Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
guot adj.
adj., mhd. guot, nhd. gut; as. gôd, mnd. gôt, mnl. goet; afries. god; ae. gód; an. góðr; got. gōþs. — Graff IV,154 ff.
coot: Grdf. Gl 4,405,37; cot: dass. 1,136,35 (Pa, 2). 3,13,20 (Cass. Theol. 4° 24, 9. Jh.); acc. sg. m. -]an S 16,12 (Wess.); acc. pl. n. -]iu Gl 3,13,22 (Cass. Theol. 4° 24, 9. Jh.); koat: Grdf. 1,136,35 (K); cuat: dass. 2,620,3 (Ja). 4,19,48 (Jc). S 216,8 (B); nom. sg. m. -]er 215,13 (B). H 24,14,4; nom. sg. n. -]az S 237,14 (B). 15 (B); nom. sg. f. -]iu 218,3 (B); gen. sg. m. -]in Gl 1,732,6 (S. Paul XXV a/1, 8. Jh.). S 234,16; gen. sg. n. -]es 192,7; -]in 201,25; gen. sg. f. -]un 230,18; acc. sg. m. -]an 236,28; instr. sg. m. -]u 208,9; nom. pl. n. -]iv 194,32; gen. pl. -]ero 193,35; dat. pl. -]eem 194,5. 30. 199,26. 200,8. 208,29/30. 31. 36 (alle B); -]em 296,27 (alem. Ps.); acc. pl. m. -]e 193,15 (B); acc. pl. n. -]iv 199,2 (B). 212,28 (B, -iu); kuot: Grdf. Nb 37,3. 103,14. 159,19. 20. 182,3. 198,17. 18. 19. 250,9. 11. 268,3. 293,8. 312,8 [41,22. 114,1. 171,13. 14. 198,12. 215,1. 2. 3. 269,28. 30. 288,26. 317,23. 340,19]. Ni 581,27. 582,16. 21 (2). 585,24 (2). 27 (2). 586,2. 6. 14. 18. 19. 21 (2). 587,3. 6. 8. 9. 23. 24. 25. 26 [99,17. 100,6. 11. 12. 103,15. 16. 18. 19. 21. 26. 104,7. 11. 12. 13. 14. 24. 27. 105,3. 4. 17. 18. 19. 20]. Nk 394,12. 472,3 (c-). 18 (c-). 32 (c-). 479,14 (c-) [35,12. 117,1. 13. 26. 125,7]. Np 44,2. 53,8 (c-). 91,2 (2). 3. 110,10. 118 C,20. I,72. 146,1 (3). Npgl 32,5. 42,2. 53,9. 68,20. 79,17 (2). 92,1. Ns 599,19 (2; c-). 603,14 (2). 20. 21. 27 (2) (alle c-); nom. sg. n. -]a Ni 581,4. 582,7. 583,9 [98,25. 99,25. 101,4]. Nk 470,12 [115,13] (c-); gen. sg. n. -]es Np 36,22. 38,3. 87,12. 102,5. 103,28. 106,9. Cant. Mariae 53 (c-); -]is Nk 472,16 (Hs. B = S. CXXXVIII,27) [117,12] (c-). Npgl 74,2. 103,3; -]en Nb 232,4. 249,12 [251,4. 269,1]; gen. sg. f. -]ero Gl 1,712,54; dat. sg. m. -]emo Nk 469,5/6 [114,6]. Np 93,20; acc. sg. m. -]en Nc 782,3 [134,20]. Np 25,6. 44,2. 111,5; acc. sg. n. -]a Ni 582,19. 583,20. 23. 584,23 [100,9. 101,15. 17. 102,16]; acc. sg. f. -]a Nb 295,21 [320,12]. Ns 597,8; nom. pl. m. -]e Nb 37,28 [42,23]. Np 8,1. 25,8. 138,20. Npgl 33,15. 93,13; nom. pl. n. -]iu Npgl 66,7; gen. pl. -]ero Nb 254,7 [274,16]. Np 85,5 (c-). Npgl 77,7. 95,13. 106,38; dat. pl. -]en Nb 237,21. 246,4. 286,1. 288,11. 362,21/22 [256,16. 265,10. 309,7. 311,22. 396,26/27]. Np 4,4. 62,6. 111,4. 113,1’. 128,8 (c-). Npgl 46,5. 54,22. 77,49. 82,14. 91,6. 103,26 (2); acc. pl. m. -]a Np 33,13; -]e Npgl 79,17; acc. pl. n. -]iu Np 72,13. 149,3. Npgl 67,11. 92, Prooem.; acc. pl. f. -]e Np 24,7; cuetes: gen. sg. m. Gl 1,431,53 (Sg 295, 9. Jh.); cutan: acc. sg. m. S 310,28 (S. Emm. Geb. B, 10. Jh.); cu: gen. pl. Gl 2, 243,39 (Sg 216, 9. Jh.).
koad: Grdf. Gl 1,136,35 (K).
got: Grdf. Gl 5,519,23. 34 (beide Gespr.); acc. sg. m. -]en S 6,47 (Hildebr.); gaotan (vgl. Braune, Ahd. Gr.13 § 39 Anm. 5): acc. sg. m. S 310,28 (S. Emm. Geb. A, 9. Jh.); guat: Grdf. O 1,5,67. 16,3. 2,7,58. 13,15. 19,26. 22,25. 3,17,47. 19,35. 20,28. 74. 139. 4,6,6 (F). 7,80. 31,13. 35,2. 37,44. 5,19,61. Oh 56; nom. sg. m. -]er O 1,5,14. 15,26. 5,69. 6,4. 8,10. 12,14. 15,33. 17,60. 19,2. 21,10. 22,23. 46 (voc.). 2,4,25. 7,24. 8,7. 11,1. 12,1. 3,1,44. 10,46. 16,58. 20,78. 4,32,8. 5,12,19. 28. Oh 42; -]o O 1,11,51. 15,12. 19,18. 27,15. 2,2,16. 3,23. 5,6. 12,21. 49. 21,27. 23,16. 3,4,11. 23. 6,26. 7,1. 23,5. 43. 24,35. 4,4,48. 53 (F). 35,17. 37,30 (F). 5,8,16. 12,35. 14,25. 15,17 (voc.). 23,11. 79. 95. 105. 115. 145. 157 (alle voc.). Oh 35. 132. Ol 43. Os 28. 32. 38. 47; -]e O 5,9,4; nom. sg. n. -]a 25,50; nom. sg. f. -]a 1,15,11. 3,24,5. 4,2,9. 29,15. 51. 32,1; gen. sg. m. -]es S 34,110 (Wk). O 1,12,24. 2,24,28. 4,13,30; -]en 3,10,10. 5,25, 53 (PV, F -th-, s. Kelle 2,504). Oh 108; gen. sg. n. -]es O 1,2,53. 27,34. 2,2,38. 10,6. 3,14,81. 24,57. 4,7,26. 26,21 (FP). 26. 27,16. 5,15,14. 20,103. 23,26. 199. 292 (F). Ol 68; gen. sg. f. -]un O 5,8,6; dat. sg. n. -]emo 1,1,66; acc. sg. m. -]on 2,8,51. 9,16 (F). 10,19. 23,18. 5,25,40 (F). 48 (F); -]an 2,9,16 (PV). 5,25,40 (PV). 48 (PV). Oh 165; acc. sg. n. -]a O 5,23,212. 25,41. 66. 81; acc. sg. f. -]a 2,4,51; nom. pl. m. -]e 1,1,111 (PV, F -æ). 12,17 (PV; voc.). 2,7,16 (voc.). 19,24. 3,18,30. 5,5,19. 12,97. 18,3 (voc.). 20,22. 22,2. 23,87. 25,80. 83; nom. pl. f. -]o 23,125; dat. pl. m. -]en 1,28,2 (PV, F -th-). 3,17,48. 4,37,2; acc. pl. m. -]e 5,59. 20,55; acc. pl. n. -]iu 2,20,3 (P). 3,22,37 (F); -]u 2,20,3 (V). 3,22, 37 (PV). 4,6,6 (PV); -]i 2,20,3 (F); acc. pl. f. -]o Ol 7. 33. 81. 95; guot: Grdf. Gl 1,397,6 (M). 404,54 (M, 3 Hss.). 805,43 (M). Thoma, Glossen S. 14,29. S 69,63 (Musp.). 85,16 (Ludw.). 89,7 (Sam.). 14 (Sam., beide voc.). 147,29. 38. 154,53. 172,30. 33. F 6,13. 17. 19. T 39,3. 40,7. 41,3. 4. 5 (2). 62,11. 85,4. 88,9. 91,2. 95,4. 5. 104,3. 106,1 (2, 1 voc.). 109,3. 133,11 (2). 12. 138,5. 149,4. 5 (beide voc.). 158,6. 212,2 = T Fragm. S. 290,4. Pw 53,8. 68,17. 72,1. 28. Nb 69,1. 93,2. 105,32. 121,12. 20. 23. 122,5. 124,1. 5. 130,10. 136,3. 181,19. 23. 25. 29. 194,12. 198,10. 11. 12. 199,2. 208,17. 18. 213,19. 23. 227,16. 228,31. 234,3. 246,24. 247,14. 26. 259,23. 260,9. 269,19. 282,29. 289,9. 290,12. 293,17. 294,16. 23. 296,6. 311,22. 312,26 [77,26. 103,8. 116,21. 132,7. 15. 18. 30. 134,27. 31. 141,17. 147,8. 197,29. 198,2. 4. 8. 210,18. 214,24. 25. 26. 215,10. 224,27. 28. 230,14. 18. 245,26. 247,11. 253,3. 266,3. 25. 267,10. 280,7. 25. 290,16. 305,22. 312,24. 314,13. 318,6. 319,5. 12. 320, 27. 340,3. 