 298 C, 302 C, 490 C, 592 C, 644 C, 950 C, 953 C, 1345 C, 1565 C, 2146 C, 2512 C, 2714 C, 2767 C, 2840 C, 3001 C, 3122 C, 3311 C, 3742 C, 4733 C, 650 C, 976 C, 1794 C, 3298 C, 5152 C, 5347 C, 925 C, 2533 C, 315 C, 959 C, 4282 M, 4251 M, 4240 M, 523 S, 142 C, 320 C, 1093 C, 3053 C, to 429 C, 5952 C, 644 C, 350 C, 722 C, 2021 C, 3665 C, 523 C, t: 971 P, the 5730 C, 1613 C, 2233 C, 2821 M, 4189 M, Gen te Gen 27, Gen 77, Gen 149, Gen 158, Gen 248, Gen 268, Gen 308, Gen 46, Gen 196, Gen 208, Gen 216, Gen 298, Gen 51, Gen 180, Gen 335, Gen 324, Gen 22, Gen 23, Gen 108, Gen 133, Gen 143, Gen 244, Gen 336, Gen 24, ti Gen 226, Gen 43, BPr te Wa 18, 8 = SAAT 5, 8, Wa 18, 11 = SAAT 5, 11, Wa 18, 13 = SAAT 5, 13, Wa 18, 15 = SAAT 5, 15, Wa 18, 18 = SAAT 5, 18, BSp te Wa 17, 24 = SAAT 8, 24, Wa 17, 25 = SAAT 8, 25, GlEe te Wa 55, 24b = SAGA 103, 24b = Gl 4, 297, 55, Wa 50, 10a = SAGA 98, 10a = Gl 4, 289, 12, Wa 50, 19a = SAGA 98, 19a = Gl 4, 289, 22, Wa 50, 17b = SAGA 98, 17b = Gl 4, 289, 57, Wa 51, 17b = SAGA 99, 17b = Gl 4, 291, 24, Wa 54, 11a = SAGA 102, 11a = Gl 4, 295, 30, Wa 55, 20b = SAGA 103, 20b = Gl 4, 297, 49, Wa 55, 35a = Gl 103, 35a = Gl 4, 297, 26, Wa 57, 1a = SAGA 105, 1a = Gl 4, 299, 7, Wa 59, 8a = Gl 107, 8a = Gl 4, 301, Anm. 2, Wa 60, 20b = Gl 108, 20b = Gl 4, 303, 16, Wa 60, 22a = Gl 108, 22a = Gl 4, 303, 1, Wa 61, 17b = SAGA 109, 17b (mit Instrum.) = Gl 4, 304, 25, EH te Wa 21, 5 = SAAT 15, 5, Wa 21, 9 = SAAT 15, 9, Wa 21, 11 = SAAT 15, 11, Wa 21, 15 = SAAT 15, 15, Wa 21, 18 = SAAT 15, 18, Wa 21, 18 = SAAT 15, 18, FM te Wa 29, 7 = SAAT 29, 7, Wa 32, 1 = SAAT 32, 1, Wa 32, 5 = SAAT 32, 5, Wa 32, 6 = SAAT 32, 6, Wa 32, 8 = SAAT 32, 8, Wa 32, 9 = SAAT 32, 9, Wa 32, 10 = SAAT 32, 10, Wa 32, 11 = SAAT 32, 11, Wa 32, 12 = SAAT 32, 12, Wa 32, 13 = SAAT 32, 13, Wa 32, 15 = SAAT 32, 15, Wa 32, 16 = SAAT 32, 16, Wa 32, 17 = SAAT 32, 17, Wa 32, 18 = SAAT 32, 18, Wa 32, 19 = SAAT 32, 19, Wa 32, 20 = SAAT 32, 20, Wa 32, 21 = SAAT 32, 21, Wa 36, 42 = SAAT 36, 42, Wa 37, 6 = SAAT 37, 6, Wa 39, 9 = SAAT 39, 9, Wa 40, 5 = SAAT 40, 5, Wa 40, 32 = SAAT 40, 32, Wa 40, 34 = SAAT 40, 34, Wa 40, 34 = SAAT 40, 34, Wa 41, 6 = SAAT 41, 6, Wa 41, 21 = SAAT 41, 21, Wa 41, 24 = SAAT 41, 24, Wa 41, 27 = SAAT 41, 27, Wa 41, 28 = SAAT 41, 28, Wa 41, 29 = SAAT 41, 29, Wa 41, 30 = SAAT 41, 30, Wa 41, 31 = SAAT 41, 31, Wa 42, 9 = SAAT 42, 9, Wa 42, 9 = SAAT 42, 9, Wa 42, 11 = SAAT 42, 11, Wa 42, 13 = SAAT 42, 13, Wa 42, 14 = SAAT 42, 14, Wa 42, 15 = SAAT 42, 15, Wa 42, 16 = SAAT 42, 16, Wa 42, 19 = SAAT 42, 19, Wa 42, 20 = SAAT 42, 20, Wa 42, 21 = SAAT 42, 21, Wa 42, 22 = SAAT 42, 22, Wa 42, 23 = SAAT 42, 23, Wa 42, 25 = SAAT 42, 25, Wa 42, 26 = SAAT 42, 26, Wa 42, 31 = SAAT 42, 31, Wa 42, 33 = SAAT 42, 33, Wa 42, 36 = SAAT 42, 36, Wa 42, 36 = SAAT 42, 36, Wa 42, 38 = SAAT 42, 38, Wa 43, 1 = SAAT 43, 1, Wa 43, 1 = SAAT 43, 1, Wa 43, 2 = SAAT 43, 2, Wa 43, 19 = SAAT 43, 19, Wa 43, 21 = SAAT 43, 21, GlG te Wa 