Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
irrecken sw. v.
sw. v., mhd. errecken, -rechen; as. arekkian (s. u.); ae. áreccan. — Graff II,366 ff.
ar-recch-: 1. sg. -u Gl 2,248,19 (Berl. Lat. 4° 676, 9. Jh.); ir-: 3. sg. -et Nc 796,18 [114,17]; 3. PL. -ent Np 17,11 (-rê-; urspr. stand irrêichent mit Korr. von i > c, ohne Tilgung des Zirkumflex über -e-, vgl. K.-T 8,49 Anm. z. St.; Piper fälschlich -ch-); part. prs. acc. pl. m. -ente Gl 1,377,39/40 (M); -aente 40 (M; -cch-); part. prt. -et Np 59,10. 83,3; er-: 3. sg. -et Nb 201,3 [166,13]. — er-reck-: part. prt. -it T 202,2. 207,2; -et S 153,10 (-kk-). — ar-rech-: 3. sg. conj. -e Gl 1,278,14 (Jb-Rd). Thoma, Glossen S. 19,30; inf. -an Gl 1,278,74 (Jb-Rd). 368,6 (M); part. prs. -anti 278,67 (Jb-Rd); part. prt. -it 2,165,25 (clm 6277, Hs. 9. Jh.); ir-: 1. sg. -o 4,59,24 (Sal. a1, 2 Hss.). 141,55 (Sal. c); 2. sg. -ist 1,784,23 (M); 3. sg. -it 2,296,68 (M, 2 Hss.; oder part. prt. (?), lat. inf. pass., s. III 1c). 601,40 (M). 4,59,14 (Sal. a1). O 2,14,77 (FV). Npw 118 O,108; -et Np 70,6 (zu -ch- als Verschr. für cch vgl. Pestalozzi, Beitr. 41,145); 1. sg. conj. -e O 2,4,79 (F); 3. pl. conj. -en 3,6,24 (FV; oder inf. (?), s. I 2a); 2. sg. imp. -i Gl 1,813,58 (M, 5 Hss.); inf. -an 2,284,38 (M, 2 Hss.); -en O 3,23,44 (F); part. prs. nom. pl. m. -anta Gl 1,377,38 (M, 2 Hss.); -inte 39 (M); -ente 38/39 (M); part. prt. -it 499,65 (M, 8 Hss.). 798,22 (M, 5 Hss.). 2,280,51 (M, 2 Hss.); -et 1,798,24 (M); er-: 3. sg. -et 4,141,45 (Sal. c); ar-rach-: 3. sg. prt. -da 2,602,32 (M; über arzalta übergeschr.); part. prt. nom. pl. m. -te 1,134,15 (Pa); ir-: 1. sg. conj. prt. -ti 492,18 (M); er-: 1. pl. prt. -tomes 2,51,20 (Jc). — ir-rahctan: 3. pl. prt. Gl 2,106,68 (M). — ur-rah-: 1. pl. prt. -tum Gl 2,343,52 (clm 6325, Gll. 9. Jh.?); ar-: 1. sg. prt. -ta 1,493,48 (Rf); 3. sg. prt. -ta 277,46. 67 (beide Jb-Rd); 3. pl. prt. -tun 2,328,11 (clm 14747, 9. Jh.); ir-: 1. sg. prt. -ta Np 118 Prooem.; 3. sg. prt. -ta Gl 2,549,42. NpNpw 37,6. Np 50,2; 3. pl. prt. -ton NpNpw 37,4. 104,25; er-: part. prt. -t Gl 2,73,51. — ar-rac-: 1. sg. prt. -ta Gl 2,265,1 (M). 