lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Peter

mhd. bis spez. · 22 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
23 in 22 Wb.
Sprachstufen
8 von 16
Verweise rein
252
Verweise raus
116

Eintrag · Rheinisches Wb.

Peter

Bd. 6, Sp. 624
Peter Rhfrk pērə; Mosfrk pē:dər, –ē:t-; sonst pē:tər; neben diesen schriftd. Formen, die heute als Rufn. bevorzugt werden, stehen (mit Ausn. des Rhfrk) Mosfrk pidər, –it- [in Trier, WBitb auch -ød-; in Bitb, Prüm auch pigdər]; sonst pitər [Mettm, Lennep pī:tər, -ī·ə.-; Eup, Aach-Walh -ī:t-; Selfk -ī·ə.-]; Saarbg, Trier-Stdt pidi; Bitb-NWeis pē:di; Kurzf. pit Allg. (mit Ausn. des Rhfrk, aber Simm-Buch Ebschd) [Geld auch -i- u. -ę-]; vereinzelt Bitb-NWeis pīš; Malm-Recht pitš; Aach-Walh pē:n, pe·n.χə; Eup pī, pikə; Mettm-Cronenbg pī·ə.; Rheinb-Queckenbg pī:; Monsch-Rohren pē:; Bitb-Cruchten pūr(χə); Selfk pī·ə.r(kə); Trier-Stdt, Bitb (selten) pĭEr , pīər; Elbf piă; kosend pitə(r)man, –mę·n.χə (-mę·n.əkə) m.: 1.a. der hl. Petrus; de pedrəs, pi-, pø- Mosfrk; sonst tseŋk (-i-) pitər u. der hellege z. P. — RA.: Dat et of Johannesdag on Pitterschdag rent (regnet), es secher; denn Johannes on Petrus woren Fescher Altk-Willr. Zent Petter geht ger fösche es regnet gern am P.tag Geilk. Z. P. hät och net für de Fesch gekrige (gekriegt), wat he gefrot (gefragt) hät! du musst mit dem zufrieden sein, was ich dir bezahle Jül. Wat Gott gift, sall zint P. net neəhme Heinsb. Den as iwer es (uns) wie der Hergott iwer sankt Pitrus er überragt uns Bitb-NWeis; den äəs dem so ze louəs (schlau) we oser Herrgott zent P. Malm-Bütgenb. De Petrus stecht en em (ihm) er ist jähzornig Bernk-Dhron. De Petrus es nächst am Dag von anstehendem Fels im Acker Kobl-Cobern. Petrus rollt et Fass gesagt, wenn es donnert Prüm. De Petrus schött den ganzen Dag es regnet heftig Mettm. De Petrus hat Hochzeit die Sonne scheint beim Regnen Ottw-Neunk. Holl (halte) di met Petrus gott! zu dem gesagt, der gutes Wetter nötig hat Ess. Die Wäscherinnen trinken ein Schnäpschen op Petrus sinne Gesondheit, damit er gutes Bleich- u. Trockenwetter beschere Rees. Duw Lottje dot gestörwe was, quamm sej an Petrus Dör; sej kloppt an't Fensterglas en röppt (ruft) hart: komm es för! Emmerich. Do flug ein (Huhn) vom Hemmel heren; do fl. ech hir alt no; do kome mir bi zan P., de hatt e Perdche mot em gölle (golden) Schwänzche; do sot (sagte) ech: göff mer et; do gof he mir et; do satt ech mech drop on sprong heim Schleid-Berk. Rene-, Renewolken (Regen-), de Jongfrau hät gemolke sivve Geissen on ein Koh; zan P. schloss de Porzen (Pforte) zo, worf der Schlössel övver der Rheng; more sall et got Wedder sen! Schleid-Berk u. so mit Var. in Prüm, Monsch. — O Majusebetter (Maria Josef Peter) Ausr. der Verwunderung Trier; Jösebetts noch! Kemp; Jüspett! Aach-Walh (s. bei Josef, Maria). — Et Owes, wenn ek op min Bettjen trej (trete), dann tr. ek op Marikes Stäj; Marike es mi Moder, Johannes es minn Brader, Petrus es minne Geleitesmann, den min de Weg wäll wise kann! Mörs-Xanten. Petrus stand unter