lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

kunden

ahd. bis Dial. · 11 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
27 in 11 Wb.
Sprachstufen
4 von 16
Verweise rein
135
Verweise raus
128

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

kunden sw. v.

Bd. 5, Sp. 477
kunden
(auch -ôn s. u.) sw. v., mhd. kunden, künden, nhd. künden; as. kûđian, mnd. kunden, mnl. conden; afries. kētha, kēda; ae. cýþan (vgl. Bosw.-T., Suppl. S. 142 f.) an. kynna; got. -kunþjan. — Graff IV,420 ff.
chund-: 1. sg. -iu Gl 1,176,36 (Pa). 211,28 (Ra); -o 803,41 (M, 3 Hss.). Np 54,18. 70,18 (2); 2. sg. -est NpNpw 35,6; 3. sg. -it Gl 4,13,38. 14,38 (beide Jc). S 199,12. 217,4 (beide B). F 5,8. Np 28,3 (Hs. A = K.-T. 8,85 a, 1). Npw 147,19. Cant. Ez. 19 (2); -et Nb 291,15 [223,24]. Nc 818,23 [137,14]. NpNpw 18,1. 3. 28,3. 29,10. 50,17. Np 77,Prooem. 78,13. 147,19. Cant. Ez. 19; 1. pl. -en 78,13; 3. pl. -ent Gl 2,283,10 (M). NpNpw 18,2 (3). 21,32. 49,6. 117,27. Npw 21,32; -ant Gl 4,14,40 (Jc). Mayer, Griffelgl. Salzb. S. 49,54 (Salzb. St. Peter a VII 2, 8./9. Jh.); 1. sg. conj. -e NpNpw 9,15. Np 72,28; 3. sg. conj. -e Nc 797,30 [116,6]; 3. pl. conj. -en Np 91,15; 2. sg. imp. -e NpNpw 101,24. 142,8. Npw 142,8; 1. pl. imp. (oder conj.) -ên Nb 246,13 [195,24]; 2. pl. imp. -et Gl 1,442,1 (M, 8 Hss., davon 4 Hss. -&, 1 Hs. -v-). 453,13 (M, 4 Hss., 1 Hs. davon -&). 4,270,21 (lat. inf., s. u. 4). Npw 9,12. 104,1. Cant. Es. 5; -it Gl 1,442,2 (M, 3 Hss.). 453,14 (M, 2 Hss.); -ith 14/15 (M); -ent 442,4 (M). Np 9,12. 95,3. 104,1. Cant. Es. 5; inf. -en Gl 1,177,33 (X). 442,4 (M; lat. inf., s. u. 4); inf. dat. sg. -enne Np 71,3; -ande S 253,20 (B; zu -nd- für nn vgl. Braune, Ahd. Gr.14 § 315 Anm. 5); 3. sg. prt. -ita F 35,7; -ida I 5,13. 11,9. 20,1. 24,2; -ta OF 5,8,45; -t OF 5,12,71 (mit Apokope); 3. pl. prt. -othen Gl 1,677,20 (M, clm 22201, 12. Jh.; zum Bindevokal -o- vgl. Matzel S. 128); -tun 2,175,30 (clm 6277, 9. Jh.); -un 1,677,18 (M, 4 Hss.; mit -d- für dt, vgl. Braune a. a. O. § 363 Anm. 4 b); chunt- (mit -t- für dt, vgl. Braune a. a. O.): 1. sg. prt. -a NpNpw 39,6. 10. Np 55,9; 2. sg. prt. -ost NpNpw 43,5. Np 143,3; -ist Npw ebda.; 3. sg. prt. -a Np 17,10. 98,7; 3. pl. prt. -un Gl 1,677,19 (M, 2 Hss.); -on NpNpw 49,2. Np 96,6. 118 T,148; -en Npw 118 T,148; ka-chund-: part. prt. -it S 259,16 (B); ki-: dass. -it 72,96 (Musp.). 168,28. 270,12 (B; -v-; s. u. 8); ke-: dass. -it 213,1 (B); chi-: dass. -it I 1,14/15; gi-: dass. -it Gl 1,492,70 (M, 7 Hss.). 661,76 (M, 7 Hss.). 662,23 (M). 2,166,54 (clm 6277, 9. Jh.). 292,39 (M); ge-: dass. -et S 346,24. — chonte: 3. sg. prt. Gl 2,259,22 (clm 22038, 12. Jh.; Gl. von anderer Hand). — khunthiu: 1. sg. Gl 1,211,28 (K).
kunt-: 3. sg. -it Mayer, Griffelgl. Salzb. S. 73,149 (Salzb. St. Peter a VII 2, 8./9. Jh.); part. prs. -end Mayer, Glossen S. 14,18 (Bern 89, 9. Jh.); kund-: 3. sg. -it Gl 2,146,31 (Frankf. 64, 9. Jh.; c-). Mayer, Glossen S. 51,3 (clm 4542, 9. Jh.; c-). T 21,7 (c-). O 5,8,17; -et W 91,5/6. 108,9 [169,16. 197,28]; 1. pl. -emes T 119,6; 2. pl. -et W 85,2/3. 5 [159,22. 28]; 3. pl. -ent Gl 2,146,70 (Frankf. 64, 9. Jh.; c-). W 56,3. 9. 57,6 [111,14. 28. 113,10]; 1. sg. conj. -e Pw 72,28 (c-). W 149,4 (BCFK) [261,4]; -i Pw 70,18 (c-); 3. sg. conj.? -ie Gl 2,146,61 (Frankf. 64, 9. Jh.; c-; lat. part. prs.). 62 (Frankf. 64, 9. Jh.; cundEi, lat. 3. pl. pass.); -e T 107,3; 2. sg. imp. -e W 13,4. 126,7. 148,6 [53,13. 225,13. 259,17]; 2. pl. imp. -et T 8,4 (c-). O 5,16,24; inf. -en 3,23,15 (DPV); -an ebda. (F). W 149,7 (BCFK) [261,12]; -on Pw 54,18 (k- aus c korr.?). 