341,14]. Nc 780,24 [132,23]. Ni 552,18. 19. 580,10. 11. 14. 581,4. 19. 582,7. 19. 583,9. 21. 584,21. 23. 24. 587,2. 7 [65,20. 21. 97,27. 98,1. 4. 24. 99,12. 25. 100,9. 101,4. 15. 102,14. 16. 17. 104,23. 105,1]. Nk 393,6. 395,23. 472,9. 479,14. 28 (2). 484,4 [34,4. 37,1. 117,6. 125,7. 21. 22. 129,25]. Nl 593,21. NpNpw 5,13. 9,6. Diaps. 7 (= Npw 9,30). 31,2. 35,5. 105,1. 106,1. 17. 117,1. 118 C,20. I,68. 71. Q,127. 132,1. 134,3. 135,1. Np 9,7. 51,11. 53,8 (2). 55,5. 69,2. 72,1. 28 (2). 79,17. 83,2. 91,4. 5. 100,5. 108,14. 118 C,20. 124,4. Npgl 92, Prooem. 103,3. Npw 42,2. 44,2. 110,10. 113,4. 118 A,1. I,72. R,129. 146,1 (3). W 42,6 (BCK); nom. sg. m. -]er Gl 4,40,12 (Sal. a 1). Np 72,13; -]o Gl 1,404,55/56 (M). 2,614,14 (voc.). S 85,31 (Ludw.). T 76,4. 151,5 (voc.). O 2,12,49 (F). 4,4,53. 37,30. Nb 231,30 [250,28]. Ni 580,10. 11 [97,27. 98,1]. Nk 470,12 [115,13]. Npw 142,11; -]e Np 142,10; nom. sg. n. -]a Nk 470,12 [115,13]; -]e Npw 111,2; nom. sg. f. -]e S 171,16; gen. sg. m. -]es T 6,3. NpNpw 5,13. W 70,8 (BCK); -]is Npw Cant. Abac. 3; -]in S 397,6; gen. sg. n. -]es Gl 1,397,4 (M, 2 Hss.). 805,42 (M, 3 Hss.). F 30,16. T 17,3. 106,1. Nb 42,17. 62,16. 123,21 [48,2. 70,26. 134,17]. Nc 810,18 [137,2]. NpNpw 9, Diaps. 3 (= Npw 9,25). 36,22. 37,21. 49,14. 108,4. Np 118 L,81. 136,2. Npw 36,22. 38,3. 102,5. 106,9. Cant. Mariae 53; -]is S 359,75. 360,124. Nk 472,16 [117,12]. Npw 103, 28. 105,7. 118 L,81. 136,2. 139,14; -]en S 148,17. 171,11. Npw Cant. Abac. 17; -]in 103,3; gen. sg. f. -]ero Npw 44,9; -]er W 58,23 (BCK); dat. sg. m. -]emo Nc 743,7 [80,2]. NpNpw 49,23. 50,20. 140,5. Npw 107,10; -]imo Npgl 107,10; -]omo Nr 650,21; -]en Gl 5,17,20 (-vo-). Nb 32,14 [36,14]; dat. sg. n. -]emo S 141,4. F 6,19. T 41,5. 62,11. 134,7. Nb 55,1. 199,2 [62,19. 215,10]. Ni 581,25. 582,20 [99,15. 100,10]. Nk 465,18 [110,12]. Np 57,10; -]en Nb 56,32. 194,7 [64,25. 210,13]; dat. sg. f. -]ero Np Cant. Abac. 16; -]era Npw ebda.; acc. sg. m. -]an F 6,13. 9,24. T 13,15. 41,3. 4. 7. 45,7. 62,9 (2). 72,1. 4. 76,4; -]on S 105,1. T 45,7; -]en Gl 1,746,65 (M, 4 Hss.). 793,44. Nb 49,10. 73,14. 127,31 [55,23. 82,5. 139,8]. NpNpw 10,6 (= Npw 7). 50,20. 127,6. 139,12. 150,5 (= Npw 6). Np 51,5. 11. 88,6. Npw 25,6. 44,2. 49,8. 111,5. 118 F,45. R,131; -]in Npgl 108,3; acc. sg. f. -]a S 164,8. F 8,12. 9,19. T 71,5. 75,4. 182,1. Nb 295,17 [320,8]; -]e S 147, 30; -]en 171,7; nom. pl. m. -]e Nb 247,26 [267,10]. Nc 823,13 [189,7]. NpNpw 8,9. 49,4. Orat. dom. 10. Np 78,11. 87,11. 147,12. Cant. Ez. 11. Npw 8,1. 25,8. 118 A,2. 138,20. 147,12. W 134,4 (voc.); -]a Gl 2,29,51; -]an Tiefenbach, Aratorgl. 22,11; -]en Nb 228,16. 234,8. 18. 237,20. 31. 246,2 [246,30. 253,8. 18. 256,16. 27. 265,8]. NpNpw 25,8. 42,1 (= Npw Prooem.). Np 88,37. Npw 33,15. 118 A,1; nom. pl. (voc.) S 361,128; -]in Npgl 80,1. Npw Cant. Ez. 11; nom. pl. n. -]iu Npw 108,12. W 66,13 (C, B -iv); nom. pl. f. -]on 52,38 (B); -]en 33,4 (BCK, voc.). 52,38 (CK). 53,5 (BCK, voc.); gen. pl. -]ero S 71,88 (Musp.). NpNpw 1,3. 48,15. Np 80,8. Npw 106,38. 108,10; -]ro Gl 5,13,57 (gvot-); -]er S 348,89. W 58,23 (BCK). 69,11 (BCK); -]on Nb 239,8. 244,13. 21. 247,32. 249,16. 250,2. 268,1. 25. 288,16 [258,8. 263,16. 25. 267,16. 269,5. 21. 288,24. 289,19. 311,27]. NpNpw 9, Diaps. 11 (= Npw 9,35). Np 5,8. 122,4. 138,20. 140,2. Npw 111,2; -]en S 171,15. Npw 5,8. 122,4. 138,20. 140,2; dat. pl. -]on Gl 4,315,40; -]en 2,75,1. 280,20 (M, 2 Hss.). S 160,3. 9. 161,9. 170,70. 171,20. 176,14. 351,20. Nb 25,18. 32,17. 34,8. 103,22. 107,25. 228,21/22. 231,24. 246,22. 26. 29. 247,1. 269,7. 8. 282,17. 293,15. 295,14. 321,1. 8 [28,15. 36,17. 38,13. 114,9. 118,13. 247,1/2. 250,22. 266,1. 5. 8. 12. 290,4. 5. 305,10. 318,4. 320,5. 350,16. 23]. NpNpw 9, Diaps. 1 (= Npw 9,23). 30,21. 35,6. 46,2. 101,24. 118 E,37. 143,10. 146,7. Cant. Moysi 8. Orat. dom. 9. Np 10,7. 47,10. 61,13. 62,5. 68,29. 87,10. 97,5. 108,2. Npgl 67,5. 97,8. Npw 4,4. 46,5. 47,10. 108,5. 111,4. 113,1’. 116,2. 118 N,97. 124,4. 128,8. W 22,3. 31,6. 70,10. 80,5. 132,7 (alle BCK); acc. pl. m. -]e S 139,6 (WB). F 10,13. 15,23. 28,23. T 32,3. 125,11. Nb 32,28. 107,25. 234,6. 266,12. 282,21. 288,29 [37,3. 118,13. 253,6. 287,7. 305,14. 312,12]. Np 17,23. Npgl 66,2. 93, Prooem.; -]a S 139,7 (BB). T 77,2. Npw 33,13; -]un F 10,19; -]on T 77,3; -]en Nb 258,29. 267,20. 268,25. 287,16/17 [279,14. 288,14. 289,19. 310,24/25]. NpNpw 49,3. 135,12 (= Npw 11); acc. pl. n. -]iu S 161,13. 170,64. 316,23. 347,64. T 107,3. 134,6. Nb 56,30 [64,24]. Np Npw 17,35. Npw 108,5. 118 A,1. 149,3; -]u T 25,3. 40,7. 62,10. 11; -]en Npw 125,5; acc. pl. f. -]o Oh 51; -]e NpNpw 33,13. Npw 24,7; guot: Grdf. Gl 4,146,39 (Sal. c). S 358,57. 377,9; gen. sg. n. -]es Gl 5,3,12; govt-: nom. sg. f. -e S 377,9; gen. sg. n. -es Gl 1,397,5. (M, 3 Hss.); dat. pl. -en 2,475,41; gvotiu: nom. pl. n. S 316,14 (Würzb. B., 9. Jh., korr. nach Beitr. 76,541); gout- (vgl. Braune, Ahd. Gr.13 § 40 Anm. 2 c): nom. sg. m. -er Gl 4,40,12/13 (Sal. a 1, 2 Hss., davon 1 -ov-); acc. sg. m. -en 1,746,67 (M); guet-: gen. sg. n. -es O 5, 23,292 (PV); dat. sg. m. -emo Ol 36; guitiv: nom. pl. n. WK 66,13; gut: Grdf. Gl 1,397,6 (M). 404,56 (M, 3 Hss.). S 397,8; nom. sg. m. -]er Gl 4,133,5 (Sal. c); gen. sg. n. -]es 1,397,4 (M); nom. (voc.) pl. m. -]e OF 1,12,17.