einem Eichenbaum, da kam unser Herr Jesus Christ u. sprach: Petrus, was stehst du so traurig da? P. sprach: Warum soll ich nicht tr. sein? Die Zähne fangen mir im Munde zu faulen an. Da sprach der Herr J. Chr.: nimm Wasser in den Mund u. speie es auf den Grund im Namen des Vaters usf. Beschwörungsformel gegen Zahnweh Nrhn. (o. O.) Sprang (springe) an (in) dem Danz mat irrem göllen (golden) Rusekranz; P. as den hellige Man; alles, wat he luhne kan; de Luhn, den as gleche, et Feier as begosse, et Himmelreich as opgedohn usf. Heischeld. am ersten Fastensonntag Prüm-KlLangenf. Petrus ist ein braver Mann, der den Himmel schliessen kann Aus einem Heischeld. Mosfrk verbr. — Volksschwänke über St. P. sind im Volksmunde beliebt. — Bauernregeln zum P.tage. α. zu Petri Kettenfeier, Petri, Petter (om) Stohl (22. II.). Es et an Petri Stohlfiər kalt, so hät de Wönter noch lang Halt Sieg-Eitorf. Sönte Peter, dann brengt den Äuwer (Storch) en heiten (heissen) Sten (der die Erde erwärmt) Rees-Ringenbg. De P. macht den Pohl (Pfuhl) zo, de Mattes moss en widder opmachen Altk-Birken. P. om Stohl höppt de Frösch en den Pohl Altk, — höpp e op dat Is, su blif et noch vierzig Dag wiss Sieg-Fussh. Peterschdag, da heckt der Has, da let (legt) dat Huhn, da jungt de Kuh, da kriet de Husfrau vel ze doh Siegld-Siegen Afholderb. Öm sent Peter let den Eckster (Elster) den örste Balk van et Nest Geld-Schravelen. Sent P. bloəst bej de Bure et Lecht üt! morgens u. abends wird nicht mehr bei Licht gearbeitet ebd. Knecht on Maid modden (an dem Tage) opstohn, wenn sej de Klomp (Holzschuh) för't Bett siehn stohn Rees. S. P. schlütt (schliesst) de Schür (Scheune) op, sent Mattes mackt se wer tu Geld-Leuth. — Am Peterschdag ist Gesindewechsel im OBerg (s. Wk. V 9); ebenda Zahltag für Ratenzahlungen (Erbschaften) u. für Pachten. Früher ging im Berg der Hausvater durch Haus u. Stall, klopfte mit einem Hammer an die Eckpfosten, sprechend: Herut, h., Süntevugel, s. Peter es gekommen, s. Tigges kömmp noch noh; he verbütt (verbietet) de (dir) Hus un Hoff, Laund un Saund, Lauf un Gras bis in't tihnde Johr üm disen Dag, gohn dei aule Schelm de langen Hals af, gohn in de Steinklipp, do sas de sitten; gohn in de Steinkul, da sas de verfulen, gohn an den Horkenstein un terbrek Hals un Bein! damit vertreibt er Ungeziefer u. Winterleid. — β. zu P. u. Paul (29. VI.). Zint Pitt ös et Kore (Roggen) rip Kemp-SHubert. Z. Peter kneck(t), de Röggenwortel breckt Geld, MGladb-Viersen; P. kneck, dat de Roggewortel breck, dann rippt et Kore Dag on Naət Kemp-Boish. Sankt Pitter bestellt de Schnitter Neuw-Leutesd. We Mus (Krauskohl) well eten, mott sent P. niet vergeten Klev-Calcar. Na zint P. konn me Kamelle (Kamillen) plöcke, angersch (sonst) kömmp der Worm dren MGladb-Viersen. Wann de Petrus Mäster (Meister) as, do micht he geren en Dimer (Gewitter) Bitb-Seimerich. — Meist in Verb. mit Paul: P. un Paul sitten op einem Stouhl (Stuhl) bewirken dasselbe Ess, — scheissen ön än Kaul Altk-Horhsn, — sen och manchmol faul Daun-Strotzbüsch. P. on