70,15 (c-); part. prs. -enti Gl 2,145,73 (Frankf. 64, 9. Jh.; c-). O 1,23,10 (P); -inti ebda. (DF, -n- vor t hinzukorr. V); dat. sg. m. -entemo Gl 2,81,20 (Sg 193, 8./9. Jh.); nom. pl. n. -entu O 1,4,62 (c- zu k korr. V; -u in Kongruenz zum Obj. wohl aus Reimgründen, vgl. dazu Erdm., Syntax 1 § 365 f. u. Nemitz § 84); 1. sg. prt. -ida Pw 55,9 (c-); 3. sg. prt. -ita T 60,8 (c-); -ta O 1,14,8 (P). 16,17. 25,10 (PV). 2,3,12. 21 (PV). 4,37,24. 5,8,45. 51; -t 1,6,18. 8,20 (PV). 14,8 (FV). 25,10 (F). 2,3,21 (F). 5,12,71 (PV), alle mit Apokope; -] 1,8,20 (kund ther F statt kundt er PV); 3. pl. prt. -itun T 79,10; -idon Pw 63,10 (c-); -tun O 1,12,25. 17,12. 69. 2,3,25; 3. sg. conj. prt. -iti T 135,34; -ti O 2,2,7 (PV, -n- nachgetragen F); 3. pl. conj. prt. -tin 1,17,76 (P); gi-: part. prt. -it Gl 1,492,73 (M; -v-). T 13,3. O 3,2,2; ge-: dass. -it Beitr. (Halle) 86,402 (c-); -et W 127,4 (BCFK, c- A) [227,7].
Mit Formen der ôn-Konjugation (vgl. Schatz, Germ. S. 368. 371 u. ders., Ahd. Gr. § 504): chund-: 2. sg. -ost Np 75,2 (s. u. 2); 2. sg. imp. -o Np 142,8 (vgl. dazu -e ebda.).
Unsicher: kund: 3. sg. prt. O 3,4,22 (F; mit -d statt dt u. Apokope, vgl. Braune a. a. O. § 363 Anm. 4 b u. Kelle 2,52 f.? Oder verschrieben und zu kûmen, s. u. 1 a).
Verschrieben, verstümmelt: chunnti: 3. pl. prt.? Gl 1,677,19 (M, clm 17403, 13. Jh.); cunindi: part. prs. 4,264,32 (l. cundindi, Steinm.); c..: 3. sg. prs.? S 97,50 (Ausg. cunt, c- deutl., vgl. Schützeichel, Codex S. 70; oder 3. sg. prt. mit -t- statt dt, vgl. Braune a. a. O. § 363 Anm. 4 b, u. Apokope?); ku.dt.: 3. sg. prt. O 2,3,21 (D); .und.un: 3. pl. prt. 25 (D); ..ita: 3. sg. prt. F 34,1 (Ausg. konjiz. chundita).
Hierher vielleicht, mit verkürzter Schreibung: n: 3. pl. Mayer, Glossen S. 58,16; tiu: part. prt. nom. sg. f. 60,25 (beide clm 4542, 9. Jh.).
cundit Pw 18,2 ist van Heltens Konjektur aus tund, das dagegen von Quak Pw 18,3 im Anschluß an Cowen, Tijdschr. 87,188—192, als tunit konjiziert wird (s. u. tonen aostndfrk.), vgl. aber chundet NpNpw 18,3; chunton Gl 1,616,40 s. kutôn; chuntun Gl 2,649,15 s. kund; kundta OV 1,16,8 korr. zu kumta s. kûmen; kumt OV 3,4,22, kumpt ebda. P s. kûmen. 1) (etw.) zur Kenntnis bringen, mitteilen, melden, offenbaren: a) mit Akk./Akk. m. Inf./Nebensatz: danne dese alle gecundit uuerin cumque haec omnia nuntiata fuissent, Pass. Thom., Beitr. (Halle) 86,402] Beitr. (Halle) 86,402. eouueht kirihtaz ist .. kachundit si etiam a parentibus ei quicquam directum fuerit non praesumat suscipere illud nisi prius indicatum fuerit S 259,16. ir almahtic got sih chundida uuesan chisendidan fona dhemu almahtigin fater qui omnipotens deus a patre omnipotente missum se esse testatur I 11,9 = F 35,7. gabun tho thie bisgofa inti thie Pharisei bibot, oba uuer forstuonti uuar her uuari, thaz her iz cunditi, thaz sien gifiengin ut si quis cognoverit ubi sit, indicet, ut apprehendant eum T 135,34. tho kund er sina freisun sus in thesa wisun O 3,4,22 (F, aus kûmen (so PV) geändert oder entstellt, vgl. auch 1,16,8 (V) u. 3,23,15, s. u.); ferner: I 20,1 (testari). O 1,16,17; — erw. mit Dat. d. Pers./Präp. + Dat. d. Pers.: dar niist eo so listic man, der dar iouuiht arliugan megi, daz er kitarnan megi tato dehheina, niz al fora demo khuninge kichundit uuerde S 72,96. quuat, si uuaren ferlorena ... daz cunt uns selbo sancte Gorio 97,50 (vgl. Schützeichel a. a. O.). ibu fona engilum vns kezeliteem tagalihhin ... truhtine ... vverach unseriv sint kechundit si ab angelis nobis deputatis cottidie ... domino ... opera nostra nuntiantur 213,1. thanne ir (die drei Weisen) iz (das Jesuskind) findet, thanne cundet iz mir cum inveneritis, renuntiate mihi T 8,4. bi uuelihha sahha siu (die an Blutfluß leidende Frau) inan (Jesus) biruorta cundita fora allemo folke, inti zi uuelihheru uuisun siu sliumo giheilit uuard ob quam causam tetigerit eum indicavit coram omni populo 60,8. sie (die Schwestern des Lazarus) santun bi then bruader zi Kriste kunden iro ser O 3,23,15 (vgl. aber auch kûmen 1,16,8. 