lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

grôz

ahd. bis Dial. · 8 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
11 in 8 Wb.
Sprachstufen
3 von 16
Verweise rein
18
Verweise raus
37

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

grôz adj.

Bd. 4, Sp. 443
grôz
adj., mhd. grôz, nhd. groß; as. grôt, mnd. grôt, mnl. groot; afries. grât; ae. great. — Graff IV,335 ff.
croz: Grdf. Gl 1,697,18. — groz: Grdf. W 121,6 (BCEK); nom. sg. m. -]er Gl 3,384,20 (Jd); gen. sg. f. -]era O 3,23,6; -]ara 2,4,36; dat. sg. m. -]emo 4,20,24; dat. sg. f. -]eru 3,2,8. 18,25; acc. sg. m. -]an 4,24,34; acc. sg. f. -]a 4,16,21. 18,19; dat. pl. -]en Gl 2,640,52. O 1,22,27. 3,10,2. 4,20,13. 5,23,110; -]on Gl 2,91,66 (Würzb. Mp. th. f. 146, 9. Jh.; oder sw. m.? s. u.); acc. pl. m. -]en Nc 759,15 [103,14] (-ô-); acc. pl. f. -]o O 3,5,20. 21,7.
crozza: acc. pl. f. (? Vgl. Berg, Prudentiusgll. S. 33) Gl 2,469,52 (2 Hss.; s.u.). — grozz-: nom. sg. -er Gl 4,138,13. 19 (beide Sal. c); nom. sg. f. -iu 3,308,42 (SH d, s. u.); acc. pl. n. -iu 2,403,54 (s. u. 1 a).
gruoz: Grdf. WA 121,6 (zu -uo- vgl. Sanders, Leid. Will. S. 255, mit weiteren Beispielen).
Hierher vielleicht auch: grosa: acc. pl. (?) Gl 2,490,74 (Stuttg. Poet. 6, 12. Jh.; s. u.). — Nach Steinm. ist: giziu: Gl 2,721,47 als Korr. in groziu (acc. pl. n.?) zu lesen.
Nicht eindeutig, ob grôz Teil eines Komp. oder noch Adj. (späte Hss., s. u. 2): croz: Grdf. (?) Gl 1,697,18 (Carlsr. Aug. CXXXV, 10. Jh.; vor mask. Subst. im Akk. Plur.); groz: dass. 3,35,51. 288,30 (SH b, 2 Hss.). 536,9. 44. 541,37 (2 Hss.). 549,22. 550,27; gros: dass. 531,27. — groze: nom. sg. des (sw. flekt.) Adj. oder Komp. mit einem -e- in der Fuge? Gl 3,525,36. 526,4. 538,11; se: dass. 549,22. 550,27; sse: dass. 527,15; grozi: dass. 288,30 (SH b; in: grozin9, wohl verschr. für grozi mus, entweder für groziu oder -i statt -e); — groz(z)e, groza Gl 1,398,24. 4,59,44 s. grôztharm. 1) groß an Ausdehnung, Umfang, Intensität: a) von Konkretem, Gegenständlichem: groß, dick, stark: crozza [non pexo crine virago ... nec] tumidas [fluitante sinu vestita papillas, Prud., Symm. II,38] Gl 2,469,52. grozen [anguis ... convolvens ... notis longam maculosus] grandibus [alvom, Verg., G. III,427] 640,52. grozziu mus sorex 3,308,42, vgl. u. 2. grozer magnus 384,20 (neben luzeler, weneger im Abschn. De qualitate vel quantitate hominum). corpulentus 4,138,13. crassus 19. sume ouh thie ginoza druagun stangun groza, kolbon ouh in henti O 4,16,21. Iuno uuarteta mit tuueren ougon . an sine (des Herkules) grozen arma miros lacertos Nc 759,15 [103,14]. glich dero palmon, diu der nidana smal unte ruch ist unte ab obana groz unte scone ist W 121,6; — hierher vielleicht (vgl. Formenteil) im Sinne von ‘groß, ungeschlacht’: giziu [immania ... armenta (des Neptun) et] turpis (La. u. Hs. turpes) [pascit sub gurgite phocas, Verg., G. IV,395] Gl 2,721,47; unsicher: vielleicht substant.: den cuzinon enti den grozon [si quis virorum ... amictu pallii utitur, ... et despicit eos qui cum reverentia] birris [et aliis communibus et solitis utuntur, Conc. Gangr. LXX, PL 67,158] 91,66 (Randgl.; birrus (grossior cappa, CGL V,271,52) ist mehrfach mit kozzo glossiert u. meint den kurzen Umhang, im Gegensatz zu pallium, vgl. Heyne, Hausalt. 