Paul klor get en got Johr Rheinb, Allg. P. un Paul micht dem Kor die Worzel faul Rhfrk, Mosfrk; zint P. on Paul breckt et Koren de Wortel, da rippt et Dag on Nach Heinsb, Nfrk, Dür, — dann rippt et met Gewault, dann kritt et Obst et Sault (Salz) Elbf; Pitterputzel brech dem Kor de Wutzel Koch-Laub. P. em, Paul am blodern (Rüben blattern, die untern Blätter abreissen) as mer net mih faul Bitb-Wiersd. Ber Röwe well esse, darf P. on Paul net vergesse Altk-Willr. Rent (regnet) et op P. on Pauels, krieə de Monschöər (die von Monschau) de Haver net rip Eup-Kettenis. Mör as Pöttischdag, da krieəmer Böhnen mat de Stef (Stäben, Stangenbohnen) Trier-Thomm. — Petrus war kän Klemmer, Paulus kän Schwemmer deshalb pflegt man in Koch-Pommern am 29. VI. nicht Kirschen zu pflücken u. nicht im freien Wasser zu baden. — — γ. P. Vinkel (1. VIII.). Zwesche Lechmess un zinter Vinkel stellt mer de Kerz en der Winkel Köln. — Zum hl. P. Mailand s. bei Mailand. — b. der sehr beliebte Vorn.; in der Zs. mit andern Vorn.: Petranton Kemp-Dülken, MGladb-Rheind; Peterdrickes (-heinrich) Kemp; Pittjann (-johann) Köln-Stdt, Peterhannes u. Petrann(es) Kemp; Petränn (-heinrich) Geld; Pitterjusep (-josef), auch Pittjupp, Pitterju, –jüsch, -juəs Mosfrk, Rip, SNfrk; Pitterkasper Elbf; Peterkuəbes (-jakob) Kemp; Perejab dass. Simm; Piddermär (-martin) Koch-Laub; Petermattes Zell-Merl, Dür-Pier, Kemp, Geld; Piddernikläs Bernk-Neumag, — klos Mos. — Jerigpere (Georg P.) Simm; Hannepere, Hanspitt(er), Hampitter, Hampitt, Hapitt, Hamm, Häpp, Schampier (s. bei Hans, Hann); Klospitter (veralt.); Kres- (Christian) Gummb. — Neckr. Pitter, dat os bitter! Schleid-Hellenth. P., et git e Gewitter, mit der Forts. Hännes (Jupp, Karl, Klos, Vatter), et es net wohr, henge, (ovve) wierd et widder klor (et es noch vill ze kl.; de Himmel es noch kl.)! Rip, weit verbr., — Klos (Kobes), et es all (schon) do! Grevbr-Wanlo, — nä, Her, en Donnerwer! Monsch-Mulartzhütte, — guck elowen, et donnert owen! Wittl-Platten, — douh de Heihner en, vergess de Hohnen net! Bernk-NEmmel, — douh de Heihner an (ein), et hot schunn gedittert! Trier-Clüsserath, — Gewitter en der meddelste Itter! Sol-Wald, — Hannes, wo küt et dannes? Vom Rhing (Rhein), sät et Tring (Sting), (Trine, Stine). Bes verröck, sät et Dröck (Getrud) Sieg, MülhRh. P., komm eriwer, et get e Gewitter! Koch-Laub, — mak mar ke G.! MGladb, — kik net dur't Gitter, dann göff et e G.! ebd., — geng öm et G. möt der Zitter nom Konditter! Grevbr. Janse Konditter sting an et Gitter on sätt: P., et geff e G.! Kemp-Breyell. P., do wirsch noch ne Ritter! Köln-Poll. P., Klavitter, Korstenbitter (Krustenbeisser), Prümeschitter! Klev-Cranenbg. P., Profitter, braun Ajer (Eier), sechs Ajer, Kuckuck! May-Trimbs. P., Stiwwelitter (Stiwwelnwitter Bernk-Malborn, siwwe Litter Wittl-Reil, drei (siewen) Eier, Guguck (puff, p.) Prüm-Pittenb)! Prüm, Trier, Bernk, — St., Stenhaier (Steinhauer), hos de Bockel voll Eier! Prüm-Densborn. P., weil drenken mer noch e Liter! Saarbg-Greimerath, — en Schoppen