goodan: dat. pl. WA 31,6; god: Grdf. Mayer, Griffelgl. S. 102,486 (Vat. Ottob. lat. 3295, 9. Jh., -o- nicht sicher). [Wa 40,33. 41,13. 15 (alle Freckh.). Pk 110,10]; gen. sg. m. -]en WA 60,5; gen. sg. f. -]ero 58,23; gen. pl. -]ero 69,11; -]ere S 363,29 (nd. Gl., 1652); [acc. pl. n. -]a Wa 41,11 (Freckh.)]; guades: gen. sg. n. OV 4,26,21; guod: Grdf. WA 42,6; nom. sg. m. -]o S 110,6. 9; gen. sg. m. -]es WA 70,8; gen. sg. n. -]es S 29,24; gen. sg. f. -]eru Gl 1,712,54; -]era 55 (Brüssel 18723, 10. Jh.; Korr. nach Festschr. Tschirch S. 334); dat. sg. m. -]en Gl 4,292,66 = Wa 53,9. 397,33 (Brüssel 18723, 10. Jh.); acc. sg. f. -]a S 111,25; -]un 60,3 (frk. Geb.); nom. pl. n. -]e WA 66,13; nom. pl. f. -]e 33,4 (voc.). 52,38. 53,5 (voc.). 85,4 (voc.); gen. pl. -]ero 58,23; dat. pl. -]en 22,3. 70,10. 96,5; -]on 132,7; -]an 80,5; acc. pl. n. -]iu S 29,9; guod-: nom. sg. m. -er Gl 3,385,2 (Jd); dat. sg. m. -emo Nr 650,21 (Hs. G = S. CLVIII,32); gvodan: acc. sg. m. S 60,1 (frk. Geb.). Verstümmelt: guot ..: dat. sg. S 178,13 (Preds. C, 11. Jh.). I. gut als ein aufs praktische Leben bezogener Wertbegriff zur Bezeichnung dessen, was als gut gilt, nützlich, zweckmäßig ist: 1) von Sachen und Tieren: a) brauchbar, verwendbar, geeignet: [fier goda suin (geeignet zur Abgabe an den Lehensherrn) Wa 41,4, ähnl. 11. 13. 15. 40,33.] arlasun thie guoton (Fische) in faz, thie ubilon uzvvurphun elegerunt bonos in vasa, malos autem foras miserunt T 77,3. mit den guoten salbon geheilet uuerdent die gekniston unte die siechon lichamon W 70,10; b) fruchtbar, ertragreich (von Erdboden und Pflanzen): diu guote erda, diu dir uone demo samen furi bringet cehinzicualtigiz wuochir S 171,16. so giuuelih guot boum guotan uuahsmon tuot, ubil boum tuot ubilan uuahsmon sic omnis arbor bona fructus bonos facit, mala autem arbor fructus malos facit T 41,3. (die Franken) buent mit giziugon (joh warun io thes giwon) in guatemo lante O 1,1,66; — übertr. auf die Nachkommenschaft Saras u. Abrahams: zahlreich, ansehnlich, reich: cuat indi heilac [spem gentis] opimae [edidit et serum suspendit ad ubera natum, Sed. 1,112] Gl 2,620,3;
ferner: für bonus: F 6,13. 8,12. 9,19. 10,19. T 13,15. 41,7. 62,9 (2). 71,5. 72,1. 4. 75,4. 76,4 (2); ohne lat. Entspr.: S 171,7. 11. O 2,23,16. 18. 2) von Personen u. deren Charaktereigenschaften: a) tapfer, mutig, kühn, unerschrocken: noh guot chneth [(David zu Abner:) numquid] non vir [tu es? et quis alius similis tui in Israel? quare ergo non custodisti dominum tuum regem? 1. Reg. 26,15] Gl 1,404,54. die guota thegana magnanimes (fortes) [stupuere viri, Ar. 1,951, zu: Acta 10,45] 2,29,51 (vgl. von Gadow, Aratorgl. S. 45,131). Tiefenbach, Aratorgl. S. 22,11. thanne sprah luto Hluduig ther guoto (sc. vor dem Kampf gegen die Normannen): ... thaz ih hier geuuhti, mih selbon nisparoti, uncih hiu gineriti S 85,31. (die Franken) sint guate thegana O 1,1,111; in Anwendung auf das als Sitz von Charaktereigenschaften gedachte Organ: (ih) giwarnon herzen guates joh thrato festes muates 4,7,26; ferner: O 3,6,26. 4,13,30. 35,2. Ol 36. 68; b) zuverlässig, pflichtbewußt, gewissenhaft: cuetes anauuanes man [vidensque Salomon adolescentem bonae] indolis (bonae virtutis) [et industrium, constituerat eum praefectum super tributa universae domus Ioseph, 3. Reg. 11,28] Gl 1,431,53. des cuatin (Hirten) erhaftaz keleisanit .. et pastoris boni pium imitetur exemplum S 234,16. tho quad imo sin herro: gifih, guot scalc inti gitriuuui ... ubar managu thih gisezzu ait illi dominus eius: euge, serve bone et fidelis ... supra multa te constituam T 149,4, ähnl. Npw 113,4. (Joseph) was thionostman guater O 1,19,2; ferner: T 133,11. 12. 149,5. 151,5 (alle bonus). O 1,5,14. 12,17. 15,26. 2,5,6. 7,16. 58. 3,20,78. 5,5,19. 9,4. 18,3. Oh 165; c) tüchtig, geschickt, kunstreich: taz er (sc. der im Sternbild des Stiers geborene Mensch) guot accherman uuerde Nc 780,24 [132,23]. chit man aber daz er sunderigo cytharedus si . unde er guot si durh taz neist nehein not taz er guot cytharedus si . unde daz samint uuar si . daz einzen uuar uuas sed non si citharoedus et bonus . etiam citharoedus bonus Ni 552, 19 [65,21]. alde sint doh eine medici (arzate) so guote doh sie lebenden helfen . daz sie tote erchicchen? Np 87,11; in einem Bilde: von Christus: thu uuntono luzzentero cuater az standanter lachi tu vulnerum latentium bonus adsistens medicus H 24,14,4. 3) von Abstrakta, von Vorgängen, Zuständen, Handlungen: nützlich, dienlich, wirksam: so guot kezumft [unum est quo differtur] tantum bonum [: Si circumcidamus masculos nostros, ritum gentis imitantes, Comm. in Gen. = Gen. 34,22] Thoma, Glossen S. 14,29. pidiu ist demo manne so guot ... daz er rahono uueliha rehto arteile. denne ni darf er sorgen, denne er ze deru suonu quimit S 69,63. trohtin, guot ist uns hir (auf dem Berg Thabor) zi uuesanne domine, bonum est nobis hic esse T 91,2. mi eft te cleuone gode guot ist (denn wer sich von ihm fernhält, kommt um) mihi autem adhaerere deo bonum est Pw 72,28. [fornumft god allun dondiun ine intellectus bonus omnibus facientibus eum (sc. timorem domini) Pk 110,10.] sumeliche uuanende daz eruuurdigi guot si . ilent sie era guunnen daz sie antsazig sin iro geburen alii vero iudicantes bonum . quod sit dignissimum veneratione . adeptis honoribus . nituntur reverendi esse suis civibus Nb 130,10 [141,17]; in der Verbindung manne guot uuesan: sich verdient machen um jmdn., jmdm. nützlich sein: taz tu doh neuuanest taz ih triben uuelle . samoso geeinoten uuig sament fortuna . si lukka . si ist ioh uuilon guot manne sed ne me putes gerere inexorabile bellum contra fortunam . est aliquando cum fallax . illa nihil . bene mereatur de hominibus 121,20 [132,15]; — substant.: Nützliches, Förderliches: uuer mahti aduersę fortunę guotes ketruen ? Nb 123,21 [134,17];