3,268 f.; vgl. aber z. gl. St. Gl 2,150,14 crazō|tem vativ|); — wohl für: das Dicke, dicker, starker Muskel: grosa [nisusque anhelus solverat fessos lacertorum] toros [Prud., P. Vinc. (V) 124] 490,74 (diese Stelle ist in and. Hss. mit thickî glossiert); — fraglich bleibt: grozziu (zu erg. fiho?) [una virtus condidit ...] iumenta [, pecua, subiugales belluas, Prud., P. Rom. (X) 333] 403,54; b) von (negat.) geistiger Verfassung oder körperlichem Zustand, (negat.) Umständen: groß, stark: mit grozen angustin O 1,22,27, ähnl. 2,4,36. 4,18,19. uns gidua thu syazo thio unse thurfti grozo 3,5,20. sie gabun antwurti mit grozeru ungiwurti 18,25. ward kumig filu thrato kreftigera suhti joh grozera ummahti 23,6, ähnl. 2,8. thia fruma liazun sie fon in, joh namun grozan scadon zi in 4,24,34; ferner: 3,21,7. 5,23,110; c) von Handlungen: ein wib ... folgeta in then louftin mit grozen anaruaftin [vgl. clamavit, Matth. 15,22] O 3,10,2. ni fuer er in then liutin mit grozen meindatin 4,20,13, ferner 24. 2) grôz vor Pflanzen- u. Tiernamen zur Bezeichnung einer großen Abart (wohl eines qualitativen Unterschieds, vgl. auch die nhd. Namen), der Übergang zum Komp. ist möglich (vgl. DWb. IV,1,6,506 f.; die lat. Lemmata geben kaum diesbezügl. Hinweise; bei Gröger S. 337, Ahd. Gl.-Wb. S. 241, Björkman, ZfdWortf. 3,287. 6,182 als Komp.; s. auch grôztharm, -mago, die wohl als geläufiger fester Term. schon Komp. sind): grosse gamandre camedreos quercula Gl 3,527,15. 538,11 (nur camadreos). grosgamandre quercula. maior camepiteos 531,27 ‘Gamander, Teucrium chamaedrys L.’, vgl. Marzell, Wb. 4,666, s. gamandre(a); — groze letich brandana (l. bardana) 526,4. 550,27 (1 Hs. graslovche). bardana i. lappa maior 536,44 ‘Große Klette, Arctium Lappa L.’, vgl. Marzell, Wb. 1,380 f., Loewe, Beitr. 61,214 f., s. letih(ha), vgl. auch breitleteche, Ahd. Wb. 1,1350; — croz magun [offerens ei coronam auream, et palmam, super haec et] thallos [, qui templi esse videbantur, 2. Macc. 14,4] 1,697,18 (vgl. Sleumer S. 775 s. v. thallus) eig. ‘Mohn, Papaver somniferum L.’, hier übertr. auf ‘Ölzweig’, s. auch olimago, vgl. Fischer, Pfl. S. 277, Marzell, Wb. 3,561 ff., auch 555, s. mago; vgl. aber grôzmago1 sw. m.; — grozmus sorex 3,35,51 (and. Hss. spizza, spizmûs, ratta u. a.). grozinus i. radda sorex 288,30 (1 der 3 Hss. nur grozmus); vgl. u. 1 grozziu mus, ‘Maus, Ratte’, vgl. Palander, Tiern. S. 72. 75, als Komp., s. mûs; — grozenezele archangelica [i. similis orticae, CGL III,553,10] 525,36. archangelica 536,9. 549,22 (1 Hs. aiternezzel) ‘Große Brennessel, Urtica dioica L.’ (?), vgl. Fischer, Pfl. S. 287 (anders Marzell, Wb. 4,915, der „eher e. Lippenblütler mit nesselähnlichen Blättern“ vermutet), s. nezzila; — groz steinbreche filipendula 541,37 ‘Geißbart, filipendula hexapetala’, vgl. Marzell, Wb. 2,437 u. Fischer, Pfl. S. 269 filipendula ulmaria, s. steinbrehha.
Abl. grôzên; grôzî.
6049 Zeichen · 321 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    grôzadj.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    grôz adj. , mhd. grôz, nhd. groß; as. grôt, mnd. grôt, mnl. groot; afries. grât; ae. great. — Graff IV,335 ff. croz: Grd…

  2. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    GRÔƷadj.

    Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke) · +5 Parallelbelege

    GRÔƷ ( Gr. 1,744. Graff 4,335 ) adj. 1. groß. eʒ sî lützel oder grôʒ glaube 2587. du bist ze grôʒ, du bist ze kleine Wal…

  3. modern
    Dialekt
    Groz

    Pfälzisches Wb. · +1 Parallelbeleg

    Groz 'Schimmel', grozelig, grozeln, grozen, grozig s. Grauz , grauzelig , grauzeln , grauzen , grauzig .

Verweisungsnetz

839 Knoten, 882 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 8 Hub 4 Kompositum 824 Sackgasse 3

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit groz

71 Bildungen · 65 Erstglied · 1 Zweitglied · 5 Ableitungen

groz‑ als Erstglied (30 von 65)

grozdia

AWB

groz·dia

grozdia Gl 4,202,37 s. grôz st. m. u. klîuua.

grôʒede

BMZ

grôʒede stf. größe. di grôʒede der stat myst. 1,25,31.

grôʒen

Lexer

gro·zen

grôʒen swv. ib. gross, dick ( schwanger ) werden, zunehmen Aneg. Wwh. Helbl. ( lies 8, 134). mîn herze grôʒet Lieht. 442,1. Wh. v. Öst. 2 a …

grôʒgæbic

LexerN

grôʒ-gæbic adj. magnificus Dfg. 343 c , n. gl. 243 b .

grôzgamandrê

EWA

groz·gamandre

grôzênAWB sw. v. III, Gl. 2,318,30 (10. Jh.): ‚dick werden, anschwellen; crassescere, grossescere‘ (mhd. grôzen, ält. nhd. großen; as. grōze…

grôʒheit

Lexer

groz·heit

grôʒ-heit stf. BMZ grösse Myst. (2. 537, 9). Evang. L. 44. magnificentia Jan. 7.

grôzhendîg

EWA

groz·hendig

grôzênAWB sw. v. III, Gl. 2,318,30 (10. Jh.): ‚dick werden, anschwellen; crassescere, grossescere‘ (mhd. grôzen, ält. nhd. großen; as. grōze…

grozich

LothWB

groz·ich

grozich [grôtsiχ Fo. u. s.] adj. schimmelig: das Brot isch schon ganz g. — lux. 157 grôzech; vgl. els. 1, 287 grauzen, grozen nach Schimmel …

грозить

RDWB2

gro·zit

грозить, пригрозить , погрозить сов. drohen она грозит мне пальцем - sie droht mir mit dem Finger они пригрозили меня уволить - sie drohten …

grôʒkeller

Lexer

groz·keller

grôʒ-keller stm. kellermeister ( eines klosters ) S.Gall. chr. 10. Gr.w. 1,178. Öh. 55,25. ebenso

grôzleticha

EWA

grôzênAWB sw. v. III, Gl. 2,318,30 (10. Jh.): ‚dick werden, anschwellen; crassescere, grossescere‘ (mhd. grôzen, ält. nhd. großen; as. grōze…

groz als Zweitglied (1 von 1)

arangroz

AWB

aran·groz

arangroz alies (= alietus ) Gl 1,340,13 ( 2 Hss., 9. 10. Jh. ). 4,255,2 ( 4 Hss., 9.—13. Jh., 1 Hs. -onz) ist nach v. Kralik, GGA 176, 141 f…

Ableitungen von groz (5 von 5)

ergrôʒen

Lexer

er-grôʒen swv. BMZ mich ergrôʒet eines d., es ist mir zu viel Nicod.

grôʒe

Lexer

grôʒe stf. s. gruoʒe.

ungrôz

FindeB

* ungrôz adj. Mar.

urgrôz

FindeB

* urgrôz adj. sehr groß Apk.

vergrôzen

FindeB

* vergrôzen swv. groß werden Apk.

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „groz". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 11. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/groz/awb
MLA
Cotta, Marcel. „groz". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/groz/awb. Abgerufen 11. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „groz". lautwandel.de. Zugegriffen 11. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/groz/awb.
BibTeX
@misc{lautwandel_groz_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„groz"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/groz/awb},
  urldate      = {2026-05-11},
}