lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

bald

as. bis spez. · 22 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
24 in 22 Wb.
Sprachstufen
8 von 16
Verweise rein
131
Verweise raus
56

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

bald adj.

Bd. 1, Sp. 787
bald
adj., mhd. balt, nhd. dial. bair. bald Schm. 1,233, oberhess. bald Crecelius 86; as. bald, mnd. bolt, balt, mnl. bout; ae. beald; an. ballr; vgl. got. balþei. — Graff III, 108.
palt: Grdf. Npw 26,14. — pald: Grdf. S 71,76; nom. sg. m. -]er Gl 2,102,10 (3 Hss., darunter clm 19 417, 9. Jh.). 648,33. 692,15. 4,323,52 (mus. Salzb., 9. Jh.); nom. sg. f. -]iu 2,297,13 (M); dat. sg. m. -]imo 508,51; dat. sg. f. -]ero 286,51 (M); nom. pl. m. -]e 226,68; -]a 1,702,61 (M, 6 Hss.); dat. pl. -]en 2,252,48 (M). Nc 797,29 [156,17].
balt: Grdf. Nr 673,30 (H, S. clxxi, 5). Npgl 92,5. Npw 30,25. — bald: Grdf. O 1,17,61. 2,4,37. 4,36,24. Np 26,14. 30,25. 93,2. Nr 673,30; nom. sg. f. -]iu Nc 789,16 [145,3]; dat. sg. m. -]emo Gl 2,508,51; acc. sg. m. -]en 223,42 (clm 18 550,1, 9. Jh.); acc. sg. n. -]az O 3,26,49 (V P); -]iz ebda. (F); nom. pl. m. -]e 1,1,62. 9,39 (vgl. dazu Erdm. z. St.). 4,5,49; -]a Gl 4,303,14 = Wa 60,35 (Ess. Ev.); acc. pl. m. -]e 2,223,46 (clm 18 550,1, 9. Jh.); comp. sg. m. -]ero 673,68 (2 Hss.); nom. pl. f. -]eren Np 92,4.
Verstümmelt ist: .. den: dat. pl. Gl 2,252,49 (M). 1) kühn, mutig, tapfer, furchtlos, unverzagt, beherzt: a) im guten Sinne: α) von Personen (den Menschen, dem Heer der Engel); allgemein: palder [qui se ignotum venientibus ultro, ..., optulerat,] fidens [animi atque in utrumque paratus, Verg., A. ii, 61] Gl 2,648,33. 692,15. baldero [tu ne cede malis, sed contra] audentior [ito, ders., A. vi, 95] 673,68. so balda ideo non ausi sunt aperte eum confiteri quia nondum erant tam fortes [zu: propter pharisaeos non confitebantur, Joh. 12,42] 4,303,14 = Wa 60,35; in der Wendung bald herza habên, bedeutungsmäßig nicht von bald uuesan unterschieden: kehabe dih comelicho . habe bald herza NpNpw 26,14, ähnl. 30,25 (vgl. aber u. 3); — in der Schlacht: palda [his verbis] constantes [effecti sunt, 2. Macc. 8,21] Gl 1,702,61. daz (herio meista) ist allaz so pald, daz imo nioman kipagan nimak S 71,76 (Musp.). in felde joh in walde so sint sie (die Franken) sama balde O 1,1,62. sin (des Ebers) bald ellin nelazet in uellin Nr 673,30 (zur Deutung des Ebers als die germanische Schlachtordnung vgl. FF 15,352 f.); — in der Rede: in Wendungen, die dem Adv. baldo gleichkommen: paldero [ex adverso quippe ascendere, est quibuslibet potestatibus prave agentibus, rationis] libera [voce contraire, Greg., Hom. i, 14 p. 1486] Gl 2,286,51. baldemo [his ille contra reddit ore] libero [Prud., P. Rom. (x) 96] 508,51; hierher gehört sinngemäß auch: tu gefureuangost mit palden uuizegtuomen unzuiueligo . uuaz an Sabaeorum altaro fiuren der rouh chunde nam nec dubitans