3,4,22. 24,7). got lif min cundida thi deus vitam meam adnuntiavi tibi Pw 55,9, z. gl. St. Np 55,9. uuanda er ouh tougene gedancha gote chundet . pe diu mag er ioh angelvs heizen quoniam arcana cogitationum . superae annuntiat potestati Nc 818,23 [137,14]. naht chundet nahte . daz si uueiz nox nocti indicat scientiam NpNpw 18,3. chunde mir chit ęcclesia die unmanigi minero tago paucitatem dierum meorum nuntia mihi 101,24. chundo mir den uuec der menniscon unchunt ist an demo ih sule gan. Den chunde mir notam fac mihi viam in qua ambulem 142,8. uuaz ist mennisco . daz du imo dina tougeni chuntost? domine quid est homo . quia innotuisti ei? s[cilicet] divinitatis archanum 143,3. âne selbiu diu precepta . mit dien er in chunta sinen uuillen Np 98,7. ih besueron iuuih, iunkfrouuon ..., daz ir imo (dem Freund) kundet, daz ih sinero minnon siechon adiuro vos ... ut nuntietis ei, quia amore langueo [Cant. 5,8] W 85,2/3 [159,22], ähnl. W 85,5 [159,28]; ferner: S 168,28. O 1,17,76 (P, gikunden FV). 25,10. 5,8,45. W 13,4 [53,13]; b) ohne Akk.-Obj.: ih bitiu thih, fater, ... thaz her (Lazarus) in (den Brüdern des reichen Mannes) cunde, min sie quęmen in thesa stat uuizo ut testetur illis, ne et ipsi veniant in locum hunc tormentorum T 107,3. an auont in an morgan in an mitdondage tellon sal ic, in kundon, in he gehoron sal vespere et mane et meridie narrabo et adnuntiabo et exaudiet Pw 54,18, z. gl. St. Np 54,18; ferner: T 79,10 (nuntiare); c) Glossen ohne erkennbare Rektion: kote kundentemo [quid enim cogitare et dicere et facere debeatis, per assiduam lectionem] deo insinuante (Hs. insunuante) [cognoscitis, Caes., Hom. XXXVI] Gl 2,81,20. cundenti [de diaconis qui tempore ordinationis de nuptiis] attestati [sunt, Conc. Anc. XXIX, Überschr.] 145,73. cundent [si quis a proprio episcopo presbyter ... aut a synodo fuerit episcopus forte damnatus ... oportet ad maius episcoporum converti concilium, et quae putaverint habere iusta, plurimis episcopis] suggerant [Conc. Ant. XC] 146,70. chonte [quia venerabilis pater virtutem omnipotentis dei, quam admonitione] intimaverat [, miraculis ostendebat, Greg., Dial. 2,29 p. 260] 259,22. so uuenne so cundit [alius explere quod sentit non valet, sed quia hoc] utcunque denuntiat [, profecto per cyathum gustum praebet, Greg., Hom. I,6, PL 76,1098 B] Mayer, Glossen S. 51,3. chundant [si enim sic] praedicant [ut pretium non accipiant, superflua est auri et argenti nummorumque possessio, Hier. in Matth. 10,8, CCSL 77,66,1561] Mayer, Griffelgl. Salzb. S. 49,54. kuntit [cumque intrasset domum, antequam Petrus] suggerat (Hs. suggereret) [, dominus interrogat ne scandalizentur discipuli ad postulationem tributi, cum videant eum nosse quae absente se gesta sunt, Hier. in Matth. 17,25, CCSL 77,154,433] 73,149; hierher vielleicht auch: cundie [si quis a proprio episcopo communione privatus est, non ante suscipiatur ab aliis, quam suo reconcilietur episcopo, aut certe ad synodum, quae congregatur, occurrens pro se satisfaciat, et] persuadens [concilio sententiam suscipiat alteram, Conc. Ant. XXCIV] Gl 2,146,61 (vgl. unmittelbar folgend cundie monstrantur ebda. 62, s. u. 7 b). 2) sich zu jmdm. bekennen, mit Refl.