ferner: für bonus: S 216,8. T 95,4. 5. 158,6. Nb 136,3. 294,23. 295,17. 21. 296,6 [147,8. 319,12. 320,8. 12. 27]. NpNpw 110,10. 118 I,71. Np 72,28. NpglNpw 42,2; für optandum: Nb 311,22 [340,3]; ohne lat. Entspr.: Nb 121,23. 122,5. 124,1. 5. 228,31. 312,8. 25 [132,18. 30. 134,27. 31. 247,11. 340,19. 341,14]. Np 72,28 (2). 91,5. 100,5. II. gut als allgemeine Bezeichnung der Qualität von Sachen, des Wertes von Personen, in bezug auf Gott als absoluter Wertbegriff: 1) von Gott: vollkommen, herrlich, ehrfurchtgebietend: neoman nist guot nibi ein got nemo bonus nisi unus deus T 106,1. taz kot allero dingo herro guot si . des iihet mannoliches sin deum principem omnium rerum . bonum esse . humanorum animorum communis conceptio probat Nb 181,19 [197,29]. sid man nieht pezeren erdenchen nemag . tanne got ist . so ist taz note guot . tes pezera nehein neist nam cum nihil deo melius excogitari queat . id quo melius nihil est . bonum esse quis dubitet? 23 [198,2]. kuot ist mir fone dinemo munde chomeniu ea bonum mihi lex oris tui NpNpw 118 I,72. et vidit devs omnia qvę fecerat . et erant valde bona (do scouuota got al daz er geuuurchit habita . do uuaz iz harto guot) Npgl 92, Prooem.; — substant.: Herrliches, Großes: do nehugeton si (die von den Ägyptern verfolgten Israeliten) uuaz er guotis fore teta Npw 105,7 (Np ginoto);
ferner: Nb 181,29. 213,23. 227,16 [198,8. 230,18. 245,26] (alle bonus). 181,25. 182,3 [198,4. 12]. Npw 118 R,129 (Np bonus). 2) in der Ständehierarchie: edel, vornehm, angesehen: diz ist cuotero slahto man numquid hic est filius David? [Matth. 12,23] Gl 1,712,54. 5,13,57. helfa thino uns raten, Davides sun thes guaten O 3,10, 10; hierher wohl auch: adal degan coot man Gl 4,405,37. 3) von Gegenständen: wertvoll, kostbar, gediegen: ist galihsam himilo rihhe demo suohhenti ist guote mari greoza simile est regnum caelorum homini negotiatori quaerenti bonas margaritas F 10,13. T 77,2. thiu tunicha, thiu guata O 4,29,15. ube siu (die Edelsteine) an in selben naturlicho guot sint . uuaz haftet tih tiu sconi? quod si natura pulchra sunt . quid id tua refert? Nb 93,2 [103,8]; bildlich: fon guotemo treseuue sines herzen de bono thesauro cordis sui 41,5, ähnl. 62,11 (bonus). F 6,19 (bonus). 4) in der Verbindung in guotemo uuesan: von den oberen Luftschichten: in Klarheit, Heiterkeit erglänzen: âne daz er in guotemo ist . si grunzet aber diccho fone ungeuuitere nisi quod ille immutabili laetitia renitebat . haec commotionum assiduarum nubilo crebrius turbabatur Nc 743,7 [80,2]. 5) von Nahrungs- und Genußmitteln: hochwertig, vorzüglich, fein: erro, guillis trenchen guali got guin .i. si uis bibere bonum uinum? Gl 5,519,34. der uuin unte daz ole niemir liutter noh guot niuuerdunt, e dei peri kitretan unte kipressit uuerdunt S 172,33. obaz guot fructum ... bonum F 6,13. galihho ist .. himilo rihhi manne demo saita guotan .. simile factum est regnum caelorum homini, qui seminavit bonum semen in agro suo 9,24. iogiuuelih man zi erist guotan uuin sezzit omnis homo primum bonum vinum ponit T 45,7. ia gisparatos avur thu then guaton win unz in nu [vgl. tu autem servasti bonum vinum usque adhuc, Joh. 2,10] O 2,8,51. so nezzent sie (himele) diu lant . diu guoten uuuocher berent [vgl. germinet excipiens pluviam germina bona, Aug., En.] Np 88,6; — substant.: Hochwertiges, Feines: zuo chufa ligen folle . under Iouis turon . eina guotes . unde andera ubeles iacere in limine Iouis ... duo dolia articulus quidem unum ... malum articulus autem alterum bonum Nb 62,16 [70,26]. si nio so guotes neinbeiz Nc 810,18 [173,2]; in einem Bilde: (Gott) lara sela unde hungerga . kuotes kesateta satiavit animam inanem . et animam esurientem satiavit bonis NpNpw 106,9, ähnl. Cant. Mariae 53 (bonus);
ferner: T 41,3. 45,7 (beide bonus). O 2,9,16. 10,19. III. gut in subjektiver Wertung zur Bezeichnung dessen, was als angenehm empfunden wird oder erstrebenswert erscheint: 1) schön, angenehm, wonnevoll: a) auf best. physisches oder psychisches Empfinden bezogen: swa du wonis vndi swa du sis, daz da alsi gut fridi si S 397,8. (der Blinde) brahta imo selben guat gimah, want er scono gisah O 3,20,28. (thaz leben wir) mit frewi joh mit heilu simbolon gimuato joh eigun ziti guato Ol 81, ähnl. 7. dannan gehiez si iro selbun . uuibo freuuista . in alla uuis kuoten gehileih ex quo commodissimum sibi conubium laetabunda concitavit . i. confirmavit Nc 782,3 [134,20]. sih dir uuieo guot unde uuieo uuunnesam ist . sament puen die bruodera ecce quam bonum et quam iocundum habitare fratres in unum NpNpw 132,1. lobont in mit zymbon uuola skellenten . unde guoten chlanch habenten laudate eum in cymbalis bene sonantibus . laudate eum in cymbalis bene tinnientibus 150,5. in lebete (chezzile) uuerdent carnes (fleisc) kesoten ad bonum saporem (ze guotimo smacche) NpglNpw 107,10 (= Npw 9). uuieo guot sament dir (sc. Christus) zeuuesenne ist . dar nehein pressura neist Np 83,2. bat ih got cuotero dingo [vgl. invocas, ut veniat ad te pecunia, ... hereditas ..., saecularis dignitas, Aug., En.] 85,5. die tuiron salbon (reddunt) die quekke des guotes stankes W 70,8; — substant.: lira joh fidula joh managfaltu suegala, harpha joh rotta, joh thaz io guates dohta O 5,23,199; b) in allgemeiner Aussage: ube man guot pediu ahtot uuesen guot ioh . ubel Ni 581,19 [99,12]. uuiz andermo uuizera uuirdit . unde guot andermo bezzera uuirdit album altero magis album . et bonum alterum altero magis bonum Nk 393,6 [34,4]; hierher auch: guoter bellus Gl 4,40,12 (Parallelhss. gratiosus). 