antevortis .i. praevenis intrepidis fatibus . quid edat vapor Sabaeorum . rapidis .i. ardentibus aris Nc 797,29 [156,17]; β) von Erscheinungen und Vorgängen der Natur: von den Wellen: heftig, ungestüm: so iro ieo mer uuas so balderen uuaren Np 92,4; b) im üblen Sinne: dreist, keck, vermessen: mit zi zum Ausdruck des Übermaßes (vgl. DWb. 16,158): kaher ł za palder ł pivuellanter [etiam si talis aliquis exstiterit] temerarius [ut fortassis excusationem afferens asseveret, quod populi litteras acceperit, Conc. Sard. ii] Gl 2,102,10. 4,323,52. urtolfe odo ze palde [aliter namque admonendi sunt ...] protervi [, aliter pusillanimes, Greg., Cura 3,1 p. 34] 2,226,68. 2) mutig entschlossen, schnell bereit zu etw.: simes wir ouh balde, ob es thurft werde, thaz wir thaz irwellen, thaz ferah bi inan sellen O 4,5,49; mit Gen. der Sache: fialun sie tho framhald, thes guates warun sie bald (mit Erdm., aber vgl. Kelle, Wb. s. v.) 1,17,61. thoh er (der Teufel) si ubiles so bald ... thoh wân ih, blugo er ruarti thia mihilun guati (Christi) 2,4,37. 3) hinsichtlich der Zukunft unverzagt, unbesorgt; vertrauensvoll, zuversichtlich: balde [isti (die Vorgesetzten) ne de subditorum erratibus iudicentur, etiamsi se iam de se] securos [inveniunt, Greg., Cura 3,4 p. 38] Gl 2,223,46. sie sprachun filu balde: ‘waz wânist, thaz er werde?’ O 1,9,39. tho mohta man es (der Auferstehung Christi) bald sin 4,36,24. sed confidite . ego vici mvndvm (uuesent aber balt ih habin die uuerlt uberuuundin) Npgl 92,5. nu far . unde sih tia himeliskun manigi ... unzuiueligiu . unde baldiu fone dero goteheite vide sidereos coetus ... nihil iam conitiens numine fisa Nc 789,16 [145,3]; in der Wendung baldaz herza habên: joh thuruh sina smerza wir habetin baldaz herza, fianton ... zi widarstantanne O 3,26,49 (vgl. aber o. 1 a α). 4) frei: a) frei, unbelastet von etw. (vgl. o. 1 furchtlos d. i. frei von Furcht): balden [ne ..., ei quoque a quo se] liberum [aestimat, vitio succumbat, Greg., Cura 3,3 p. 37] Gl 2,223,42; b) frei, unabhängig, niemandem unterworfen: (von Christus) far baldo ze himele . du in erdo bald uuare Np 93,2 (vgl. 93,1: got ist herro des keriches ... got des keriches teta baldo deus ultionum dominus . deus ultionum libere egit); — daher auch für die freien Künste gebraucht: palden ilungun [qui ... Romae] liberalibus litterarum studiis [traditus fuerat, Greg., Dial. 2, Praef. p. 208] Gl 2,252,48. 5) zeitlich vorwegnehmbar; im voraus ergreifbar: pihuoplihiu ł paldiu [exemplum nobis resurrectionis datum est, ..., et facta superni regni iam] praesumptibilis [gloria, Greg., Hom. ii, 22 p. 1533] Gl 2,297,13.
Vgl. Oksaar S. 284 ff.
Komp. fra-, unbald, kurzibold u. in den Eigennamen Hûn-, Uuîgbald; Abl. gibeldi, baldlîh; baldo; balda, beldî(n), beldida; belden, baldôn, baldên.
5540 Zeichen · 226 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 9.–12. Jh.
    Altsächsisch
    baldAdj.