es kän L.! Saarl-Dilling. Och, du leve P., komm ens an et Gitter, k. ens an de Gardedür! Bo. P. hät de Botz (Hose) voll Schwitter (Durchfall)! Ahrw-Hepping, — de Koh hät de Schw., de Schw. hät de K.; P., halt der K. et Schwittlouch zo! Sieg-ODollend. P., steht he net, da litter (liegt er); steht he net do, wann he hengk, da litter! Rheinb, — wo e fällt, do litter; steht e wedder op, schlonn mer en hönge drop! MülhRh-Ensen. Kickeriki, P. em Strih! Prüm-Flering. P., pack den Pöngel (Bündel) in, Kermes ös verbei! Dinsl-Hiesf. P., schlih widder, schl. widder de Wand, has de Bocks am Arsch verbrannt, dei Vatter hat sich de Arm v.! uMos. P., raff Spän, morge ger et Ren! Wend-Baumb. P., P., nau spreng net esu huh, et beisst dech doch kan Fluh! Koch-Laub. P., komm eriwer, henne läft en Hasen, hat en Wecken on der Maul; laf em no, da krist dau en nach en! ebd. P., P., Zwiewelskraut, hät de Botz (Hose) voll Stän gedaut (gedrückt)! May-Rieden. P. Zillig (Petersilie), Zopperkraut, hat et Hem durch de Lap gedaut! Prüm-Pittenb, — Knoweloch, stech dei Nas en't Oweloch! Bernk-Fronhf. P., loss der Mot nit sinke, loss mer (lever) noch ne Schobbe (Halve, Kloren, e Dröppche) drinken! Köln, Rip, NBerg, Ruhr, SNfrk, Kobl-Stdt, Wittl-Stdt, — pack Mot, ek back Ärpelskoken! Elbf, — net sinke, de Ammei (Anna Maria) werd sech widderfinke! Hunsr (o. O.). P., loss de Nos (Nase) net hänken! Trier. — Pitter, P., Pos(t) hot sein Fra (am Schaf ‘Schrank’) erschoss mat de Hosenoss, er decker H. (Bomnoss)! WMosfrk., — mat der hennischter Flent Bitb-NWeis, — op em Ki(r)schtebam e.! Bitb-Bollend. P., P. Pohl, schnick (schneid) dem Hongk (Hund) en Zol (Schwanz), loss em noch e Stüppche stohn, dat he noch ens met kann gohn! Mülh-Rh, Neuw-Neschen. P., P. Pinn (Holzstift), drif de Sau erin, küt en gebroən Wuərscht erus; P., die is din! Waldbr. P., P. Pup (Bur, Pus), lott de Ferke (Gas ‘Gänse’) ut; P., P. Penn, lott de F. (G.) en! SNfrk. P., P. Ülefott (Eulengesäss), moərn geiht de Sonn op! Köln-Efferen. P. Kletsch, Donnderletsch hät seng Motter en't Bein gepetsch! Neuw-Unkel. P. Möhlenbeck woll Feschkes fange, blef de Angel an de Bocksepip (Hosenbein) hange! Duisb. P. Brässer, Bruətfresser, Köschkesbiter (Krustenbeisser), Bocksedriter (Hosenscheisser)! Grevbr-Wickrathbg. P. Loch hät Bunne gekoch, setz om Feuer on pröttelt noch! Ahrw-Sinzig. P. Löres, steck de Lamp an, kann der Sickpott nit fingen! Düss. — Pitter en de Hellen wor am Eərpel (Kartoffeln) schällen, ging e den Berg erop, sprong em de Botze (Hose) op, ging e den Berg eraf, sprong em de Kappe af! NBerg. Pitter (Perer, Pittcher) vun Saarbricken hot de Sak voll Micken, wull hen se verkofen, sein se em fortgelofen! Wittl, — schleht se widder de Posten; de Posten kracht, P. lacht (P. fallt en Omacht; P. hot an de Bocks gemacht; P. fällt en de Mokenbach, ‘Krötenbach’)! Rhfrk, WMosfrk. P. vu Eter, von Er hot den Orsch voll Der (Dörner)! Wittl-Binsf. — Perer, wo stehr ər? Em Stall. Wat douhr ər (tut er)? Er git de Geile iəhr Fourer (Futter). Wat noch? Er botzt