Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
falko sw. m.
sw. m., falk st. m., mhd. valke, nhd. falk, falke; mnd. mnl. valke, valk; an. falki. — Graff III,498.
Schwach flektiert: falch-: nom. sg. -o Gl 1,341,3 (2 Hss., davon -c⊢- Sg 283, 9. Jh.). 343,8. 345,21. 348,20 (M). 366,3. 2,160,37. 3,21,3 (4 Hss.). 203,54 (SH B). 226,53 (SH a 2, 2 Hss.). 313,15 (SH e). 459,9. 461,18 (Sg 299, 9./10. Jh.). 462,1. 463,17. 464,14 (falcho). 688,9 (Sg 299, 9./10. Jh.). 4,43,40 (Sal. a 1, 6 Hss.). 60,23 (Sal. a 1, 4 Hss.). 70,32 (Sal. a 1). 134,18 (Sal. c). 213,45 (2 Hss.). 255,21 (2 Hss.). Hss. Augsb. S. 62. Npw 103,18; -e Gl 3,226,54 (SH a 2). 4,183,16; gen. sg. -en Npw 103,18; falk-: nom. sg. -o Gl 3,458,16. 460,21; falc-: dass. -o 15,18. 21,4 (2 Hss.). 85,58 (SH A). 267,69 (SH b, 2 Hss.). 296,11 (SH d). 313,15 (SH e). 328,25 (SH g, 3 Hss.). 330,41 (SH g, 3 Hss.). 458,19. 461,10. 572 Anm. 10. 4,43,41 (Sal. a 1). 70,32 (Sal. a 1). 124,21 (Sal. b). 198,43. 201,42. 255 Anm. 1. 255,20 (5 Hss., darunter Wolf. Wiss. 29, 9. Jh.). 261,9. — valch-: nom. sg. -o Gl 3,21,3. 23,22/23. 85,57 (SH A). 87,35 (SH A, 2 Hss.); -e 21,4 (2 Hss.). 23,23. ebda. (valche). 85,57. 87,36 (SH A). 459,9. 671,27. 4,43,41 (Sal. a 1). 354,3; valk-: dass. -o 3,21,4; -e 5. 713,47. 714,8; -a ZfdA. 57,127 (Hannover IV,533, 12. Jh.; zu -a statt -o oder -e vgl. Braune, Ahd. Gr.12 § 58 Anm. 3, Weinhold, Mhd. Gr. § 82 u. Bair. Gr. § 347, dazu Brill []z. St.); valc-: dass. -o Gl 3,458,19. 4,275,41; ualch-: dass. -o 1,521,43 (M). 3,85,58 (SH A). 87,35 (SH A, 3 Hss.). 459,21; -e 21,5. 465,4. 671,25. 4,60,24 (Sal. a 1); ualk-: dass. -o 3,458,19; nom. pl. -on 2,701,4; ualc-: nom. sg. -o 3,85,58. 364,55.
falucho: nom. sg. Gl 1,801,44 (clm 14 747, 10. Jh.); phalho: dass. 3,276,41 (SH b); walche: dass. 4,185,58 (Melk K 51, 14. Jh.).
Stark flektiert: valcha: nom. pl. Gl 1,521,42 (Zürich Rhein. 66, 12. Jh.); ualcha: dass. ebda. (Stuttg. Herm. 26, 12. Jh.).
Bei den folgenden, aus späten Handschriften stammenden Belegen ist unsicher, ob es sich um stark flektierte Formen handelt; es könnten auch apokopierte schwache Formen vorliegen: falch: nom. sg. Gl 3,21,5 (2 Hss.). 4,70,33 (Sal. a 1). 183,16; falk: dass. 3,21,9. 23,25; falck: dass. 21,8. 85,59 (SH A); falc: dass. 21,9. 4,228,14. — valch: nom. sg. Gl 3,21,6 (6 Hss.). 23,19. 24 (2 Hss.). 4,185,57. 354,3; valchk: dass. 3,21,8. 23,24 (beide clm 11 481, 14. Jh., vgl. V. Moser, Frühnhd. Gr. § 39); valk: dass. 21,9 (2 Hss.). 354,53; valc: dass. 226,54 (SH a 2); ualch: dass. 21,7 (2 Hss.); ualck: dass. 21,8.
walch: nom. sg. Gl 3,55,8 (Wien 1118, 13. Jh.; vgl. V. Moser, Frühnhd. Gr. § 43).