26 (M; zweites -a- aus e korr.); 3. sg. prt. -ta 599,18 (M); -da 602,33 (M); 3. pl. prt. -ton 1,754,16 (ausradiert); part. prt. nom. sg. m. -tar 2,443,13 (2 Hss.; zu bair. -ar vgl. Berg, Prudentiusgll. S. 32); nom. pl. m. -te 1,134,15 (Ra; zu unverschobenem -c- vgl. Kögel S. 88); ir-: 1. sg. prt. -ta 461,72 (M; Parallelhss. conj., s. III 4c). 477,24 (M, 7 Hss.). 492,17 (M, 5 Hss.). 2,265,1 (M, 4 Hss.). 27 (M); 3. sg. prt. -ta 278,1 (M, 3 Hss., lat. prs.). 465,62. Beitr. 73,214,19 (Sal. c; nach Gl 4,141,67); 3. pl. prt. -tun Gl 1,748,23 (M, 5 Hss.). 2,106,67 (M, 4 Hss., 1 Hs. -tvn); 1. sg. conj. prt. -ti 1,461,70 (M, 3 Hss.). Meineke, Basler Fragm. S. 109,10 (M); -te Gl 1,461,71 (M); part. prt. dat. sg. m. -temo 2,455,56 (2 Hss.); nom. sg. f. -tiu 394,61. 452,31 (2 Hss., 1 Hs. -iv); dat. sg. f. -dero 554,13; er-: 3. sg. prt. -ta 465,61 (2 Hss.); 3. pl. prt. -tun Amsterd. Beitr. 4,120,11 = Mayer, Glossen S. 141,17 (Wien 534, Gll. 9. oder 10. Jh.); part. prt. adv. -to Gl 2,158,42 = Wa 83,21 (Carlsr. S. Petri, 11. Jh. s. III 4d).
ar-rek-: inf. -an Mayer, Griffelgl. S. 85,379 (Vat. Ottob. lat. 3295, Gll. 9. Jh.?; -c-; zur Wiedergabe der finiten Verbform im Lat. durch Inf. vgl. Mayer a. a. O. S. 146); 3. sg. prt. -ita T 227,3 (zur nicht rückumgelauteten Form mit Bindevokal -i- vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 362 Anm. 1); part. prt. -it 5,9. 16,2. 4 (2). 22,6. 60,15. 132,4; ir-: 3. sg. -it O 2,14,77 (P); 1. sg. conj. -e 4,79 (PV); 3. pl. conj. -en 3,6,24 (P; oder inf.?); inf. -en 23,44 (DPV); dat. sg. -enne 5,14,4 (PV); har-rekid: part. prt. Gl 2,141,43 (zur h-Prothese vgl. Frank, Glossen S. 142).
Verschrieben: ir-rechan: part. prs. acc. pl. m. Gl 1,377,41 (M; so die Parallelhss.; oder hier Umsetzung in Inf.?); -racre: 1. sg. prt. conj. 461,71 (M).
Hierher wohl auch: ur-rechenne: inf. dat. sg. O 5,14,4 (F; oder ist ziir- zu lesen?).
Unsicher, ob hierher: ir-hahcte: part. prt. nom. pl. m. Gl 1,134,15 (K; zum Wegfall des zweiten -r- durch Vorwegnahme des -h- vgl. Splett, Stud. S. 202; zur möglichen Zuordnung des Belegs zu ir-uuecken vgl. Kögel S. 48. 86; s. I 2b). — Verkürzt geschrieben: ar-rah: part. prt. nom. pl. m. oder n.? Beitr. 52,166,18 (clm 14510, Hs. 9. Jh.; l. arrahte (?); im Ahd. Wb. 1,662 wurde eine Zuordnung hierher erwogen, nach Gl.-Wb. S. 311 u. Schmid, -lîh-Bildungen S. 337 dagegen eher zu irrahlîh adj.).
ihrachti, ihrachto Gl 1,477,25. 461,72. s. recken.
