Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
grôz adj.
adj., mhd. grôz, nhd. groß; as. grôt, mnd. grôt, mnl. groot; afries. grât; ae. great. — Graff IV,335 ff.
croz: Grdf. Gl 1,697,18. — groz: Grdf. W 121,6 (BCEK); nom. sg. m. -]er Gl 3,384,20 (Jd); gen. sg. f. -]era O 3,23,6; -]ara 2,4,36; dat. sg. m. -]emo 4,20,24; dat. sg. f. -]eru 3,2,8. 18,25; acc. sg. m. -]an 4,24,34; acc. sg. f. -]a 4,16,21. 18,19; dat. pl. -]en Gl 2,640,52. O 1,22,27. 3,10,2. 4,20,13. 5,23,110; -]on Gl 2,91,66 (Würzb. Mp. th. f. 146, 9. Jh.; oder sw. m.? s. u.); acc. pl. m. -]en Nc 759,15 [103,14] (-ô-); acc. pl. f. -]o O 3,5,20. 21,7.
crozza: acc. pl. f. (? Vgl. Berg, Prudentiusgll. S. 33) Gl 2,469,52 (2 Hss.; s.u.). — grozz-: nom. sg. -er Gl 4,138,13. 19 (beide Sal. c); nom. sg. f. -iu 3,308,42 (SH d, s. u.); acc. pl. n. -iu 2,403,54 (s. u. 1 a).
gruoz: Grdf. WA 121,6 (zu -uo- vgl. Sanders, Leid. Will. S. 255, mit weiteren Beispielen).
Hierher vielleicht auch: grosa: acc. pl. (?) Gl 2,490,74 (Stuttg. Poet. 6, 12. Jh.; s. u.). — Nach Steinm. ist: giziu: Gl 2,721,47 als Korr. in groziu (acc. pl. n.?) zu lesen.
Nicht eindeutig, ob grôz Teil eines Komp. oder noch Adj. (späte Hss., s. u. 2): croz: Grdf. (?) Gl 1,697,18 (Carlsr. Aug. CXXXV, 10. Jh.; vor mask. Subst. im Akk. Plur.); groz: dass. 3,35,51. 288,30 (SH b, 2 Hss.). 536,9. 44. 541,37 (2 Hss.). 549,22. 550,27; gros: dass. 531,27. — groze: nom. sg. des (sw. flekt.) Adj. oder Komp. mit einem -e- in der Fuge? Gl 3,525,36. 526,4. 538,11; se: dass. 549,22. 550,27; sse: dass. 527,15; grozi: dass. 288,30 (SH b; in: grozin9, wohl verschr. für grozi mus, entweder für groziu oder -i statt -e); — groz(z)e, groza Gl 1,398,24. 4,59,44 s. grôztharm. 1) groß an Ausdehnung, Umfang, Intensität: a) von Konkretem, Gegenständlichem: groß, dick, stark: crozza [non pexo crine virago ... nec] tumidas [fluitante sinu vestita papillas, Prud., Symm. II,38] Gl 2,469,52. grozen [anguis ... convolvens ... notis longam maculosus] grandibus [alvom, Verg., G. III,427] 640,52. grozziu mus sorex 3,308,42, vgl. u. 2. grozer magnus 384,20 (neben luzeler, weneger im Abschn. De qualitate vel quantitate hominum). corpulentus 4,138,13. crassus 19. sume ouh thie ginoza druagun stangun groza, kolbon ouh in henti O 4,16,21. Iuno uuarteta mit tuueren ougon . an sine (des Herkules) grozen arma miros lacertos Nc 759,15 [103,14]. glich dero palmon, diu der nidana smal unte ruch ist unte ab obana groz unte scone ist W 121,6; — hierher vielleicht (vgl. Formenteil) im Sinne von ‘groß, ungeschlacht’: giziu [immania ... armenta (des Neptun) et] turpis (La. u. Hs. turpes) [pascit sub gurgite phocas, Verg., G. IV,395] Gl 2,721,47; unsicher: vielleicht substant.: den cuzinon enti den grozon [si quis virorum ... amictu pallii utitur, ... et despicit eos qui cum reverentia] birris [et aliis communibus et solitis utuntur, Conc. Gangr. LXX, PL 67,158] 91,66 (Randgl.; birrus (grossior cappa, CGL V,271,52) ist mehrfach mit kozzo glossiert u. meint den kurzen Umhang, im Gegensatz zu pallium, vgl. Heyne, Hausalt. 