Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gurtil st. m.
st. m., mhd. gürtel m. (auch st. n.?), nhd. gürtel m., auch f. u. n.; as. gurdil (vgl. Holthausen, As. Wb. S. 29), mnd. gördel n. m., mnl. gordel n. m.; afries. gerdel; ae. gyrdel; an. gyrðill; vgl. got. gaírda f. — Graff IV,255.
curt-: nom. sg. -il Gl 3,654,12; dat. sg. -ila 1,370,2 (M); -ele Nc 770,6 [117,12]. — gurt-: nom. sg. -il Gl 3,146,21 (SH A, 2 Hss.). 181,29 (SH B, 2 Hss.). 189,61 (SH B). 409,65 (Hd.). 651,20 (korr. aus -ila). 655,37 (Rasur von -e, Steinm.). 4,260,12 (M). Hildebrandt I,319,23 (SH A); -el Gl 3,146,21 (SH A, 2 Hss.). 412,54 (Hd.). 5,2,27 (M). Np 108,19; dat. sg. -ila Gl 1,370,2 (M); -ele 2,478,16. Nc 697,30 [15,6]; guortil: nom. sg. Gl 3,358,10. — gurdil: nom. sg. Gl 4,199,32 (sem. Trev.). I 40,20; acc. sg. Publ. 62,450; acc. pl. -]os ZfdA. 64,77,1; gurdel: nom. sg. Gl 3,174,14 (SH Anh. b). 374,11 (Jd). 376,52 (Jd). 389,71 (-v-); gurdeil: dass. 395,10 (Hildeg.). 1) (Leib-) Gurt, (Hüft-)Gürtel: a) allgem., auch als Schmuck: gurdel cinctorium Gl 3,174,14. balteus zona grece cingulum latine 189,61. balteus 358,10. 389,71. cingulum Ysidorus mavult dici femini generis cingula 374,11. cingulum (darauf cinctorium item zona idem, Steinm.) 376,52. zizzion cingulum 395,10. cingulum 409,65. 654,13. 4,199,32. zona 3,412,54. cincta 651,20. cingulum ł zona 654,13. 655,37. Minerua diu maged . careta daz mageti mit iro ... spenelun . unde mit iro purpurinen[] gurtele . fiure gelichemo strophio flammarum instar e coco ... virginem virgo contexit Nc 697,30 [15,6]; bildl.: rehttunga ist bruohha sinero lumblo endi triuuua sindun sinero lendino gurdil fides cinctorium renum eius I 40,20; b) Teil des Bischofs-, Priesterhabits: gurtil cingulum Gl 3,146,21. 181,29. Hildebrandt I,319,23 (alle im Abschn. De vestimentis sacerdotalibus). gurdil [Aaron super tunicam accipiebat ...] zonam [auream, et superhumerale, Is., De off. 2,5 p. 781] Publ. 62,450; c) Waffengürtel, Wehrgehenk eines Kriegers: curtila [gerens paxillum in] balteo [Deut. 23,13] Gl 1,370,2 (7 Hss. riumo, 3 Hss. gurtilîn). 4,260,12. 5,2,27; hierher wohl auch: also in der gurtel mit demo er sih ieo gurtet machot paratum ad opus sicut zona qua semper praecingitur Np 108,19 (Npw beldirih). 2) Lendenschurz: gurdilos [cumque cognovissent se esse nudos, consuerunt folia ficus, et fecerunt sibi] perizomata [Gen. 3,7] ZfdA. 64,77,1. 3) (Stirn-)Band als Schmuck, in einem Bilde: hovbetgebente gurtele [cingere tempora quis solita es,] serta [-que mystica dactylico texere docta liga] strophio (i. cingulo) [laude dei redimita comas, Prud., H. a. cib. (III) 29] Gl 2,478,16 (vgl. Kölling, Stud. S. 72); oder liegt Vok.-Übers. vor mit der allgem. Bed. ‘Gürtel’? Vgl. auch Kölling, Stud. S. 210. Vgl. aber auch gurtila 2. 4) Sternengürtel des Orion: uuer ist ter Orionem ne bechenne? An des curtele sehs sternen michellicho zeichenhafte sint Nc 770, 6 [117,12].
Komp. bî-, bruoh-, bûh-, tharm-, halb-, untargurtil; Abl. gurtila, gurtilîn; vgl. auch gurdisl as., gyrdils ae.