ZurBedeutungsgliederung I bis III s. recken. I. (aus)strecken: 1) reflexiv: sich erheben (von Menschen): (Jesus in der Wüste zum Teufel:) ziu scal ih iowanne gotes koron thanne, thaz ih mih hiar irreke, inti hina nidarscrikke, joh fare in lufte thara zi thir? O 2,4,79. 2) transitiv: a) etw. (Konkretes oder Abstraktes) (zu einem bestimmten Zweck) hinstrecken, hinhalten, mit Pron.-Adv. u. Nebens.: ther liut zi thiu gisizze, thaz iagilichen thanne thoh foller mund werde, then mund zi thiu irrechen, thes brotes wiht gismeken O 3,6,24; — Glosse, bildl.: irrechist [sed tu, virgo Christi Eustochium ... meam quodammodo senectutem invidorum dentibus corrodendam] exponis [Prol. in Ep. can. p. 832] Gl 1,784,23 (‘das Alter den Zähnen der Neider zum Zerfleischen preisgeben’; 4 Hss. furisezzen, 2 foragisezzen, 1 Hs. furigisezzen; vgl. Matzel S. 21); b) jmdn. aufstehen machen, aufwecken, mit Akk. d. Pers.: wir sculun nan (Lazarus) irweken, fon themo slafe (sc. Tod) irreken [vgl. vado, ut a somno excitem eum, Joh. 11,11] O 3,23,44; — Glossenwort: arrachte caladote aruuacharote exciti evocati excitati Gl 1,134,15; c) jmdn. erreichen, an jmdn. heranreichen, jmdm. gleichkommen, mit Akk. d. Pers.: (Gott) uberfloug die uettacha dero uuindo . uuanda noh sanctae animae ... neirrecchent in (Gott) . uuanda er allen creaturis incomprehensibilis ist Np 17,11; d) etw. herausziehen, größer machen (?), Glossenwort: irrechit exerit Gl 4,59,14. 141,45 (zum möglichen Kontext vgl. firrecken II). II. bewirken: 1) etw. (bei jmdm.) hervorbringen, entstehen lassen, mit abstr. Akk./Akk. d. Sache: a) allgem.: uizuuertig (l. uzuuertiga) not ist . tia etelih keskiht errecchet . also suhte sint . unde uulnera . unde persecutiones . unde calamitates [vgl. si nulla res exterius coegerit aut fames aut pestilentia et reliqua huiusmodi, Rem.] Nb 201,3 [166,13]. aber uzfarendo ... irrecchet er (der Wind) daz fiur Nc 796,18 [114,17]. diser salmo uuas Dauidis chara . do ... ein sunda die anderun irrahta Np 50,2; — mit Dat. d. Pers.: uuilligiu ophir minis mundis ... mir mera irrechit din minna denne din forhta [vgl. sacrificia laudis, confessione caritatis, non timore necessitatis oblata, Aug., En.] Npw 118 O,108 (Np recken); — Glossen: arractar [unam (sc. der beiden Kronen) decemplex] edita (Glosse: de martyrio, oblita de martyrio dedit, vgl. PL 60) [sexies merces perenni lumine conficit, Prud., P. Agn. (XIV) 121] Gl 2,443,13 (das maskuline Genus bezieht sich wohl auf ahd. lôn st. m. n. ‘Lohn’). erracta [heu quam catholicam nil prope profuit puppim nasse sacri remigio stili (sc. ‘Schriftstück’), quem Paulus variis gentibus] edidit (Hs. noch praedicavit) [Prud., Symm. Praef. 61] 465,61 (‘eine Schrift herausgeben’ oder zu 1 ‘etw. bei jmdm. verbreiten’, vgl. firrecken). arzalta arrachda [is (Lucas) ... duos nobis medicinales libros, quibus non corpora, sed animae curentur,] explicuit [, evangelium scilicet, Ruf., Hist. eccl. III,4 p. 193] 602,32 (‘ein Buch verfassen’; vgl. Thes. V,2,1736,64 libros explicare: componere; nach Gl.Wortsch. 