Mit Rasur (vgl. o.): falch:: nom. sg. Gl 4,145,33 (Sal. c, d. h. falcho, Steinm.); valch:: dass. 134,39 (Sal. c, d. h. valcho, Steinm.); verschrieben: salcho: nom. sg. 3,226,54 (SH a 2).
Falke, bezogen wohl vor allem auf einen zur Beize abgerichteten Raubvogel; daher sind auch die Bedeutungen Sperber, Habicht, Bussard möglich (vgl. Suolahti, Vogeln. S. 327 ff.): valcho capus ... quem nostri falconem vocant Gl 3,87,34. capus hunc nostri falconem vocant 203,54. capus. italica lingua dicitur a capiendo. hunc nostri falconem dicunt 4,124,21 (vgl. Beitr. 73,211,39). 134,39; capus 3,15,18. 21,3. 55,8. 226,53. 267,69. 296,11. 313,15. 330,41. 354,53. 364,55. 458,19. 459,9. 460,21. 461,10. 18. 462,1. 464,14. 465,4. 572 Anm. 10. 671,25. 688,9. 713,47. 4,43,40. 134,18. 183,16. 213,45. 354,3. Hss. Augsb. S. 62. alietus avis Gl 3,328,25. falcones 4,60,23. ixon 261,9. valka capum (zur Form vgl. Duc. 2,150c, Mlat. Wb. 2,258, beide s. v. capus) ZfdA. 57,127; — als Übersetzung von lat. herodius (nach Georges, Handwb. 1,3040 ‘Reiher’; vgl. aber Diefb., Nov. Gl. 155b s. v. erodius): falcho [haec sunt quae de avibus comedere non debetis, et vitanda sunt vobis ...] herodionem [et charadrion iuxta genus suum, Lev. 11,19] Gl 1,341,3. 343,8. 348,20. 801,44. 4,255,20. herodion forma fulice similis. sed maior. id est capus quasi falcho. quod dicitur uualai: hchabuhc [zu: herodionem, ebda.] 1,345,21. falcho [immundas ne comedatis ...] herodium [ac cygnum et ibin, Deut. 14,16] 366,3. valcha [illic (auf den Bäumen des Libanon) passeres nidificabunt.] herodii (herodius) [domus dux est eorum, Ps. 103,17] 521,42. 4,275,41. falcho herodius 2,160,37. 3,85,57. 458,16. 463,17. 714,8. 4,70,32. 145,33. 201,42. 228,14. herodion avis ignota 3,276,41. herodius animal uł capus 4,185,57. capis ł herodius 198,43; — uuildêr falko Wildfalke, als Gegensatz zum abgerichteten Falken (vgl. Suolahti, Vogeln. S. 339): wilder valch oder witwal herodius Gl 3,23,19. 459,21 (1 Hs. wohl hêrfalko). 671,27; — in einem Bilde: für mächtige weltliche Herrscher: daz hus des falchen ist iro (sc. smaliu gefugele) herzogo. der falcho ist meiste allero fogelo, der uberuuindet den aren unde izzet in unde bezeichenet dia starchisten geuualtigen die uuilon sih dero uuerlte intsagont [vgl. erodius maior est omnibus volatilibus, qui aquilam vincit et comedit, Br.] Npw 103,18; — als Übersetzung von lat. fulica, das nach Suolahti, Vogeln. S. 337, mit falco verwechselt wurde (vgl. auch Diefb., Gl. 251a, s. v. fulica, wo blaefuß aufgeführt ist, das nach Suolahti 338 ‘Falke’ bedeutet): ualkon [cumque marinae in sicco ludunt] fulicae [, notasque paludis deserit atque altam []supera volat ardea nubem (dann ist Unwetter zu befürchten), Verg., G. I,363] Gl 2,701,4.
Komp. boum-, gêr-, hêr-, meri-, stôz-, uuald-, uuazzar-, uuild-, uuitufalko.