133,5; — substant.: Gutes, Schönes, Angenehmes: thu infiengi guotiu in thinemo libe recepisti bona in vita tua T 107,3. thie sehs ziti worolti (in guates nio ni wangta) mit wisduama drankta O 2,10,6; ferner T 40,7 (2). 2) freudig, froh, zuversichtlich, tröstlich: a) bei Abstrakta aus dem Bereich des Psychischen: guot aneweinida indolis bonae spei Gl 4,146,39. (in dero hello da ist) itniuwiu ser ane guot gedinge S 154,53. indi mit cuatu muatu fona discoom keban kerisit et cum bono animo a discipulis praebere oportet 208,9. habe guoten drost . liblih checchi chumet tir fone dirro luzzelun uernumiste Nb 49,10 [55,23], ähnl. 73,14 [82,5]; b) substant.: in der Verbindung in guotemo uuesan: beruhigt, getröstet sein, guten Mutes sein: tes tu nu trureg pist . tes soltost tu in guotemo sin nam quae nunc tibi est causa tanti meroris . haec eadem debuisset esse tranquillitatis Nb 55,1 [62,19]. IV. gut als Wertbegriff im Bereich zwischenmenschlicher Beziehungen, auch im Verhältnis Mensch — Gott: 1) gütig, gnädig, huldvoll, großzügig: a) vom Höherstehenden: uilo guoto (sc. der Bischof, dem der Dichter sein Werk widmet) [raro, pater] optime [, sicut vestra quoque peritia lectionis adsiduitate cognoscit, Sed., Dedic. p. 5,2] Gl 2,614,14. wela gisihu ih in dinem hrustim, dat du habes heme herron goten S 6,47. Otdo, ther unsar keisar guodo 110,6, ähnl. 9. (der Besitzer des Weinbergs zum mißgünstigen Knecht) odo thin ouga abuh ist bidiu uuanta ih guot bin? an oculus tuus nequam est quia ego bonus sum? T 109,3. gifrewet in (den Knechten) harto iro muat, so guat herero duat O 4,7,80. (das gute Werk seines Schülers) liwit thrato ther zuhtari guato Os 28; b) von Gott bzw. der Gnade Gottes, von Christus u. Engeln: (truhtin) forgip mir ... heili indi gasunti indi thina guodun huldi S 60,3. engil gotes guato fuar thar in (in das Wasser des Teiches Bethesda) gimuato O 3,4,11. wanta druhtin ist so guat 4,37,44. guot ist ginatha thina benigna est misericordia tua Pw 68,17. iehent truhtene iuuuerro sundon . unde neuerchunnent in genadon . uuanda er guot ist confitemini domino quoniam bonus NpNpw 105,1. inmissiones dia anauuerfunga heizzent . kescehent peidiu . ioh fone bonis (kuoten) . ioh malis (ubelen) angelis Npgl 77,49; — substant. oder in der Verbind. guotêr uuillo: Gnade, Wohlwollen, Huld: (Christus) ist selbo wunno joh alles guates brunno O 3,14,81. truhten duo minneglicho Syon in guotemo dinemo uuillen. Sceine guoten uuillen dinero ęcclesię benigne fac domine in bona voluntate tua Syon NpNpw 50, 20. so uuirdet din possessio (bisez) irfullet alles kuotes omnia implebuntur bonitate 103,28. fone inuocatione repletvs bonis (anaruofte sat uuorden kuotis) Npgl 74,2;
ferner: für bonus bzw. bona voluntas: S 215,13. Pw 72,1. NpNpw 5,13 (2; = Npw 15). 106,1 (2). 117,1. 118 I,68. 134,3. 135,1. Np 72,1. Npw 117,1. 146,1; ohne lat. Entspr.: O 2,2,38. NpNpw 102,5. Np 108,4; c) substant.: das Gute, Liebevolle, Fürsorgliche: mit minnu thines muates mir unnis alles guates O 5,15, 14; in der Verbindung in guotemo uuesan: jmdm. geneigt, gewogen sein, jmdm. gegenüber Nachsicht üben: nu zimet tien lectoribus in guotemo ze sînne Nk 465,18 [110,12]. danna aber er in guotemo ist [vgl. tu autem, domine virtutum, cum tranquillitate iudicas, Aug., En.] Np 57,10. tres ipsius exordii debet ostendere uirtutes . vt iudices faciat beniuolos . i. taz si in guotomo sin Nr 650,21; in der Verbindung guotiu geban: Wohltaten erweisen: trohtin gab guotiu fure ubeliu, do er in demo chriuce hangenter betote umbe die die in marteroton Npw 108,5. 2) lieb (und gut), vor allem in der Anrede als Ausdruck der Zuneigung: got man bonus homo Gl 5,519,23. bi uuaz kerost thu, guot man ...? S 89,7. vil guoten liute, so getaniu bihte hilfet einigenote die ir bihte tougliche habent getan 361,128. guot meistar, uuaz guotes tuon thaz ih habe euuin lib? magister bone, quid boni faciam ut habeam vitam aeternam? T 106,1. sie ... hiezen mih magistrum bonum (meister guotin) . des in nieht ze muote neuuas Npgl 108,3. vbela neuuile er . cuota (sc. eine Frau) neuindet er Ns 597,8. 3) freundlich, gutgemeint (gegenüber dem Trostbedürftigen): vvort des antuurtes si kerehhit cuataz sermo responsionis porrigatur bonus S 237,14, ferner 15 (bonus); — substant.: Trostreiches, Erfreuliches: vngeloubig sela ist in perditione . unde iro lichamo ist iro grab. Vuer mag iro ieht kuotes kesagen? Np 87,12. 4) gutartig (von den Seelen der Verstorbenen): hier sint crehto guote manes unde ubele manes igitur hic tam boni quam truces sunt constituti Nc 823,13 [189,7]. V. gut in den Bereichen Gesetz, Sitte, Religion zur Bezeichnung dessen, was mit Rechtsnormen oder dem Sittenkodex übereinstimmt, was religiösen Geboten entspricht: 1) von Ansehen u. Ruf eines Menschen: untadelig, makellos: guoten livmunt [huic] testimonium [bonum reddebant qui in Lystris erant, et Iconio fratres, Acta 16,2] Gl 1,746,65. dera cuatun kiuuiszida boni testimonii S 230,18. stiagil cuatan imv zuakesuahhit gradum bonum sibi adquaerit 236,28. tannan geskihet . taz kuot anauuanunga eresta dero sih keloube . dien misselungen ist quo fit ut existimatio bona prima omnium deserat infelices Nb 37,3 [41,22]. 