Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
bald adj.
adj., mhd. balt, nhd. dial. bair. bald Schm. 1,233, oberhess. bald Crecelius 86; as. bald, mnd. bolt, balt, mnl. bout; ae. beald; an. ballr; vgl. got. balþei. — Graff III, 108.
palt: Grdf. Npw 26,14. — pald: Grdf. S 71,76; nom. sg. m. -]er Gl 2,102,10 (3 Hss., darunter clm 19 417, 9. Jh.). 648,33. 692,15. 4,323,52 (mus. Salzb., 9. Jh.); nom. sg. f. -]iu 2,297,13 (M); dat. sg. m. -]imo 508,51; dat. sg. f. -]ero 286,51 (M); nom. pl. m. -]e 226,68; -]a 1,702,61 (M, 6 Hss.); dat. pl. -]en 2,252,48 (M). Nc 797,29 [156,17].
balt: Grdf. Nr 673,30 (H, S. clxxi, 5). Npgl 92,5. Npw 30,25. — bald: Grdf. O 1,17,61. 2,4,37. 4,36,24. Np 26,14. 30,25. 93,2. Nr 673,30; nom. sg. f. -]iu Nc 789,16 [145,3]; dat. sg. m. -]emo Gl 2,508,51; acc. sg. m. -]en 223,42 (clm 18 550,1, 9. Jh.); acc. sg. n. -]az O 3,26,49 (V P); -]iz ebda. (F); nom. pl. m. -]e 1,1,62. 9,39 (vgl. dazu Erdm. z. St.). 4,5,49; -]a Gl 4,303,14 = Wa 60,35 (Ess. Ev.); acc. pl. m. -]e 2,223,46 (clm 18 550,1, 9. Jh.); comp. sg. m. -]ero 673,68 (2 Hss.); nom. pl. f. -]eren Np 92,4.
Verstümmelt ist: .. den: dat. pl. Gl 2,252,49 (M). 1) kühn, mutig, tapfer, furchtlos, unverzagt, beherzt: a) im guten Sinne: α) von Personen (den Menschen, dem Heer der Engel); allgemein: palder [qui se ignotum venientibus ultro, ..., optulerat,] fidens [animi atque in utrumque paratus, Verg., A. ii, 61] Gl 2,648,33. 692,15. baldero [tu ne cede malis, sed contra] audentior [ito, ders., A. vi, 95] 673,68. so balda ideo non ausi sunt aperte eum confiteri quia nondum erant tam fortes [zu: propter pharisaeos non confitebantur, Joh. 12,42] 4,303,14 = Wa 60,35; in der Wendung bald herza habên, bedeutungsmäßig nicht von bald uuesan unterschieden: kehabe dih comelicho . habe bald herza NpNpw 26,14, ähnl. 30,25 (vgl. aber u. 3); — in der Schlacht: palda [his verbis] constantes [effecti sunt, 2. Macc. 8,21] Gl 1,702,61. daz (herio meista) ist allaz so pald, daz imo nioman kipagan nimak S 71,76 (Musp.). in felde joh in walde so sint sie (die Franken) sama balde O 1,1,62. sin (des Ebers) bald ellin nelazet in uellin Nr 673,30 (zur Deutung des Ebers als die germanische Schlachtordnung vgl. FF 15,352 f.); — in der Rede: in Wendungen, die dem Adv. baldo gleichkommen: paldero [ex adverso quippe ascendere, est quibuslibet potestatibus prave agentibus, rationis] libera [voce contraire, Greg., Hom. i, 14 p. 1486] Gl 2,286,51. baldemo [his ille contra reddit ore] libero [Prud., P. Rom. (x) 96] 508,51; hierher gehört sinngemäß auch: tu gefureuangost mit palden uuizegtuomen unzuiueligo . uuaz an Sabaeorum altaro fiuren der rouh chunde nam nec dubitans antevortis .i. praevenis intrepidis fatibus . quid edat vapor Sabaeorum . rapidis .i. ardentibus aris Nc 797,29 [156,17]; β) von Erscheinungen und Vorgängen der Natur: von den Wellen: heftig, ungestüm: so iro ieo mer uuas so balderen uuaren Np 92,4; b) im üblen Sinne: dreist, keck, vermessen: mit zi zum Ausdruck des Übermaßes (vgl. DWb. 16,158): kaher ł za palder ł pivuellanter [etiam si talis aliquis exstiterit] temerarius [ut fortassis excusationem afferens asseveret, quod populi litteras acceperit, Conc. Sard. ii] Gl 2,102,10. 4,323,52. urtolfe odo ze palde [aliter namque admonendi sunt ...] protervi [, aliter pusillanimes, Greg., Cura 3,1 p. 34] 2,226,68. 2) mutig entschlossen, schnell bereit zu etw.: simes wir ouh balde, ob es thurft werde, thaz wir thaz irwellen, thaz ferah bi inan sellen O 4,5,49; mit Gen. der Sache: fialun sie tho framhald, thes guates warun sie bald (mit Erdm., aber vgl. Kelle, Wb. s. v.) 1,17,61. thoh er (der Teufel) si ubiles so bald ... thoh wân ih, blugo er ruarti thia mihilun guati (Christi) 2,4,37. 3) hinsichtlich der Zukunft unverzagt, unbesorgt; vertrauensvoll, zuversichtlich: balde [isti (die Vorgesetzten) ne de subditorum erratibus iudicentur, etiamsi se iam de se] securos [inveniunt, Greg., Cura 3,4 p. 38] Gl 2,223,46. sie sprachun filu balde: ‘waz wânist, thaz er werde?’ O 1,9,39. tho mohta man es (der Auferstehung Christi) bald sin 4,36,24. sed confidite . ego vici mvndvm (uuesent aber balt ih habin die uuerlt uberuuundin) Npgl 92,5. nu far . unde sih tia himeliskun manigi ... unzuiueligiu . unde baldiu fone dero goteheite vide sidereos coetus ... nihil iam conitiens numine fisa Nc 789,16 [145,3]; in der Wendung baldaz herza habên: joh thuruh sina smerza wir habetin baldaz herza, fianton ... zi widarstantanne O 3,26,49 (vgl. aber o. 1 a α). 4) frei: a) frei, unbelastet von etw. (vgl. o. 1 furchtlos d. i. frei von Furcht): balden [ne ..., ei quoque a quo se] liberum [aestimat, vitio succumbat, Greg., Cura 3,3 p. 37] Gl 2,223,42; b) frei, unabhängig, niemandem unterworfen: (von Christus) far baldo ze himele . du in erdo bald uuare Np 93,2 (vgl. 93,1: got ist herro des keriches ... got des keriches teta baldo deus ultionum dominus . deus ultionum libere egit); — daher auch für die freien Künste gebraucht: palden ilungun [qui ... Romae] liberalibus litterarum studiis [traditus fuerat, Greg., Dial. 2, Praef. p. 208] Gl 2,252,48. 5) zeitlich vorwegnehmbar; im voraus ergreifbar: pihuoplihiu ł paldiu [exemplum nobis resurrectionis datum est, ..., et facta superni regni iam] praesumptibilis [gloria, Greg., Hom. ii, 22 p. 1533] Gl 2,297,13.
Vgl. Oksaar S. 284 ff.
Komp. fra-, unbald, kurzibold u. in den Eigennamen Hûn-, Uuîgbald; Abl. gibeldi, baldlîh; baldo; balda, beldî(n), beldida; belden, baldôn, baldên.