Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
radan st. m.
st. m., mhd. rat(t)en, nhd. raden, dial. schweiz. ratten Schweiz. Id. 6,1628 f.; as. radan (s. u.); zu Bed. u. Herkunft vgl. Loewe, Beitr. 62,43 ff., zum Konsonantismus vgl. Lühr, Expressivität S. 300. — Graff II,470.
radan: nom. sg. Gl 2,495,56 = Wa 84,31 (Carlsr. S. Petri, 11. Jh.; nach As. Hwb. S. 309 dagegen acc. sg. u. zu rado2). 699,61. 3,504,41; acc. sg. -] 1,713,9 (2 Hss.; oder mit -an statt frk. -on (vgl. Franck, Afrk. Gr.2 § 147, bes. S. 193) u. zu rado2 (?), vgl. auch radan Gl 1,713,11 s. v. rado2; lat. Plur.). — radin: nom. sg. Gl 3,471,5. — raden: nom. sg. Gl 3,593,25. 4,365,49 (beide lat. abl., dennoch wohl kaum dat. sg. u. zu rado2). Beitr. 73,263,197. — rathen: nom. sg. Gl 3,200,49 (SH B).
ratan: nom. sg. Gl 1,269,33 (K). 2,27,62 (Hs. geheimschriftl. ratbn, vgl. von Gadow, Aratorgl. S. 23. 33,47, u. nicht rbtbn, so Steinm.). 689,55. 3,475,10. 476,25. 477,23. 511,36. 4,149,49 (Sal. c). 347,39. 348,40. 360,5; acc. sg. -] []1,713,9 (Carlsr. Aug. CLXXVIII, Gll. 11. Jh.; oder mit -an statt frk. -on (vgl. Franck a. a. O.) u. zu rado2 (?); zum frk.-oberd. Sprachstand der Hs. vgl. Klein, Stud. S. 165; lat. Plur.). 5,13,70. — ratin: nom. sg. Gl 2,140,34 (oder acc.?). 512,21. 680,54. 3,111,60 (SH A). 245,20 (SH a2). 279,12 (SH b, 2 Hss.). 302,67 (SH d). 338,9 (SH g, 3 Hss.). 412,47 [HD 2,140]. 559,44 (-yn). 562,22 (-yn). 583,5. 597,29. 607,36. 4,76,13 (Sal. a1, 2 Hss.). 111,37 (Sal. a1). 5,37,39 (SH A). Thies, Kölner Hs. S. 173,24 (SH); dat. sg.? -]a Gl 2,761,15 (clm 19162, Gll. 10. Jh. (?); Hs. ratin, am -a korr.); acc. sg. -] 1,720,25. 2,515,3 (2 Hss.). 537,51. 544,34. 3,413,70 [HD 1,158]. — raten: nom. sg. Gl 3,245,19 (SH a2, 2 Hss.). 319,52 (SH e). 357,38. 480,45 (3 Hss.). 482,23 (3 Hss.). 490,10. 529,42. 530,22. 532,56. 559,44. 562,22. 569,24 (2 Hss.; in 1 Hs. -n von jüngerer Hand). 570,16. 586,21. 4,111,37 (Sal. a1). 188,12 (2 Hss.). 194,38. 218,45. 5,18,1; dat. sg. -]a ZfdA. 74,164. — rat: nom. sg. Gl 3,111,60 (SH A).
Lesung unsicher: ratan oder ratun: nom. sg. Gl 1,269,33 (Ra; vgl. Gl 5,89,2; nach Leuv. Bijdr. 64,39 ist eher ratan als ratun zu lesen; nach Splett, Stud. S. 411 ratun u. -u- für a verschr.); ratan oder ratem: dass. 4,76,13 (Sal. a1).
Verschrieben (?): ratemo: nom. sg. Gl 4,76,14 (Sal. a1); ratim: dass. 1,720,27. 4,294,7 (oder acc.?); ratini: dass. 3,111,61 (SH A); ratino: dass. 50,34; ritan: dass. 502,46.
Hierher wohl auch: ratan: nom. sg.? Gl 2,30,71 (lat. gen. sg.). 36,57 (Vad. 336, Hs. 9. oder 10. Jh.; lat. gen. sg.). 733,13 (clm 14747, 9. Jh.; lat. abl. sg.). Tiefenbach, Aratorgl. S. 19,6 (lat. abl. sg.). 25,7 (lat. gen. sg.); wohl kaum als Formen des Gen. bzw. Dat. Sing. zu rado2, rato1 sw. m. mit sonst sehr seltener, hier jedoch vielleicht durch den vorhergehenden Vokal beeinflußter Endg. -an zu deuten, vgl. dazu Braune, Ahd. Gr.15 § 221 Anm. 3, Weinhold, Alem. Gr. § 402, bes. S. 433, Franck, Afrk. Gr.2 § 147.