3,268 f.; vgl. aber z. gl. St. Gl 2,150,14 crazō|tem vativ|); — wohl für: das Dicke, dicker, starker Muskel: grosa [nisusque anhelus solverat fessos lacertorum] toros [Prud., P. Vinc. (V) 124] 490,74 (diese Stelle ist in and. Hss. mit thickî glossiert); — fraglich bleibt: grozziu (zu erg. fiho?) [una virtus condidit ...] iumenta [, pecua, subiugales belluas, Prud., P. Rom. (X) 333] 403,54; b) von (negat.) geistiger Verfassung oder körperlichem Zustand, (negat.) Umständen: groß, stark: mit grozen angustin O 1,22,27, ähnl. 2,4,36. 4,18,19. uns gidua thu syazo thio unse thurfti grozo 3,5,20. sie gabun antwurti mit grozeru ungiwurti 18,25. ward kumig filu thrato kreftigera suhti joh grozera ummahti 23,6, ähnl. 2,8. thia fruma liazun sie fon in, joh namun grozan scadon zi in 4,24,34; ferner: 3,21,7. 5,23,110; c) von Handlungen: ein wib ... folgeta in then louftin mit grozen anaruaftin [vgl. clamavit, Matth. 15,22] O 3,10,2. ni fuer er in then liutin mit grozen meindatin 4,20,13, ferner 24. 2) grôz vor Pflanzen- u. Tiernamen zur Bezeichnung einer großen Abart (wohl eines qualitativen Unterschieds, vgl. auch die nhd. Namen), der Übergang zum Komp. ist möglich (vgl. DWb. IV,1,6,506 f.; die lat. Lemmata geben kaum diesbezügl. Hinweise; bei Gröger S. 337, Ahd. Gl.-Wb. S. 241, Björkman, ZfdWortf. 3,287. 6,182 als Komp.; s. auch grôztharm, -mago, die wohl als geläufiger fester Term. schon Komp. sind): grosse gamandre camedreos quercula Gl 3,527,15. 538,11 (nur camadreos). grosgamandre quercula. maior camepiteos 531,27 ‘Gamander, Teucrium chamaedrys L.’, vgl. Marzell, Wb. 4,666, s. gamandre(a); — groze letich brandana (l. bardana) 526,4. 550,27 (1 Hs. graslovche). bardana i. lappa maior 536,44 ‘Große Klette, Arctium Lappa L.’, vgl. Marzell, Wb. 1,380 f., Loewe, Beitr. 61,214 f., s. letih(ha), vgl. auch breitleteche, Ahd. Wb. 1,1350; — croz magun [offerens ei coronam auream, et palmam, super haec et] thallos [, qui templi esse videbantur, 2. Macc. 14,4] 1,697,18 (vgl. Sleumer S. 775 s. v. thallus) eig. ‘Mohn, Papaver somniferum L.’, hier übertr. auf ‘Ölzweig’, s. auch olimago, vgl. Fischer, Pfl. S. 277, Marzell, Wb. 3,561 ff., auch 555, s. mago; vgl. aber grôzmago1 sw. m.; — grozmus sorex 3,35,51 (and. Hss. spizza, spizmûs, ratta u. a.). grozinus i. radda sorex 288,30 (1 der 3 Hss. nur grozmus); vgl. u. 1 grozziu mus, ‘Maus, Ratte’, vgl. Palander, Tiern. S. 72. 75, als Komp., s. mûs; — grozenezele archangelica [i. similis orticae, CGL III,553,10] 525,36. archangelica 536,9. 549,22 (1 Hs. aiternezzel) ‘Große Brennessel, Urtica dioica L.’ (?), vgl. Fischer, Pfl. S. 287 (anders Marzell, Wb. 4,915, der „eher e. Lippenblütler mit nesselähnlichen Blättern“ vermutet), s. nezzila; — groz steinbreche filipendula 541,37 ‘Geißbart, filipendula hexapetala’, vgl. Marzell, Wb. 2,437 u. Fischer, Pfl. S. 269 filipendula ulmaria, s. steinbrehha.
Abl. grôzên; grôzî.