62, 3a = SAGA 70, 3a = Gl (nicht bei Steinmeyer), Wa 64, 2a = Gl 72, 2a = Gl (nicht bei Steinmeyer), Wa 64, 15b = Gl 72, 15b = Gl (nicht bei Steinmeyer), Wa 65, 21a = SAGA 73, 21a = Gl (nicht bei Steinmeyer), GlM ti Wa 70, 7a = SAGA 185, 7a = Gl (nicht bei Steinmeyer), Wa 71, 13a = SAGA 186, 13a = Gl (nicht bei Steinmeyer), PA te Wa 15, 3 = SAAT 313, 13, (Wa 14, 9 = SAAT 312, 9, Wa 15, 3 = SAAT 313, 13), GlPW te Wa 102, 40b = SAGA 90, 40b = Gl 2, 588, 70, té Wa 95, 3b = SAGA 83, 3b = Gl 2, 581, 29, té ad Wa 97, 18b = SAGA 85, 18b = Gl 2, 583, 49, GlS te Wa 107, 22b = SAGA 287, 22b = Gl (nicht bei Steinmeyer), Wa 108, 10a = SAGA 288, 10a = Gl (nicht bei Steinmeyer), WH te Wa 23, 3 = SAAT 338, 3 = Kötzschke, R., Die Urbare der Abtei Werden an der Ruhr, Bd. 2, 1906, S. 73, 20, Wa 23, 6 = SAAT 338, 6 = Kötzschke, R., Die Urbare der Abtei Werden an der Ruhr, Bd. 2, 1906, S. 73, 21, Wa 23, 14 = SAAT 338, 14 = Kötzschke, R., Die Urbare der Abtei Werden an der Ruhr, Bd. 2, 1906, S. 74, 4, Wa 23, 15 = SAAT 338, 15 = Kötzschke, R., Die Urbare der Abtei Werden an der Ruhr, Bd. 2, 1906, S. 74, 5, SPs ti (thamu mete) (quem)ad(modum) Ps. 28/6 = Tiefenbach Ps. 28/6 = SAAT 315, 13 (Ps. 28/6), zi (heli) ad (salutem) Ps. 32/17 = Tiefenbach Ps. 32/17 = SAAT 321, 15, (tithamumete) = zi (th[amu] gime[z]e) (Tiefenbach) quemadmodum Ps. 32/22 = Tiefenbach Ps. 32/22 = SAAT 322, 9 (Ps. 32/22), SPsWit zi (herzan) ad (cor) Ps. 84/9, zi (thi) ad (te) Ps. 85/3, zi (the) ad (te) Ps. 85/4; Hi Konj. Dat. ti Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 4, 27 = SAAT 288, 27, Nr. 1, S. 7, 54 = SAAT 291, 54, WT te Foerste, S. 90, 8 = SAAT 340, 8, Foerste, S. 90, 8 = SAAT 340, 8, Foerste, S. 90, 20 = SAAT 340, 20; Kont.: H thea uurekkion fellun te them kinde an kneobeda 672
- L.:
- Seebold, Chronologisches Wörterbuch des deutschen Wortschatzes 2, 994a (zi), Wortschatz der germanischen Spracheinheit, unter Mitw. v. Falk, H., gänzlich umgearb. v. Torp, A., 4. A., 1909, S. 164, Berr, S., An Etymological Glossary to the Old Saxon Heliand, 1971, S. 391
- Son.:
- Behaghel, O., Die Syntax des Heliand, 1897, S. 86, § 251, Sievers, E., Heliand, 1878, S. 469, 32f., 580, 31f., 493, 55f., Schlüter, W., Zur altsächsischen Grammatik, Niederdeutsches Jahrbuch 25 (1899), S. 160 (zu H 566), Behaghel, O., Der Heliand und die altsächsische Genesis, 1902, S. 12 (zu Gen 216), S. 14 (zu Gen 226), S. 19 (zu Gen 46), Rieger, M., Alt- und angelsächsisches Lesebuch nebst altfriesischen Stücken, 1861 (zu H 4004), vgl. Tatian, 55, 1 (zu H 2074), Piper, P., Die altsächsische Bibeldichtung, 1897, Anm. zur Zeile 1465, Anm. zur Zeile 5066, Steitmann, R., Über Raumanschauung im Heliand, 1894, S. 43 (zu H 658), Behaghel, O., Deutsche Syntax, Eine geschichtliche Darstellung, 1923ff., Bd. 2, S. 331, 340, abweichend zu Wadstein, E., Kleinere altsächsische Sprachdenkmäler, 1899, wurde in FM te 56mal statt 57mal und in GlEe te 12mal statt 13mal gezählt