2) von Abstrakta (wie Glaube, Tugend), von Handlungen oder Zuständen: recht, richtig, trefflich, gottgefällig: des cuatin uuillin [gloria in altissimis deo, et in terra pax hominibus] bonae voluntatis [Luc. 2,14] Gl 1,732,6. mit guoten sitin [vindicemus] moribus [dignitatem nostram, Greg., Hom. I,8 p. 1463] 2,280,20. cuat samanspracha kilaupa symbolum [optima collatio, CGL IV,567,30] 4,19,48 (kilaupa links nebengeschr., Steinm.). (Gott) forgip mir ... cotan uuilleon (dem Teufel zu widerstehen) S 16,12. in goumun nisprah diude heilega enti guotiu uuarun 316,14. nist guot zi nemenna thero ckindo brot inti zi uuerfenna huntun non est enim bonum sumere panem filiorum et mittere canibus T 85,4. (den Teufel abzuweisen u. ein sanftmütiges Herz zu haben) thaz ist kusgi joh ouh guat O 3,19,35. also skinet . sid tie zagosten ze ambahten choment . taz tie sacha guot nesint . tie dien uuirsisten mugen haften ita cum non sit dubium . pessimos plerumque fungi dignitatibus . illud etiam liquet . natura sui non esse bona . quae se patiantur pessimis haerere Nb 105,32 [116,21]. aber gesunde uuirt sieh . unde uuiz suarz . cuot ubel . ubel guot namque quod sanum est . possibile est languere . et candidum nigrum fieri . et ex studioso pravum Nk 479,14 [125,7] (vgl. Duc. 7,619a s. v. studiosus). er findet iro (der Rechtfertigungsworte beim Jüngsten Gericht) sus kuoten ordinem [vgl. dispositio sermonum ordinem significat imperturbatum atque tranquillum, Cass.] NpNpw 111,5. (ir heiligen sela) sturet mih mit iuuueren guoten biliden W 31,6; — substant.: das Rechte, Gute, Sich-Geziemende, was vor Gott angenehm macht; der Gute, d. h. der moralisch integre Mensch, der nach den christlichen Forderungen handelt: so huuaz so ze tuanne pikinnes cuates quicquid agendum inchoas bonum S 192,7. alliv cuativ indi vvihiv (soll der Abt durch Beispiel lehren) omnia bona et sancta 199,2. enti so huuaz so siu (gottes minni) in andremo guotes gasihit ... des mendit per hoc quod rectum in aliis conspicit ... hilarescit F 30,15. (Gott) thie sunnun ufgangen tuot ubar ubile inti ubar guote solem suum oriri facit super malos et bonos T 32,3. uuaz guotes tuon thaz ih habe euuin lib? quid boni faciam ut habeam vitam aeternam? 106,1. (Christus zu den Verdammten) ni fand in iu wiht guates O 5,20,103. thaz guata minnot, joh hiar (in der Dichtung) iz lisit thuruh got 25,41. uuanda nieman nechit . taz cuota ist tes ubelin guota . er chit iz imo si uuideruuartig neque enim bonum mali dicitur bonum . sed contrarium Nk 470,12 [115,13]. die guotes mit ubele lonont . hindersprachoton mir . uuanda ih knoto reht forderota NpNpw 37,21. allis des si guotis magen: dir uuizen si is danc Npw 139,14;
in der Verbindung guotaz uuerc: tuket kimez cutero uuerko vita carnium sanitas cordis [, putredo ossium invidia. quid ... per carnes nisi infirma ..., et quid per ossa nisi fortia acta signantur? Greg., Cura 3,10 p. 46] Gl 2,243,39. uuerdhe giuuihit thuruh guodiu uuerc S 29,9. ich geheize dir (Gott) hinnen fur guotiu werch ze frumen 347,64. sie gisehen iuuaru guotu uuerc inti diurison iuuaran fater thie in himilon ist videant vestra bona opera et glorificent patrem vestrum qui est in caelis T 25,3. joh thir wolles ana ruam elemosyna giduan; odo werk guatu joh druhtine gimuatu wolles io mit willen fora gote irfullen O 2,20,3. vnde mine arma tate du samostarche . so erinen bogen . alliu guotiu uuerch unmuodendo zefolletuonne [vgl. et posuisti infatigabilem intentionem bonorum operum meorum, Aug., En.] NpNpw 17,35. o homo . skeine an guoten uuerchen daz du sin sun bist Orat. dom. 9. nah pęnitentia (riuuuo) unde nah confessione (pigihte) . chamen bona opera (kuotiu uuerch) Npgl 66,7. die hie saint daz almuosen unde dei guoten uuerc, die snident so si den euuigen lib inphahent Npw 125,5; bildl.: gute W. als Waffen der Gläubigen: daz ist al daz geruste ... guoter uuercho W 58,23;
ferner: für bonus: S 34,110. 60,1. 160,3. 9. 161,9. 13. 193,35. 194,5. 30. 32. 199,2. 26. 200,8. 29/30. 31. 36. 218,3. F 6,17. T 6,3. 17,3. 41,5. 62,10. 11. 88,9. 125,11. 134,6. 7. 138,5. Nb 42,17. 159,19. 20. 232,4. 249,12. 259,23. 260,9. 268,3. 289,3. 293,8. 17. 294,16 [48,2. 171,13. 14. 251,4. 269,1. 280,7. 25. 288,26. 312,24. 317,23. 318,6. 319,5]. Ni 581,4 (2). 25. 27. 583,9 (2). 20. 21. 584,21. 585,24 (2). 27 (2). 586,2. 18. 19. 21 (2). 587,2. 3. 6. 7. 8. 9. 23. 24 [98,24. 25. 99,15. 17. 101,4 (2). 15 (2). 102,17. 103,15. 16. 18 (2). 26. 104,7. 11. 12. 13. 14. 23. 24. 27. 105,1. 3. 4. 17. 18]. Nk 469,5/6. 470,12. 472,32. 484,4 [114,6. 115,13. 117,26. 129,25]. NpNpw 35,5. 38,3. 146,1 (2). NpglNpw 103,3. 106,38. Np 91,2. 146,1. Npgl 67,5. 11. 79,17 (2). 92, Prooem. 103,3. Npw 111,2 (2). 118 A,1. N,97. Cant. Abac. 17. Ns 599,19 (2). 603,14 (2). 20. 21. 27; vgl. bonus: O 1,12,24 (Luc. 2,14). NpNpw 4,4 (Cass.). 46,2. 49,14. 146,7. Np 62,5. 87,10 (alle Aug., En.); für studiosus: Nk 394,12. 395,23. 472,3. 9. 16. 18. 479,14 [35,12. 37,1. 117,1. 6. 12. 13. 125,7]; ohne lat. Entspr.: S 141,4. 147,30. 38. 148,17. 170,64. 171,15. 20. 172,30. 176,14. 310,28. 316,23. 348,89. 360,124. O 1,5,67. 27,31. 2,22,25. 24,28. 3,20,139. 22,37. 24,57. 4,5,59. 6,6. 26,21. 26. 27,16. 29,51. 31,13. 37,2. 30. 5,23,125. 292. 25,40. 48. 50. 53. 66. 81. Oh 51. 56. Ol 33. Nb 103,14. 121,12. 290,12 [114,1. 132,7. 314,13]. Ni 582,7 (2). 16. 19. 20. 21 (2). 584,23 (2). 24. 586,6. 14 [99,25 (2). 100,6. 9. 10. 11. 12. 102,14. 16 (2). 103,19. 21]. NpNpw 1,3. 24,7. 25,6. 101,24. 113,1’. 118 C,20. 140,2. 149,3. Np 51,5. 55,5. 62,5. 6. 68,29. 72,13. 79,17. 91,3. 4. 97,5. 108,4. 118 C,20 (2). Npw 44,9. 108,10. Cant. Abac. 3. W 22,3. 42,6. 58,23. 60,5 (A). 66,13. 69,11. 80,5. 96,5 (A). 132,7. 