der Kouh (de Geil) et Loch! Birkf-Idar, Rhfrk, — wat meh? Er git dem Geil ach Klee Simm, — er fängt de Geil (der Gäss) de Fleh! Nahe, Simm-Argenth, — wo stehre? Im Eck un hot de Bän voll Dreck! Kreuzn-Mandel, — em Stall, fresst de Per de Hawwer all! Bernk-Sensw. — Pitt, krawwel en de Bitt (Bütte)! Merz-Weisk. P., P., eich hollen dich am Schlawitt! Saarbg-Greimerath. P., siwwe Litt, drei Eier, Guguck! Wittl-Reil. P., häste de Hor geschnitt? Aden-Wershf, Merz-Merching. P. mät Profit! Schleid-Hellenth. P., P., Doderarsch, lek de Kazen all am Arsch! Trier-Schweich. P., wie de witt, wie de wuckes, katitt, wie de w. katuckes, Berlinische P.! Aach. P., hon (halte) den Hongk (Hund) fos (fest), dat de mech net bitt; bitt de mech, verklag ech dech, duschend Daler kos et dech; P., hon den H. f., dat de mech net bitt! Kemp-Breyell. Dat es der P. met der Essensmitt (Henkeltopf)! Aach. — Pittchen, P., Doderorsch! Merz-Mettlach. P., P., pink, dein Orschloch stinkt! Trier-Stdt. P., P., Buhnekraut, P. hot an (in) de Bocks (Hose) gedaut (gedrückt)! Bitb-Bickend. P., du kres ke Kiddche (Korn)! Schleid-Hellenth. P., P. Preiss hot de Sak voll Leis, liəhrt de Kanner lese mat em stompige Besen! Trier-Euren. P., wellst dau e Gricktchen (Grete) hon, dann doh die Sonndesböcks-chen on! Prüm-Ringhuschd. — Pi, Pi, Pitterche, gihste möt en't Strih, hewen eich der't Himbchen op on suchen dir de Flih! Trier-Stdt, Rheinb-Queckenbg, MülhRh, — lauf dem Kerl ens no, e hät mech en dat Bein gepetsch; dat es jetz schwatz on blo! Ahrw-Hepping, — komm mer net ze noh, sons hollen ech en Bessemstill on schlohn dech schw. on bl.! Ahrw-Remag, — gehste möt nom Mart (Markt), dann kop ech dech e Äppelke on en Prumetart (Pflaumentorte)! Nfrk verbr. Pi, Pa, Pitterche soss beim Für on schlef (schlief), do kom en Hahn on peck en (ihn) en de Fott; no (sieh) ens, wat he lef (lief)! Agger. Pia, Pia, Pupp, het sonnen (solch einen) langen Stupp, het son kott (kurz) Hömden an, reist donnet no de Eisebahn; Pia, Pia, Pupp, het sonnen langen Stupp! Elbf. — Siesa, Petterche, gehste met nom Mart usf. (s. o.) Dür-Winden, Düss-Benr; ri-ra, P. usf. MülhRh; türe, lüre, Pitterke, gehste usf. Düss, — Lüre, l., Petterche, komm mer net ze noh, söns krige ich menge Melkstohl on schlonn dech schwatz on blo! Dür. Röre, r., Pitterche soss am Für on schlef (usf.) Aden-Hümmel. — Pitter on Paul, die soten op enen Stuhl Dinsl, — setzen sesamət en ener Kaul May-Kottenh, — setten op enen Stouhl, Peter lät (lässt) en Püppken (Furz) gohn un sag to Paul: du hes't gedohn! Dinsl-Gahlen, — die soten op enem St. un ridden (ritten) im Galopp dorch de Stuwe hopp, h., h.! Gummb, — do leit (liess) de Peter en dicken Fuərt, do meinte der Paul, de St. ging kuərt (kurz) Gummb-Bergneustdt Wiehl, — de soəte op ene Knauel (Knäuel), Pitter krig sich ene Sten, schmiət Pauel för et Ben; Pauel sät: o wiəh; Pitter sät: ech donn et mi Leəve net miəh! MGladb, — sossen en de Kaul, Paul wor net faul on schlog em Pitter en en't Maul! May-OMendig. Der Pitter un der Pull, die