-Pron. u. Präp. zi + Dat. d. Pers.: echert in Iudea ist got chunt. Vuis in confessione (in bigihte) . so chundost du dih ze gote. Die neiahen an in . diedir chaden . non habemvs regem nisi Cesarem Np 75,2. 3) etw. als Anweisung kundtun, vorschreiben, mit Akk./Nebensatz: cundit [diaconi septem debent esse ... Idipsum autem et Actuum apostolorum liber] insinuat [Conc. Neocaes. LVIII] Gl 2,146,31. souuieo du facie ad faciem (ougsiunigo) nescinist . noh du dina tougenun substantiam (uuesenti) neougtist ... du chuntost doh per angelos uuaz sie (das Volk Israel) tuon solton NpNpw 43,5; — erw. mit Dat. d. Pers.: ther engil imo (Joseph) nahta, kundt er imo in droume, er thes wibes wola goume [vgl. angelus ... apparuit in somnis ei dicens, Matth. 1,20] O 1,8,20. der sin uuort daz chit sin gebot chundet Iacob . unde siniu reht . unde sine urteilda Israheli qui adnuntiat verbum suum Iacob NpNpw 147,19; ferner: O 5,12,71. 4) etw. öffentlich bekannt machen, ausrufen, anordnen: chundet praedicate [ieiunium, et sedere facite Naboth inter primos populi, 3. Reg. 21,9] Gl 1,442,1 (in 1 Hs. im Lat. Imp. aus Inf. korr.). chundet praedicare [zu: praedicate, ebda.] 4,270,21. gichundit vuerde [hoc autem edictum, quod nunc mittimus, in cunctis urbibus] proponatur (4 Hss. praeponatur), ut liceat Iudaeis uti legibus suis, Esth. 16,19] 1,492,70. gichundit si [consilium inierunt omnes principes regni tui ... et iudices ut decretum imperatorium] exeat [et edictum, Dan. 6,7] 662,23 (4 Hss. kund si). chundun praedicaverunt [(viri Ninivitae) ieiunium et vestiti sunt saccis, Jon. 3,5] 677,18; — hierher wohl auch: chundet sanctificate [diem sollemnem Baal. Vocavitque et misit in universos terminos Israel, 4. Reg. 10,20] Gl 1,453,13 (Übers. auch durch vocavit bedingt?). 5) etw./jmdn. (durch etw./jmdn.) feierlich, preisend kundtun, verkünd(ig)en, von etw./jmdm. Zeugnis geben; etw. ankünd(ig)en: a) mit Akk./Nebensatz (u. Präp. verb.): ich gloube, daz der selbe gotis sun gechundet wart uon dem heiligin engile S 346,24. umbi dhesan selbun Christ chundida almahtic fater dhurah Isaian, dhoh ir in Cyres nemin quhadi, dhazs ir ist got ioh druhtin hunc Christum sub persona Cyri per Isaiam pater deum et dominum ita esse testatur dicens I 5,13 = F 34,1. thiz ist ther fon themo gikundit uuas thuruh Esaiam uuizagon sus quedantan hic est enim qui dictus est per Esaiam prophetam dicentem T 13,3. thie thar fon himile quam, ther ist ubar alle, inti thaz her gisah inti gihorta, thaz cundit, inti sine giuuizscaf nioman intphieng quod vidit et audivit hoc testatur, et testimonium eius nemo accepit 21,7, ähnl. 119,6 (testari). sie (die drei Weisen) eiscotun thes kindes sar io thes sinthes, joh kundtun ouh tho mari, thaz er ther kuning wari O 1,17,12. maht lesan wio iz wurti zi theru druhtines giburti, thaz engil mit giwurtin iz kundta sar then hirtin [vgl. de eo quod angelus nuntiavit pastoribus, Marg. nach Luc. 2,10, vgl. Piper, Ausg. S. 146] 2,3,12. cundidon uuerk godis in deda sina anfarnamen adnuntiaverunt opera dei et facta eius intellexerunt Pw 63,10. mi eft ... guot ist, te setene an herrin gode tohopa min that ik cunde alla predigunga thina ut adnuntiem omnes praedicationes tuas 72,28. diser psalmus ist kecheret an selben Christum . uuanda er primum aduentum eius chundet [vgl. referens ad dominum Christum de cuius primo adventu propheta dicturus est, Cass.] NpNpw 18,1. uuolchen sint apostoli . pi dien chundest du die uuarheit 35,6. daz ih dine geheiza in muote habeti . sament allen dien . die sie chunton in lege et prophetis [vgl. in lege ac prophetis haec futura nuntiabant, Aug., En.] 118 T,148. dannan hara chundo ih diniu uuunder ... vnde ieo chundo ih iz unz hina in alti unde eruuerni . dar disses libes ende gat usque nunc pronuntiabo mirabilia tua et usque in senectam et senium Np 70,18; ferner: I 24,2 (praenuntiare). O 5,8,51. Pw 70,15 (adnuntiare). NpNpw 18,2. 