7,385 noch Gl. exponere); b) spez.: etw. (eine Reaktion) (bei jmdm.) hervorrufen, mit abstr. Akk.: die (meine Sünden) irrahton din zorn NpNpw 37,4. gotes unste . irrahton iro (der Feinde Gottes) ununste 104,25; — mit Dat. d. Pers.: si (meine Unvernunft) irrahta mir . al daz ih lido NpNpw 37,6. pediu habet er (Gott) mir irrecchet spem suae salutis . nals consumptionis [sed illa (Gefäß), quam in hoc mundo sanctissimi sustinent Christiani, quae ad spem vitae aeternae ... porrigitur, Rem.] Np 59,10 (oder zu 1?). min sang daz mir mendi irrechet . daz ist ieo an dir 70,6; ferner: Np 83,3.III. ausdrücken, erläutern: 1) etw. zum Ausdruck bringen: a) etw. in Worte fassen: irracta [quisnam sit, (Johannes) continuo] exprimit [Greg., Hom. I,7 p. 1457] Gl 2,278,1 (im Gl.-Wortsch. 7,385 wird noch eine Form von irrecken für die Parallelhs. clm 9573, Hs. 11. Jh. konjiziert, die Steinm. als Rasur über in principio, Greg., Hom. I,7 p. 1458 = Joh. 1,1, ausweist). irrechan (1 Hs. noch gisagen ) [pensate ergo ... extremi diem iudicii ... quem tot appellationibus non valet] explicare [ebda. I,12 p. 1479] 284,38. irractiv [crux ista Christi ... nascente mundo factus ut primum est homo, expressa signis,] expedita (.i. prodita) [est litteris, Prud., P. Rom. (X) 623] 394,61. 452,31. arzalta ł arracta [in quibus (in den beiden Aussagen der Propheten) evidenter mandantis personam patris et filii operantis] expressit (Hs. noch explanavit) [Ruf., Hist. eccl. I,1 p. 13] 599,18. erractun [ac populo audiente breviter] exposuerunt [quae per eos in locis singulis fuerant gesta, Acta apost. II p. 594] Amsterd. Beitr. 4,120,11 = Mayer, Glossen S. 141,17; — Fehlübers.: arrecchu [(Gregorius:) multa autem fuerant quae adhuc de electorum factis narrari debuissent, sed haec silentio] supprimo [Greg., Dial. 3,38 p. 369] Gl 2,248,19 (silentio supprimere ‘mit Schweigen übergehen’ wurde wohl mit exprimere ‘etw. sagen, ausdrücken’ verwechselt, sofern keine bewußte Gegenglosse vorliegt, vgl. dazu Schulte, Gregor S. 408); b) etw. übersetzen: irracta [quidquid ille mihi Hebraicis verbis expressit, hoc ego accito notario, sermonibus Latinis] exposui [Tob., Prol.] Gl 1,477,24 (1 Hs. recken; ‘mit lat. Worten, auf Latein habe ich es übersetzt’). irracta [quae habentur in Hebraeo, plena fide] expressi [Bemerkung des Hieron. zu Esth. 10,3] 492,17. 493,48; — in der Verbindung thaz ist irreckit das bedeutet (übersetzt), das heißt übersetzt: Emmanuel, thaz ist arrekit: mit uns got Emmanuel, quod est interpretatum: nobiscum deus T 5,9. rabbi (thaz ist arrekit meistar) rabbi (quod dicitur interpretatum magister) 16,2. uuir fundumes Messiam (thaz ist arrekit Crist) invenimus Messiam (quod est interpretatum Christus) 4. (Jesus zum toten Mädchen:) thalitha cumi, thaz ist arrekit: magatin, thir quidu thaz thu arstantes thalitha cumi, quod est interpretatum: puella, tibi dico: surge 60,15. sie quamun in stat thiu dar ist giheizan Golgotha, thaz ist erreckit hamalstat venerunt in locum qui dicitur Golgotha, quod est interpretatum calvarie locus 202,2; ferner: 16,4 (interpretari). 22,6 (esse). 132,4. 