gebraucht für verschiedene Ackerunkräuter, in Frage kommen wohl hauptsächlich Kornrade, Agrostemma githago L. (vgl. Marzell, Wb. 1,153 ff.), TaumelLolch, Lolium temilentum L. (vgl. a. a. O. 2,1361) u. Roggen-Trespe, Bromus secalinus L. (vgl. Marzell a. a. O. 1,677 f.); in christl. Texten auch bildl. gebraucht: turd krud upilaz ratan zizania Gl 1,269,33. ratan [(inimicus hominis) superseminavit] zizania [in medio tritici, Matth. 13,25] 713,9. 720,25 (1 Hs. lolli). 5,13,70. ratim lolium [zu ebda.] 1,720,27 (1 Hs. lolli). 4,294,7 (Hs. noch lulli zizania). 5,18,1 (Gl. zu voranstehendem trefs zizania Gl 5,17,72). ratin ł uogelcrut zizania [HD 1,158 = ebda.] 3,413,70 [HD 1,158]. ratan [triticeamque fidem,] lolio [pereunte, corones, Ar. I,369] 2,27,62. Tiefenbach, Aratorgl. S. 19,6 (Hs. noch semine infidelum). ratan [ut crescat divinus ager, purgataque fructum mens humana ferat,] lolii [ne sordeat herbis, quam segetes portare decet, ebda. II,452] Gl 2,30,71. 36,57.Tiefenbach, Aratorgl. S. 25,7. ratin [quoniam vero non quiescit nequissimus per sua] zizania (lolium) [insurgens sationibus pietatis inspergere, Definitio fidei Chalc., Mansi VII,727] Gl 2,140,34. radan lolium [zu: refert sed ipsa nosse, quae messem necant,] zizaniorum [semina, Prud., Apoth. Praef. II,56] 495,56 = Wa 84,31. zizania Grece Latine lolium .i. ratin [zu ebda.] 512,21. ratin [tunc] lolium [lappasque leves per adultera culta ferre malignus ager glebis male pinguibus ausus triticeam vacuis segetem violavit avenis, ders., Ham. 216] 515,3. 537,51. 544,34. ratin [interque nitentia culta infelix] lolium [et steriles dominantur avenae, Verg., G. I,154] 680,54. 4,348,40. radan lolium, Randgl. zu: rado lolium [ebda.] 2,699,61. ratan [infelix] lolium (vgl. qui lolium []manducant, coecitatem patiuntur, Serv.) [et steriles nascuntur avenae, ders., E. V,37] 689,55. 4,347,39. lolio ł ratan [nescit Satanas qua passione seducatur anima, et ideo seminat quidem in ea] zizaniam (Hs. zizania) [suam, Vitae patr. V,599b] 2,733,13. ratina [non occultes serentis Christi fruges: quae carent] zizania [Vita Nicolai p. 298,8] 761,15. ZfdA. 74,164. ratino lolium Gl 3,50,34 (1 Hs. lulli). 245,19 (1 Hs. rado2). 279,12 (1 Hs. rado2). 302,67. 319,52. 338,9. 502,46. 530,22. 4,76,13 (2 Hss. zizania). 149,49. 188,12. Thies, Kölner Hs. S. 173,24. zizania (-um) (ł) lolium Gl 3,111,60 (4 Hss. rado2, davon 1 Hs. noch turd als Gl. zu zizania; im Abschn. De leguminibus). 200,49 (im Abschn. De frumentis). 475,10. 477,23 (vgl. zizania id est lolium i. avena salvatica id est aneronis, CGL III,630,60). 4,194,38. 218,45. 5,37,39. zizania 3,357,38 (danach turd lolium). 412,47 [HD 2,140]. 511,36. 532,56. 569,24. 607,36. 4,111,37. nigella (zum lat. Lemma vgl. Beitr. 62,43 f.) 3,471,5. 482,23. 490,10. 504,41. 562,22. 583,5. 586,21. ratan protwrz nigella git 476,25. raten git lolium 480,45. gyth nigella 529,42 (zu den lat. Lemmata vgl. Beitr. 62,43 ff.). trespen ł ratyn (1 Hs. nur raten) lolium 559,44. raten melago ł nigella ł lolium 570,16 (zu den lat. Lemmata vgl. Beitr. 62,45). raden lolium (Hss. De lolio) [Macer Flor., Überschr.] 593,25. 4,365,49. ratin [frumentis nocuam lolium Graecus vocat herbam, quam nostri dicunt vulgari more] nigellam (Hs. figella) [ebda. LXIV,2016] 3,597,29 (zu lat. figella vgl. Beitr. 62,44 Anm. 1). ratan sinono siriaco .i. nigella [vgl. sinonus siriacus nigella, CGL III,595,5] 4,360,5. raden viella [Macer Flor., ohne Kontext, vgl. aber nigellam ebda. LXIV,2016] Beitr. 73,263,197 (zu lat. viella (fiella, figella) für nigella vgl. Beitr. 62,44 Anm. 1).
Komp. magaratan; vgl. rado2, raddo, rato1, ratto, ratensâme, ratel mhd. [Schmidt]