29,10. 49,6. 50,17 (alle adnuntiare). 117,27. Np 91,15 (adnuntiare); — erw. mit Angabe des räumlichen Geltungsbereichs: joh fuar er kundinti thaz (die Nach- richt über die Ankunft des Herrn), so wito so thaz lant was O 1,23,10; ferner: 3,2,2. 5,16,24 (praedicare). NpNpw 9,15. 39,10. Cant. Es. 5 (alle adnuntiare). Np 72,28 (adnuntiare). W 108,9. 126,7. 149,7 (BCFK, kundigen A) [197,28. 225,13. 261,12]; — erw. mit Dat. d. Pers./ Präp. + Dat. d. Pers.: thi (d. i. die sieben Engel) er hera in worolt sentit, thann er kraft wirkit, joh werk filu hebigu ist iru (der Welt) kundentu O 1,4,62. er (Johannes) quam untar woroltthiot, thaz er in kundti thaz lioht, joh gizalta in sar thaz, thiu salida untar in was [vgl. hic venit ..., ut testimonium perhiberet de lumine, Joh. 1,7] 2,2,7. untes ic cundi arm thinin, cunni allin donec adnuntiem brachium tuum generationi omni Pw 70,18. chundent predicatores siniu uunder gentibus . so salmosangont ir uuola adnuntiate inter gentes mirabilia eius NpNpw 9,12. prophetę unde apostoli ... die chundent allen menniscon daz kotes riche 18,2. apostoli inphahen fone Christo frido . daz chit reconciliationem zechundenne sinemo liute [vgl. isti ergo tales pacem, id est, Christum suscipiant fideli populo praedicandum, Cass.] Np 71,3. sie (dine doctores) kundent iro auditoribus uuelich candor lucis aeternae in cuman ist uone dero rote mines bluotes W 57,6 [113,10]. du gebuitest mir, o sponse, daz ih din euangelium kunde allen den ih muge [vgl. praecipis ut verbum divulgem sponse receptum, Expos.] 149,4 [261,4] (BCFK, cundeghe A); ferner: F 5,8 (nuntiare). O 1,6,18. 12,25. 17,69. 2,3,25. 4,37,24. 5,8,17. NpNpw 18,2. 21,32 (adnuntiare). 28,3. 39,6 (adnuntiare). 49,2. 104,1 (adnuntiare). 147,19 (adnuntiare). Cant. Ez. 19 (notum facere). Np 17,10. 72,28 (adnuntiare). 77,Prooem. 78,13 (2; 1 Beleg adnuntiare). 95,3. 96,6 (beide adnuntiare). Npw 21,32 (Np gikundôn). Cant. Ez. 19 (Np adnuntiare). W 56,3. 9. 91,5/6. 148,6 [111,14. 28. 169,16. 259,17]; — erw. um beide Angaben: o sponse, so ... din evangelium zaller erist per temet ipsum, dara nah per doctores gekundet uuirdit per totam latitudinem mundi ioh selb den paganis [vgl. voxque tui verbi lato reboaverit orbi. Incipiens a te, sed in omni posteritate divulganda magis, Expos.] W 127,4 [227,7]; b) Glossen: gichundit [tunc iubente rege indutus est Daniel purpura ... et] praedicatum est [de eo quod haberet potestatem tertius in regno suo, Dan. 5,29] Gl 1,661,76. chundo [dixit illis (i. e. den Hirten) angelus ...] evangelizo [vobis gaudium magnum, quod erit omni populo, Luc. 2,10] 803,41. chundtun [unde scriptum est: peccatum suum sicut Sodoma praedicaverunt, nec absconderunt, Greg., Cura 3,31 p. 89] 2,175,30. cundindi [igitur non ego pecco in te, sed tu contra me male agis,] indicens [mihi bella non iusta, Jud. 11,27] 4,264,32. 6) etw. (schriftlich) erklären, darlegen, aufzeigen, mit Akk./Nebensatz: dhanne ist nu chichundit, dhazs fona dhemu almahtigin fater dhurah inan ist al uuordan dhazs chiscaffanes ist quando a patre per illum cuncta creata esse cognoscuntur I 1,14/15. ther engil kundt iz êr tho sar, joh gispunot ist ther namo thar [vgl. quod vocatum est ab angelo, Marg. nach Luc. 2,21] O 1,14,8. uuaz stadium si . daz chunden an demo folgenden capitulo Nb 246,13 [195,24]; hierher vielleicht auch: n [unde Graeci valde seniores, non γέροντας sed πρεσβυτέρους appellant, ut plus quam senes esse] insinuent [quos provectiores vocant, Greg., Hom. II,19, PL 76,1155 B] Mayer, Glossen S. 58,16. 