3) fromm, gottesfürchtig: denn stet dar umpi (sc. um den richtenden Gott) ... (menigi) guotero gomono S 71,88. guot man inti reht (sc. Joseph von Arimathäa), ... ther selbo beitota gotes riches vir bonus et iustus, ... qui exspectabat et ipse regnum dei T 212,2 = T Fragm. S. 290,4. er (Joseph, der Mann Marias) was in sitin fruater joh heilag inti guater O 1,8,10. si (Anna) was forasagin guat, zi gote rihta si iru muat 16,3. vnde do uuard floren der ubelo. Sid neuuas er ubel (weil der Heilige Geist auf ihn einwirkte) . uuanda er do guot uuart [vgl. quia iustificatus est impius, et factus est pius, Aug., En.] NpNpw 9,6. vuanda ouh imo persecutionis nieht nebristet . ube er guot uuile sin [vgl. sed et omnes qui volunt in Christo pie vivere, persecutionem patientur, Aug., En.] Np 69,2; von Christus: sume quadun: guot ist er, andre quadun: nein, ouh forleitit menigi quidam enim dicebant: quia bonus est, alii autem dicebant: non, sed seducit turbas T 104,3. uuard tho giuuentit in guota ernust et factus est in agonia 182,1. qvia bonvs est (er ist kuot) Npgl 92,1; von Engeln: animabus sanctis (heiligen selon) . et angelis sanctis (ioh kuoten engelin) 103,26; in der Verbindung guotiu sêla: von den in der Ecclesia wirkenden Christen: guoten sela, ir da treffet ad supernum Hierusalem W 33,4; substant.: die Frommen, Gottesfürchtigen: uona den guoten, die uore Christis kipurte allan iri lib arbeiten nah demo himilriche S 170,70. firlihe iu sines riches, thes hohen himilriches, bi thaz ther guato hiar io wiaf joh emmizen zi gote riaf Os 38. impii (ubele) muozzen undertan sin piis (kuoten) NpglNpw 46,5; hierher wohl auch: uuanda ubele unde guote die in demo torcule sint . ligent al under sinen fuozzen [vgl. omnia genera peccatorum nunc bonis et sanctis mixta esse in ecclesiis videmus, Aug., En.] NpNpw 8,9, ähnl. 1. 9, Diaps. 1 (= Npw 9,23). 11 (= Npw 9,35). 30,21;
ferner: S 201,25. 208,9 (beide bonus). 351,20. 397,6. O 1,15,12. 2,3,23. 7,24. 12,1. 21. 49. 3,18,30. 23,5. 43. 24,5. 4,2,9. 4,53. 35,17. 5,12,19. 14,25. 22,2. Oh 35. 42. NpNpw 5,8. 31,2. 118 Q,127. 122,4. 128,8. Np 9,7. 47,10. 72,13. 78,11. 88,37. 108,2. 14. Npgl 103,26 (2, sanctus). Npw 47,10. 116,2. W 52,38. 53,5. 85,4 (A) (vgl. beide sanctus). 134,4. 4) heilig: taz was ein file guote stunte (sc. die Verwundung Christi) S 377,9. druhtin ist er guater, joh thiarna ist ouh sin muater O 1,15,33. thanana er (der Teufel) nan (Christus) fuarta in eina burg guata [vgl. assumpsit eum ... in sanctam civitatem, Matth. 4,5] 2,4,51. (die beiden Engel) sih thar so gieinotun thera steti guatun (sc. des Grabes) 5,8,6. begian sal ic namin thinin, herro, uuanda guot ist confitebor nomini tuo, domine, quoniam bonum est Pw 53,8. din guote geist leite mih in rehta erda spiritus tuus bonus deducet me in terram rectam NpNpw 142,10. vuanda euangelium (kuot arende) chomen ist unde fides (kelouba) unde baptismum (touffi) in alla die erda Npgl 32,5. sanctis predicatoribus (cuoten prediarin) sint siu in gescoz peuuendet 54,22; hierher vielleicht auch: cot aruntporo anti cot poto bona adnuntiatio Gl 1,136,35 (vgl. Splett, Stud. S. 207 f. 453); substant.: Verehrungswürdiges, Heiliges: (Begehrliche, die) in ubel cherent daz man in guotes saget . an dien suln uuir ufsezzen die organa dero scripturarum NpNpw 136,2; ferner: O 1,5,69. 6,4. 11,51. 12,14. 15,11. 17,60. 19,18. 21,10. 22,23. 46. 27,15. 2,2,16. 8,7. 11,1. 3,1,44. 4,23. 7,1. 10,46. 16,58. 20,74. 24,35. 4,4,48. 32,1. 8. 5,8,16. 12,28. 35. 15,17. 23,11. 79. 95. 105. 115. 145. 157. Oh 132. Ol 43. Os 32. 47. NpNpw 44,2 (2, 1 bonus). Np 51,11 (2). 53,8 (3, 1 bonus). Npgl 53,9 (bonus). Npw 118 F,45 (Np bonus). R,131 (Np bonus). 5) als philosophischer Terminus, nur Nb: vollkommen, von höchstem Wert: taz ist taz ende . des alliu ding keront. Uuanda uuir daz ende geuuarrachoton . guot uuesen . pediu sulen uuir iehen . guot uuesen allero dingo ende is est enim perfecto . quod desideratur ab omnibus. Quod quia bonum esse collegimus . oportet fateamur . omnium rerum finem . bonum esse Nb 208, 17. 18 [224,27. 28]; substant.: das vollkommen Machende: so ist tanne guot fone guotemo uuorten . ih meino fone einemo 199,2 [215,10];
ferner: Nb 198,10. 11. 12. 17. 18. 213,19. 250,9. 11 [214,24. 25. 26. 215,1. 2. 230,14. 269,28. 30] (alle bonus). 199,2 [215,10]. 6) in christlicher Eschatologie: herrlich, himmlisch: indi keroot sehan taga cuate et cupit videre dies bonos S 193,15. (Christus) ist thaz minaz heila muat joh ouh min frewida so guat O 2,13,15. vuer ist den des libes luste . unde ouh luste zegesehenne kuota taga . unde guote zite? quis est homo qui vult vitam . et diligit dies videre bonos? NpNpw 33,13. suoche in in enero uuerlte . dar ist er . unde dar ist uita (lib) . unde dies boni (kuote taga) NpglNpw 33,15; hierher wohl auch: er (Gott) der uuurcho ist bonorum operum (kuotero uuercho) . nals mennisco Npgl 77,7; substant.: das Vollkommene, Herrliche, Himmlische (vgl. guotlîhhî): thih bittu ih mines muates, thaz mir queme alles guates in ewon ginuagi O 1,2,53. thaz niuzist thu in muate iamer thar mit guate ... thaz guata managfalta 5,23,212. vnde an dinen geheiz habo ih uberdinget . uuanda mer guotes chomen sol danne man uuizzen muge NpNpw 118 L,81;