207,2 (beide interpretari); c) etw. (mit etw.) meinen, bezeichnen: arrechit uurdit [quid colore optimo, nisi cunctis amabilis reverentia religionis] exprimitur [? Greg., Cura 2,7 p. 25] Gl 2,165,25. irrechit [quinque ergo talentis, donum quinque sensuum, id est exteriorum scientia] exprimitur [Greg., Hom. I,9 p. 1464] 280,51. irrechit [sed ... potest etiam sudarii nomine] exprimi (Hs. exprimit) [labor dei, ebda. II,22 p. 1532] 296,68; — erw. mit thâr ana: siu (die himmlische Gottesburg) stat in quaderwerke: ... unde sint ouch dar ane errekket alle gotes trutfriunt S 153,10 (zur lokal-übertr. Bed. s. thâr 2. Teil III A 2cα, Ahd. Wb. 2,214 u. ana 2. Teil A II 1dα Ahd. Wb. 1,389 ‘an/durch etw. abgebildet sein’). 2) über etw. sprechen, disputieren, Glossen: arrahta segita (Salomon) disputavit [super lignis ... et disseruit de iumentis, 3. Reg. 4,33] Gl 1,277,67. arrahtun [super hoc et Africanus temporum scriptor et Eusebius Caesariensis in libris diaphonias evangeliorum plenius]disputarunt (Hs. -verunt) [Hier. in Matth. 1,16, CCSL 77,9,55/56] 2,328,11. 3) etw. (ein Wort) richtig oder falsch aussprechen: arrechan [qui (ein Ephraimiter) respondebat, sibboleth (anstelle von hebräisch ‘scibboleth’ mit sch-, das lat. spica ‘Ähre’ bedeutet): eadem littera spicam] exprimere [non valens ... iugulabant (die Männer von Gilead), Jud. 12,6] Gl 1,278,74 (Vok.-Übers.?). 4) etw. erklären, darlegen, ausdeuten: a) mit abstr. Akk.: unodi ist iz harto sus frenkisgero worto thia kleini al zi gisaganne joh zi irrekenne O 5,14,4. alle die anderen (andere, vgl. Ausg. K.-T. u. Hs.) salmen ... irrahta ih einuueder . dictando . alde fore dien liuten sermonicando (sermocinando Piper u. Hs.) [vgl. partim dictando exposui, Aug., En.] Np 118, Prooem.; — Glossen: arrahta [scripsit super lapides Deuteronomium legis Moysi, quod ille] digesserat [coram filiis Israel, Jos. 8,32] Gl 1,277,46. arsagee arreche [(der Pharao:) vidi somnia, nec est qui] edisserat [Gen. 41,15] 278,14. Thoma, Glossen S. 19,30. arrechanti [ut fugeret (ein nicht vorsätzlich gehandelt habender Mörder) ad eas (zu den Städten) qui animam nescius percussisset ... donec staret ante populum] expositurus [causam suam, Jos. 20,9] Gl 1,278,67. arrechan [coepitque Moyses] explanare [legem, Deut. 1,5] 368,6. irrechanta [cur Origenem mirantur, et Eusebium Phamphili, cunctas editiones similiter] disserentes [? Jos., Praef.] 377,38. irrechit (ł) giscripan (4 Hss. nur irrechit uuerdent, 2 ł irrechit) [(jüdische Ketzer u. ihre hinterhältigen Bibelübersetzungen) tamen in ἑξαπλοῖς habentur apud ecclesias, et] explanantur (2 Hss. noch scribuntur) [ab ecclesiasticis viris, Job, Praef.] 499,65 (vgl. Gl 5,424,43). irrechit (4 Hss. noch uuirdit) [cuius tamen scripturae dispositio vel libri ordinatio . ideo a nobis per singula non] exponitur [Apoc., Praef.] 798,22 (vgl. dazu Gl 5,428,30. 429,4). errachtomes [iam de nocturnis vel matutinis] digessimus (Hs. de-) [ordinem psalmodiae, Reg. S. Ben. 17] 2,51,20. erraht [ut haec temporalis ordinis explicatio ... adunata ... providentia sit, eadem vero adunatio digesta atque] explicata (Hs. explicita, aus Korr. von explicata) [temporibus fatum vocetur, Boeth., Cons. 4,6 p. 109,39] 73,51. irractun [pontifices summi veterum praecepta sequentes planius haec monitis] exposuere [suis, Versus super Conc. Nic., Maaßen p. 46] 106,67. harrekid [hae regulae post eas quidem probantur esse, quae apud Ancyram] expositae [sunt: sed Nicaenis anteriores reperiuntur, Conc. Neocaes. Praef.] 