7) etw. (an/durch etw.) zu verstehen geben, etw./ jmdn. (an-)zeigen: a) mit Akk./Akk. m. Inf. (u. Präp. verb.): alliu ... dei discoom lerit vvesan vvidaruuartiv in sineem tatim chundit nalles ze tuenne omnia vero quae discipulis docuerit esse contraria in suis factis indicet non agenda, ne aliis praedicans S 199,12. ze chundande cit des uuerahches .. tages ioh nachtes .. ruachun nuntianda hora operis dei die noctuque sub cura abbatis 253,20. ter abentsterno chundet io dia naht . unde daragagene geantuuvrtet uns samomanigen malen der uhtosterno den dag vesper nuntiat seras umbras Nb 291,15 [223,24]. tu gefureuangost ... uuaz an Sabaeorum altaro fiuren der rouh chunde quid edat vapor Sabaeorum . rapidis . i. ardentibus aris Nc 797,30 [116,6]; — erw. mit Dat. d. Pers.: ibv nalles einin herzin .. uzzan sosama demu selbin lihamin theoheit sehantem sih simblum chundit si non solum corde monachus sed etiam ipso corpore humilitatem videntibus se semper indicet S 217,4. er (d. i. der Himmel oder Stern) kundta uns thaz in alanot, thaz andere uns ni zeinont, thaz gouma mann es nami; bi thiu was er seltsani O 2,3,21; b) Glossen: gichundit [quid enim per Saulem, nisi elatio potentum; et quid per David] innuitur [, nisi humilis vita sanctorum? Greg., Cura 3,2 p. 36] Gl 2,166,54. chundent [magnum vero nobis aliquid magi] innuunt [quod in regionem suam per aliam viam revertuntur, Greg., Hom. I,10 p. 1471] 283,10. gichundit [ex qua re quid nobis] innuitur [, nisi ut eo tempore quo a proximis ex falsitate contumelias accipimus, eorum etiam vera mala taceamus, Greg., Hom. I,18 p. 1507] 292,39; hierher vielleicht auch: cundie [haec autem definitio maneat circa laicos, et presbyteros, et diaconos, omnesque qui sub regula esse] monstrantur [Conc. Ant. XXCIV] 146,62 (vgl. unmittelbar vorausgehend cundie persuadens ebda. 61, s. o. 1 c). tiu [ecce, ut nos post se currere faceret, quosdam pro nobis saltus] manifestata [per carmen veritas dedit, Greg., Hom. II,29, PL 76,1219 B] Mayer, Glossen S. 60,25. 8) kennenlernen (? Vgl. kunnên): daz .. derv castluamii .. kichvndit .. quia tempore hospitalitatis potuit eius vita dinosci S 270,12 (nach Masser, Komm. Ben.reg. S. 246, ist uuesan zu erg.; vgl. aber auch kechundit 216,36 unter gikunden 2). 9) Glossenwort: sagem spanu chundiu intimabo insinuabo nuntiabo Gl 1,176,36. chunden indicare 177,33 (RX, gikunden PaK). khunthiu kikhuntheo testor denuntio 211,28. saget chundit perhibetur [perhibitur pronuntiatur, CGL IV,553,13] 4,13,38. frampringit chundit promit [ostendit, ebda. 556,27] 14,38 (vgl. auch unmittelbar davor praedicat pronuntiat, ebda. 26). frampringant chundant chinunt promunt [proferunt, ebda. 29] 40 (vgl. Krotz S. 500,485). 10) unklar: kuntend [libertati arbitrii sui commissus est homo statim in prima mundi conditione, ut salva vigilantia mentis] adnitente (Hs. admittente) [etiam in praecepti custodia perseveraret, si vellet, in eo quod creatus fuerat permanere, Genn., De eccles. dogm. 21, PL 58,985 C] Mayer, Glossen S. 14,18 (zu admittere im Sinne von adniti vgl. Mlat. Wb. I,215,5 f.).
Abl. kundida, kundo; vgl. kundâra, kundâri, -kundenti, -kundentlîh, kundigen andfrk. [Bulitta]
21500 Zeichen · 915 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    kundensw. v.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +12 Parallelbelege