ferner: O 2,19,26. 5,23,26. Ol 95. NpNpw Cant. Abac. 16 (vgl. bonus). 7) redlich, gerecht, rechtschaffen: den guoten man [(Lot) habitans apud eos (den Einwohnern Sodoms u. Gomorrhas), qui de die in diem] animam iustam [iniquis operibus cruciabant, 2. Pet. 2,8] Gl 1,793,44. den govten [hoc genus mortis decorum, hoc] probis [dignum viris, Prud., P. Calag. (I) 25] 2,475,41. (die Frau des Pilatus:) ne uerduo thi an thesamo guoden manna nihil tibi, et iusto illi [Matth. 27,19] 4,292,66 = Wa 53,9. 397,33. 5,17,20. Dauiden den guoton S 105,1. wanta iagilih tho thar instuant, thaz ther man scolta wesan guot ... ther suntigan so queliti O 3,17,47. fone diu ... ilent alle mennisken . gelicho ramende ze guote . sie guot sin . alde ubel omnes igitur homines . boni pariter ac mali . indiscreta intentione ad bonum pervenire nituntur Nb 234,3 [253,3]. chit man aber daz er sunderigo cytharedus si . unde er guot si durh taz neist nehein not taz er guot cytharedus si . unde daz samint uuar si . daz einzen uuar uuas sed non si cytharedus et bonus . etiam cytharedus bonus Ni 552,18 [65,20]. tannan uuirdet er einuueder uilo guot . alde uuola guot Nk 479,28 [125,21. 22]. an dero zungun ouget er (Antichrist) guot [vgl. ut bonus et iustus et filius dei videatur, Aug., En.] NpNpw 9, Diaps. 7 (= Npw 9,30); substant.: die Rechtschaffenen, Redlichen; das Gute, das der sittl. Norm Entsprechende: stan pi den guoten propugnare bonis [Boeth., Cons. 1,4 p. 14,99] Gl 2,75,1. 4,315,40. auga truhtines scauuont cuatiu indi vbiliv oculi domini speculantur bonos et malos S 212,28. ubile ioh guote (Hochzeitsgäste) malos et bonos F 15,23. thoh sint thie liuti missilih fehemo muate, ubile joh guate O 2,19,24. (Gott) ofto gibet vuunna dien guoten . arbeitsami dien ubelen . unde aber daragagene arbeitsami dien guoten . lustsami dien ubelen qui cum saepe bonis iocunda . malis aspera . contraque bonis dura . tribuat . malis optata concedat Nb 269,7. 8 [290,4. 5]. truhten besuochet peide . guoten ioh ubelen dominus interrogat iustum et impium NpNpw 10,6; hierher wohl auch: guoder bonus Gl 3,385,2 (vgl. 3: ubiler malus); spez.: die Gerechten, die beim Jüngsten Gericht von den Ungerechten abgesondert werden: ich gloubo daz er noh dannan chumftig ist in demo iungisten tage cirteilenne lebente unde tota, ubela unde guota S 139,7. in deme khunftigen suenestaga fon der genoskeft aller govten unt allerrweltten gesuntirt 343,10. (druhtin) unsih uns zi leide fon then guaten ni gisceide O 1,28,2; mit Übertragung auf das als Sitz der Rechtschaffenheit gedachte Organ: uuola tua truhtin cuatem inti rehtem herzin benefac domine bonis et rectis corde S 296,27. vuola tuo du truhten . guot unde reht herza habenten . die nah dien ubelen nefahent benefac domine bonis et rectis corde Np 124,4;
ferner: für bonus: F 6,19. 27,23. Nb 25,18. 32,28. 34,8. 37,28. 107,25 (2). 228,16. 231,24. 30. 234,6. 8. 18. 237,20. 21. 31. 239,8. 244,13. 21. 246,4. 22. 24. 247,14. 26 (2). 32. 250,3. 254,7. 258,29. 266,12. 267,20. 268,25. 269,19. 282,17. 29. 286,1. 287,16/17. 288,11. 29. 293,15. 295,14. 321,1. 362,21/22 [28,15. 37,3. 38,13. 42,23. 118,13 (2). 246,30. 250,22. 28. 253,6. 8. 18. 256,16. 17. 27. 258,8. 263,16. 25. 265,10. 266,1. 3. 25. 267,10 (2). 16. 269,21. 274,16. 279,14. 287,7. 288,14. 289,19. 290,16. 305,10. 22. 309,7. 310,24/25. 311,22. 312,12. 318,4. 320,5. 350,16. 396,26/27]. Ni 580,10. 11. 14. 587,25. 26 [97,27. 98,1. 4. 105,19. 20]. Npgl 66,2. 79,17. 80,1. 82,14. 91,6. 93, Prooem. 13. 95,13. Npw 118 A,1 (2). 124,4; vgl. bonus: NpNpw 25,8. 49,3 (beide Aug., En.). 143,10 (Cass.); für probus: Nb 103,22. 246,2. 26. 247,1. 249,16. 268,1. 282,21. 288,16. 321,8 [114,9. 265,8. 266,5. 12. 269,5. 288,24. 305,14. 311,27. 350,23]; für iustus: Npw 118 A,2; für sapiens: Nb 246,29 [266,8]; vgl. innocens: Nb 32,14 [36,14] (Rem.); vgl. fidelis: Np 93,20 (Aug., En.); vgl. sanctus ac fidelis: NpNpw 135,11 (Aug., En.); ohne lat. Entspr.: S 85,16. 358,57. 359,75. O 2,4,25. 3,17,48. 5,12,97. 19,61. 20,22. 55. 23,87. 25,80. 83. Oh 108. Nb 32,17. 228,21/22. 268,25 [36,17. 247,1/2. 289,19]. NpNpw 25,8 (2). 35,6. 42,1 (= Npw Prooem.). 48,15. 49,4. 23. 106,17. 111,4. 127,6. 138,20. 139,12. 140,5. 147,12. Cant. Ez. 11. Cant. Moysi 8. Orat. dom. 10. Np 10,7. 17,23. 61,13. 67,5. 80,8. Npgl 68,20. Npw 108,5. 12. 138,20. VI. in der Verbindung sô ist guot als Affirmative: so ist es, das ist richtig, ist wahr: (Boethius auf die Frage der Philosophia) so ist kuot chad ih ita est Nb 198,19 [215,3]. VII. substantiviertes guot in (formelhafter?) Verbindung mit Verben:
guotes betôn/bithenken/bitten: jmdm. Wohlergehen, Heil wünschen, jmdn. (oder etw.) segnen: guotes petota benedixit [Heli Elcanae et uxori eius, 1. Reg. 2,20] Gl 1,397,4 (Parallelhs. guot sprehhan). guotes petot [persequentibus vos:] benedicite [, et nolite maledicere, Rom. 12,14] 805,42 (Parallelhs. guot sprehhan). guotes bedaht benedixit [1. Reg. 2,20] 5,3,12. huuanda her fluochot imo mer, thanne her imo guodes bitte S 29,14. vuanda die imo (dem Gerechten) guotes pitent . die besizzent sament imo terram uiuentium quoniam benedicentes ei hereditabunt terram NpNpw 36,22, ähnl. 22. 9, Diaps. 3 (= Npw 9,25); in der Verbindung guot sprehhan liegt wohl nicht substant. guot vor; vielmehr dürfte es sich um einen frühen Fall adverb. Gebrauchs von guot handeln: gutsprecht benedixit [1. Reg. 2,20] Gl 1,397,6 (12. Jh., Parallelhss. guotes betôn s. o.). guotsprechit benedicite [Rom. 12,14] 805,43 (11./12. Jh., Parallelhss. guotes betôn s. o.).
Zu betôn vgl. Raven II,59 s. v. guotes-betôn, Wißmann S. 101 Anm. 4 u. S. 107, zu bitten Ahd. Wb. 1,1148,2. Zum adverb. Gebrauch von guot in der älteren Sprache vgl. Wilm., Gr. 22 § 441,3 Anm. VIII. Glossenwort: cot ist bonum est Gl 3,13,20. cotiu bonas 22. IX. Fehlübersetzung ist wohl: god [zu: nunc ita apud te, charissime virorum, et solertissime custos gregis dei, Bonose, mihi evenit, PL 110,1087 B] Mayer, Griffelgl. S. 102 Nr. 486. Nach Mayer S. 102. 150 wurde der Vok. des PN Bonosus mit dem Adj. bonus verwechselt.
Komp. thuruh-, eban-, suntar-, un-, uuuntarguot; Abl. guotlîh; vgl. guot st. n.