    Köbler As. Wörterbuch

    bald , Adj. nhd. kühn, mutig ne. bold (Adj.), brave (Adj.) ÜG.: lat. fortis GlEe Hw.: s. bėldian*; vgl. ahd. bald; anfrk…

  2. 8.–11. Jh.
    Altenglisch
    baldAdj.

    Köbler Afries. Wörterbuch

    bald , Adj. nhd. kühn ne. bold (Adj.) Hw.: vgl. got. balþs, ae. beald, as. bald, ahd. bald, mhd. balde E.: germ. *balþa-…

  3. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    baldadj.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    bald adj. , mhd. balt, nhd. dial. bair. bald Schm. 1,233, oberhess. bald Crecelius 86 ; as. bald, mnd. bolt, balt, mnl. …

  4. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Bald

    Adelung (1793–1801) · +6 Parallelbelege

    Bald , ein Umstandswort oder Adverbium, 1. Der Zeit, da es alle Mahl eine kurze Zeit bezeichnet, doch mit verschiedenen …

  5. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    bald

    Goethe-Wörterbuch

    bald etwa 5 vH der Belege ‘balde’ in den Verwendungen 1—3, meist in Br bes aus vorital Zeit, in der Dichtung vorherrsche…

  6. modern
    Dialekt
    bald

    Bayerisches Wörterbuch · +7 Parallelbelege

    bald Band 1, Spalte 1,921–924

  7. Sprichwörter
    Bald

    Wander (Sprichwörter)

    Bald 1. Bald anders besteht wie eine getünchte Wand im Regen. 2. Bald anders besteht wie Schnee im Wasser. Von Unbeständ…

  8. Spezial
    bald

    Deutsch-Ladinisch (Mischí) · +1 Parallelbeleg

    bald adv. 1 (binnen kurzer Zeit) prësc, defata, tosc, te cört tëmp 2 (schnell) atira, te n momënt, en cört 3 (fast) fete…

Verweisungsnetz

150 Knoten, 154 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 11 Hub 3 Wurzel 1 Kompositum 125 Sackgasse 10

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit bald

214 Bildungen · 195 Erstglied · 12 Zweitglied · 7 Ableitungen

bald‑ als Erstglied (30 von 195)

Bald(i) N

Idiotikon

Bald(i) N. Band 4, Spalte 1221 Bald(i) N. 4,1221

Baldac

MWB

Baldac ‘Bagdad’ swenne ze Baldac wolte wesen / bî dem bâruc der admirât Wh 466,26; der künec von Baldac sol min iemer wesen fri Tannh 5,12 M…

Baldachin

Pfeifer_etym

baldac·hin

Baldachin m. ‘schmückende Überdachung eines Thrones, Altars, Bettes’. Nach dem ältesten bekannten Herstellungsort, der Stadt Bagdad (deren N…

baldachinartig

GWB

baldachin·artig

baldachinartig zu Baldachin 2 [ zur Fassade des Straßb Münsters ] die stufenweis zurücktretenden Pfeiler, von schlanken, gleichfalls in die …

baldachinus

MLW

* baldachinus v. * baldakinus . Sroder

baldachum

MLW

baldac·hum

* baldachum vel -us, -i subst. ( fort. cohaeret c. * baldakinus) ?species navis velis praeditae — ? Segelschiffart : Acta pacis Sangerm. app…

Baldachīntrager

Idiotikon

Baldachīntrager Band 14, Spalte 584 Baldachīntrager 14,584

baldaciter

MLW

baldac·iter

* baldaciter adv. ( cf. theod. vet. baldo) 1 audacter — kühn : Gesta Frid. imp. A p. 18,27 -r baldaciter (blandaciter B ) steterunt milites …

Balddem

WWB

bald·adem

Bal-dadem (?). „ Balloörm “ wüster, ungeschlachter Geselle ( Hal Bh ). ¶ Vgl. Anm. zum vorigen Stichwort.

baldadig

RhWB

balda·dig

bal-dadig -ddəχ Mörs-Xanten , Klevld; doch schwanken die Formen im gleichen Orte: Emmerich -ddĭχ, –drəχ, –ddəχ, –dnəχ ; Klev dādĭχ, –d…

Balddigheid

WWB

baldadig·heid

Bal-dadig-heid. „ Baldoadegheijt “ Übermut, Ungezogenheit ( Ben Hi ), Baldae’rechäit Ausgelassenheit Ben Vh.

Baldadigkeit

RhWB

baldadig·keit

Bal-dadigkeit f.: Mutwille; Ausgelassenheit. Et wet van Baldodigkeit kein Rot Xanten .

Baldätsch

RhWB

balda·etsch

Baldätsch baldEătš, Pl. -tšən Trier-Casel f.: eine bes. dicke Sorte von Baumnüssen.

Baldag

BMZ

bal·dag

Baldag Bagdad, erbaut von dem Chalifen Almansor im j. Chr. 762. der sitz der Chalifen bis zum j. 1245. der bâruc ze Baldac Parz. 13,16. vor …

baldakinus

MLW

* baldakinus (pa-, bodechi-, -dek-, -achi-, -lkin-, -dicus sim. ), -i m. (ital. baldacchino, cf. nom. propr. Baldacco ‘ Bagdad ’ ) pretiosus…

baldamonia

MLW

* baldamonia v. * baldemonia . Sroder

Baldāmus

Meyers

balda·mus

Baldāmus , August Karl Eduard , Ornitholog, geb. 18. April 1812 in Giersleben bei Aschersleben, gest. 31. Okt. 1893 in Wolfenbüttel, studier…

baldanders

DWB

bald·anders

baldanders , m. ein Proteus, dessen gestalt immer wechselt, ein Ἀλλοπρόσαλλος Simpl. 1, 592. 593 und H. Sachs I , 537. 538, der Baldanderst …

baldanhiⁿ

Idiotikon

baldanhiⁿ Band 2, Spalte 1334 baldanhiⁿ 2,1334

baldantia

MLW

bald·antia

* baldantia (-nsa) , -ae f. ( ital. baldanza; cf. theod. vet. baldo) audacia — Keckheit : Notae Pis. a. 1148 ( MGScript. XIX p. 266,42) unde…