    kunden ( auch -ôn , s. u. ) sw. v. , mhd. kunden, künden, nhd. künden; as. kûđian, mnd. kunden, mnl. conden; afries. kēt…

  2. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    kunden

    Mhd. Handwörterbuch (Lexer) · +9 Parallelbelege

    kunden , künden s. kunnen.

  3. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Kunden

    Adelung (1793–1801) · +2 Parallelbelege

    * Kunden , oder Künden, und dessen Intensivum Kündigen, zwey im Hochdeutschen außer der Zusammensetzung veraltete Zeitwö…

  4. modern
    Dialekt
    KundenPl.

    Pfälzisches Wb.

    Kunden Pl. : ' Vertiefungen in den Zähnen junger Pferde ', Kunde (kundə) [ KU-Bedb Hundh ], Kunne (kunə) [ KB-Kriegsf NW…

Verweisungsnetz

111 Knoten, 181 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 18 Hub 2 Kompositum 84 Sackgasse 7

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit kunden

59 Bildungen · 26 Erstglied · 27 Zweitglied · 6 Ableitungen

Zerlegung von kunden 2 Komponenten

kun+den

kunden setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

kunden‑ als Erstglied (26 von 26)

kunden* 6

KöblerAnfrk

kunden* 6 , sw. V. (1) nhd. künden, verkünden, verkündigen ne. announce, proclaim ÜG.: lat. annuntiare MNPs Vw.: s. far-* Hw.: vgl. as. kūth…

Kundenbäkker

WWB

Kunden-bäkker m. Bäcker, der nur die von seinen Kunden in Auftrag gegebenen Waren backt ( Rathert ).

Kundenbrot

ElsWB

kunden·brot

Kunde n brot n. Brot, das der Bäcker für seine Kunden backt, welche den fertig geformten Teig in die Bäckerei bringen Str.

kundenfreundlich

RDWB1

kunden·freundlich

kundenfreundlich (Lakune) в интересах клиента; отвечающий запросам, требованиям клиента

Kundenhus

ElsWB

kunden·hus

Kunde n hus n. Kundenhaus, wo man für die Familie arbeitet, wie bes. von Näherinnen geschieht Str. — Schweiz. 2, 1715.

kundenieren

ElsWB

kunden·ieren

kundeniere n [khùntənìərə Hi. ] verurteilen: e r is t zue hundert Mark kundeniert worde n . — frz. condamner.

kundenmahlen

DWB

kunden·mahlen

kundenmahlen , n. das mahlen für solche, die ihr getreide dem müller dazu übergeben: die vorschriften für das kundenmahlen und die mahlvergü…

Kundenmühle

PfWB

kunden·muehle

 Kunden-mühle f. : ' Mühle, in der gegen Mahlzoll gemahlen wird ', Kunnemihl [ Lambert Penns 96].

kundenmüller

DWB

kunden·mueller

kundenmüller , m. müller der für kunden mahlt, s. das vor.: den kundenmüllern ist das recht zurückgegeben, welches jedem geschäftstreibenden…

kundenorientiert

RDWB1

kundenorientiert (Lakune) с учётом интересов клиента; отвечающий запросам, требованиям клиента; в интересах клиента

Kundentand

WWB

kunden·tand

Kunden-tand m. Frontzahn der Pferde, der das Alter erkennen lässt ( Bür Bü).

kunden als Zweitglied (27 von 27)

firkunden?