141,43. arracta (2 Hss. noch ł gisageta, 1 Hs. noch ł sageta) [inter facta missarum solemnia sancti evangelii ... quadraginta lectiones] exposui [Greg., Hom., Prol. p. 1434] 265,1. gisagata arracta [hoc (eine Bibelstelle) ... prius quidem quasi sub quadam ambiguitate] exposui [ebda.] 26. intluchū ł urrahtum [quoniam origines et causas officiorum ... ex parte aliqua] explicuimus [deinceps exordia eorum ... prosequamur, Is., De off. 2, Prol.] 343,52. irrechit [(nachdem Philo Erklärungen der heiligen Bücher verfaßt hatte) tum deinde et alios continentes sparsim de diversis capitulis quaestiones ... et proponit et] solvit [Ruf., Hist. eccl. II,18 p. 155] 601,40. irrecho expedior (1 Hs. liberor) 4,59,24. irrecho ł gebedirbe expedior 141,55. irracta exposuit expoliavit Beitr. 73,214,19 (nach Gl 4,141,67). arrecan [in quantum valuimus, concilii antiquam plane et plena auctoritate sententiam sacris testimoniis] explanavi [Hrab., Poenit. I, PL 112,1404C] Mayer, Griffelgl. S. 85,379; b) mit abstr. Akk. u.Dat. d. Pers.: (die samaritanische Frau zu Jesus am Brunnen:) ein man ist uns giheizan ... irrechit uns sin guati allo theso dati [vgl. cum ergo venerit ille, nobis annunciabit omnia, Joh. 4,25] O 2,14,77; — mit Nebensatz: (Jesus) arrekita in (den Emmausjüngern) in allen giscribon thiu dar fon imo uuarun interpretabatur illis in omnibus scripturis quae de se ipso erant T 227,3; — Glossen: irractun [quem (den Juden Apollonius) cum audissent Priscilla et Aquila, assumpserunt eum, et diligentius] exposuerunt [ei viam domini, Acta 18,26] Gl 1,748,23 (1 Hs. recken). 754,16. irrechi [(Petrus zu Jesus):] edissere [nobis parabolam istam, Matth. 15,15] 813,58; c) hierher auch (?): als Vok.-Übers. von lat. digerere (vgl. dazu Mlat. Wb. III,625 f.): irracti gisegiti [idcirco feci, ut inextricabiles moras, et silvam nominum ... sensuumque barbariem, apertius et per versuum cola] digererem [Paral., Praef.] Gl 1,461,70 (1 Hs. recken). Meineke, Basler Fragm. S. 109,10 (‘etw. anordnen, einteilen, (in Abschnitte) gliedern’). irractemo [sed ordinatis saeculis rerumque] digesto [statu fundator ipse artifex permansit in patris sinu, Prud., H. VIII kal. Jan. (XI) 26] Gl 2,455,56. 554,13 (‘einrichten, bewerkstelligen’); — als Vok.-Übers. von lat. exponere ‘(am Ufer) absetzen’: irrahta [cumba] exponit ... [solo littoris uvidi contractos pluvio frigore remiges, Prud., Symm. Praef. 13] Gl 2,549,42 (vgl. dazu Gl 2,188,3 s. v. firrecken); d) im Part. Praet., adverbial gebraucht: ausdrücklich, deutlich, Glosse: erracto [(praepositio) aut verbum praecedit ... aut adverbium, ut] expresse (Hs. expresso) [Don., Ars 389,23] Gl 2,158,42 = Wa 83,21 (Lehnübers. zu lat. expresse?). IV. Unsicher (s. Formenteil), zu lat. relativus ‘einander entsprechend, sinngemäß gleich’: arrah (l. arrahte?) [pater, et filius, et spiritus sanctus,] relativa [sunt nomina, et ideo tres personae recte dicuntur, Alc., De trinit., Resp. 6] Beitr. 52,166,18.
Abl. irreckâri, irreckida, irreckunga, urrecka, urreckî, urreckida; irreclîh; vgl. ûfirrecken, unirreckentlîh. [Leipold]