Baldasserōni

Meyers

Baldasserōni , Giovanni , toskan. Ministerpräsident, geb. 1790, gest. 19. Okt. 1876, erhielt 1845 als Staatsrat die Leitung des Finanzwesens…

Balde(r)s

BWB

Balde(r)s Band 1, Spalte 1,987

baldec

Lexer

baldec adj. praeceps Voc. Schr. 2159 ;

baldeclîche

MWB

baldeclîche Adv. auch beldeclîche ( Elis 2365). ‘schnell, kühn, zuversichtlich’ er sprach: ir sült mir bringen drât / mînen schrîber in ein …

baldeclīche

KöblerMhd

baldeclīche , Adv. Vw.: s. baldiclīche

bald als Zweitglied (12 von 12)

borabald?

KöblerAhd

*borabald? , Adj. Vw.: s. borabaldo*

a(l)sbald

Idiotikon

a(l)sbald Band 4, Spalte 1196 a(l)sbald 4,1196

alsbald

DWB

als·bald

alsbald , adv. und conj., quam primum, illico, mhd. alsô balde alsô ( Ben. 1, 81 b ), mit ausgelassenem verbum, das sich auf manche weise hi…

alsobald

DWB

also·bald

alsobald , adv. illico, protinus, volltönendes alsbald, das Göthe gern, doch nie im sinne der conjunction, gebraucht: sie zaudert, alsobald …

Farbenkobald

Adelung

Der Farbenkobald , des -es, plur. von mehrern Arten und Quantitäten, die -e, derjenige Kobald, der mit den Glasflüssen ein blaues Glas gibt,…

frabald

AWB

fra·bald

frabald adj. — Graff III,111. fra-pald-: nom. sg. m. -er Gl 2,258,50 ( M ); dat. sg. f. -ero 358,43. 395,43. 453,37 ( 2 Hss. ); dat. pl. -en…

gibald

KöblerAhd

gibald , Adj. nhd. dreist, vermessen (Adj.), keck ne. impertinent ÜG.: lat. temerarius Gl Q.: Gl (11. Jh.) E.: s. gi, bald L.: Karg-Gasterst…

sobald

DWB

sobald , zusammenrückung von so bald, in bestimmten adverbialen anwendungen und in conjunctionalem gebrauche begegnend, in letzterem heute d…

Trauzubald

Wander

Trauzubald Trauzubald kommt um Feld und Wald. »Kenne vor und Trau nicht bald, Trauwohl hat das Pferd verritten, Kennenicht hat fremde Sitten…

unbald

KöblerAhd

unbald , Adj. nhd. verzagt, verzagt über, mutlos ne. discouraged ÜG.: lat. infirmatus N Q.: N (1000) E.: s. un, bald

wolsebald

Idiotikon

wolsebald Band 4, Spalte 1196 wolsebald 4,1196 o.

Ableitungen von bald (7 von 7)

balde

Lexer

balde adv. BMZ mutig, kühn, dreist; schnell, sogleich. allgem. vgl. Gudr. 82,1. 127,2 ( mutig ). 386,1. ie baldo und ie baldo Griesh. 1,68. …

erbalde

BMZ

erbalde swv. 1. werde balt, fasse guten muth. Genelûn erbaldet dô Karl 26. a. Eracl. 1151. er begunde erbalden Marleg. 25,430. diu frouwe er…

erbalden

Lexer

er-balden swv. BMZ intr. balt werden, guten mut fassen, sich erkühnen Urst. Kindh. Eracl. ze jungist rebalte der alte man Kchr. D. 94,2. er …

gebalden

Lexer

ge-balden swv. eilen Anno 814 ;

unbald

KöblerAhd

unbald , Adj. nhd. verzagt, verzagt über, mutlos ne. discouraged ÜG.: lat. infirmatus N Q.: N (1000) E.: s. un, bald

verbalde

BMZ

verbalde swv. werde übermäßig balt. als er eine sünde getân hât heimlîchen und dar ( so st. daʒ zu lesen ) an alsô verbaldet daʒ er sich ir …

verbalden

Lexer

ver-balden swv. BMZ intr. übermässig balt werden an Leys. 45,4 ; refl. sich erkühnen Karlm. 148,8. 219,68.