KöblerAhd

*firkunden? , sw. V. (1a) Hw.: vgl. anfrk. farkunden*

ausurkunden

DRW

aus·urkunden

ausurkunden beurkunden 1385 Ennen,QKöln V 488 Faksimile wolte das vermächnus jemand auß geurkundt haben 1437 KölnStat. I 103 Faksimile

bekunden

DWB

bek·unden

bekunden , testari, testatum facere: er hat seine neigung oft bekundet; nicht viel ( von der seele ) bekunden können. Hippel 12, 14 ; das be…

beurkunden

DWB

beurkunden , testimoniis firmare, urkunden über etwas beibringen, bezeugen, dann überhaupt beweisen, darthun: die geschichte musz beurkundet…

beōrkunden

KöblerMnd

beōrkunden , sw. V. nhd. beurkunden Hw.: vgl. mhd. beurkünden E.: s. be, ōrkunden W.: s. nhd. beurkunden, sw. V., urkunden, DW 1, 1749, DW2 …

bikunden

AWB

bik·unden

? bi- kunden sw. v. , mhd. bekünden ( vgl. Findebuch S. 33 ), nhd. bekunden; mnl. beconden. Verstümmelt: p.kundta: 3. sg. prt. Glaser, Griff…

duruhkunden

KöblerAhd

duruh·kunden

duruhkunden , sw. V. (1a) nhd. „durchkünden“, verkünden, kundtun, deutlich kundtun, erklären, klar bezeugen ne. announce, declare ÜG.: lat. …

erkunden

DWB

erk·unden

erkunden , 1 1) exquirere, cognoscere, explorare, erforschen, kommt ahd. mhd. noch nicht vor, wo man irchundôn vorauszusetzen hätte, weshalb…

framkunden

AWB

fram·kunden

fram- kunden ( oder fram-gi-kunden ? ) sw. v. — Graff IV,425 s. v. framgakundit. frā-ka-chundit: part. prt. Gl 1,288,34 ( Jb ); -ki-: dass. …

gekunden

KöblerMhd

gek·unden

gekunden , sw. V. nhd. beschreiben, verkünden, kund tun ÜG.: lat. nuntiare PsM Hw.: s. gekündigen Q.: PsM (vor 1190), JvFrst, WernhMl (FB ge…

gikunden

AWB

gik·unden

gi- kunden ( auch -ôn ) sw. v. , mhd. gekünden; as. gikûđian ; ae. gecýþan ( vgl. Bosw.-T., Suppl. S. 309 ). — Graff IV,423. ca-chund-: 3. s…

giurkunden

KöblerAhd

giurkunden , sw. V. (1a) nhd. bezeugen, warnen, beschwören ne. testify, warn ÜG.: lat. contestari Gl Q.: Gl (12. Jh.) I.: Lüs. lat. contesta…

guotkunden

KöblerAhd

guot·kunden

guotkunden , sw. V. (1a) nhd. im Evangelium verkünden, im Evangelium vorkommen ne. be announced by the Gospel ÜG.: lat. evangelicus (= guotk…

irkunden

AWB

ir- kunden sw. v. , mhd. nhd. ( älter ) erkünden; ae. ácýþan ( vgl. Bosw.-T., Suppl. S. 7 ). — Graff IV,424. ar-chundemes: 1. pl. imp. ( adh…

orkunden

KöblerMhd

orkunden , sw. V. Vw.: s. urkünden

urkunden

DWB

urk·unden

urkunden , v. zu urkund, m. ( s. d. ); sich u. ' entstehen ' gebraucht Jac. Böhme : und heiszet gott nach dem ersten principio nicht gott, s…

widarkunden

KöblerAhd

widar·kunden

widarkunden , sw. V. (1a) nhd. zurückberichten, zurückmelden, Bescheid sagen, absagen, sich lossagen ne. give notice ÜG.: lat. renuntiare Gl…

zuokunden

AWB

zuo·kunden

zuo- kunden sw. v. — Graff IV,425. zva-chundit: 3. sg. S 219,8 ( B ). verkünden: .. zvachundit .. domine labia mea aperies et os meum adnunt…

ōrkunden

KöblerMnd

ōrkunden , sw. V. Vw.: s. ōrkünden*

ūzkunden

KöblerMhd

ūzkunden , sw. V. Vw.: s. ūzkünden

Ableitungen von kunden (6 von 6)

bekunden

DWB

bekunden , testari, testatum facere: er hat seine neigung oft bekundet; nicht viel ( von der seele ) bekunden können. Hippel 12, 14 ; das be…

erkunden

DWB

erkunden , 1 1) exquirere, cognoscere, explorare, erforschen, kommt ahd. mhd. noch nicht vor, wo man irchundôn vorauszusetzen hätte, weshalb…

gekunden

KöblerMhd

gekunden , sw. V. nhd. beschreiben, verkünden, kund tun ÜG.: lat. nuntiare PsM Hw.: s. gekündigen Q.: PsM (vor 1190), JvFrst, WernhMl (FB ge…

unkundene

Lexer

un-kundene stf. mit unkundene (: undene), aus unkenntnis Pass. K. 673,52.

urkunden

DWB

urkunden , v. zu urkund, m. ( s. d. ); sich u. ' entstehen ' gebraucht Jac. Böhme : und heiszet gott nach dem ersten principio nicht gott, s…

verkunden

RhWB

ver-kunden: etwas v., auskundschaften, kennen lernen, vermuten; ech ho nach neist dervo verkont Prüm-Mürlenb 1860.