gengen zesamen en de Scholl; wat de Pitter net woss, dat w. die al fleddige Pull! Aach-Herzogenr. Ech sein de Pitter, dau bes de Paul; ech sein fleissig, dau bes faul! Neuw-Dierd. — Hannes P. Klos (Nikolaus), der em Döppe soss, der de Käs all fross, dat wor e Schinnoos! Neuw-Strauschd (s. weiter bei Klas). Petter Hannes Hellebrangk, hang de Kip mar an de Wangk (Wand); wie lang sall dat noch duəre, dann donn ech dech de Puckel schuəre! MGladb. P. H., strick mir en Wammes, füren en Läppchen, henger en Käppchen, middsen en alt Lömpchen! Sol-Neuk. P. Josef Knof (Knauf), ich gef mich op de Lof (Lauf)! Dür-Langerwehe. Wer freie wellt, de freit a P. Jupp, de hät e line Kellke (Kittelchen) a, dat geht kajutsch, k.! Heinsb-Dremmen, — de hät ene linge Keddel an on schleht de Fiddelafupp! Sieg-ODollend. P. Kasper, trommel en de Böcks (Hose)! Barm. — In andern Kinderreimen. Pittermännchen kruch en en Kännche, kr. jetz wer herus, on dat Stöckelche es us! Aden-Wershf. Eina, weina, Wäs-chen, Pittche, P., puff! Abzählr. Bitb-Hütting. 1, 2, 3, Pitter, komm herbei; wenn de kenen Leffel hos, kregste kene Brei! dass. Prüm, Verbr. Pitter, Patter, Ickenstrick, sewen Katzen schlougen sek in der dunklen Kamer met dem blanken Hamer; ene kriet so'n harten Schlag, dat se hinger der Dürre log, ent, twe, af! dass. Gummb-Stdt, ähnl. Geld, Dinsl-Gahlen. Öne, döne (ene, dene; ene, bene; ene, mene) Doləke (Bohneblatt), de Mod (Magd), die hät gemolke sibbe Geisse on en Koh; de Pitter mach de Stall zo, schmess de Schlössel en de Rheng (Rhein), moərn soll alles got sen! dass. Ahrw-Bodend, — Bohneblatt, unser Mad, die hot gesat, siewe Gässe un en Kuh, Perer, sperr de Hausdier zu, werf de Schlissel iwer de Rhein; P., P., dau moscht sein! Nahe (mit Var.), — in de Rhein, morge soll's gut Were sein! Kreuzn, Koch-Mörsd. Rene (regne), r. Weədder, zo Köllen op de Breədder, zo Düren op de Muren, do sossen zwu Duven (Tauben), de kickten en de Wolken, de Jungfrau hat gemolken sevven Gessen, en Koh; P. schloss de Porten zo, worp de Schlösseln övver de Rhin, moren soll et got Weədder sin, övvermoren noch alt besser! sagen die Kinder bei beginnendem Regen Malm-Bütgenb. Pittchen op der Mauer, schleht zwelf Auer (Uhr); morge wenmer opstohn, owends, wenmer schlofe gohn, machen de Bibbcher: kickeriki! dabei hocken die Kinder nieder Prüm. Pitterke, P. va Viersen, wat sall dat Köuhke geəwe? Milk on Bruət, dat schmeck gut; giff dat Kengk (Kind) ene helle, h. (harten) Stoət (Stoss)! beim Schaukeln gesungen Kemp-Kaldenk. Peter in de Wiese, sieben Jahre schliese (?), acht J. rumbumbum, dräht sich unser P. rum; P. hat sich rumgedräht, hat seim Schatz de Fuss verdräht, P. in der Wiese .. beim Kreisreigen Saarl-Wadgassen. Frau, loss de Sau eraus, de Pötter, de P. kemmt, eraus, e., e.! Nachahmung des Hirtensignals Wittl-Hetzerath. Eich on use Pitt, mer hucken en der Bitt; et huckt nemes en der B., wie eich on use P. Bernk-Heinzerath. Der P., der P., der hatt drei fette Säu, zwing Bäre (Eber), zw. B. on och en Muck (Muttertier) debei, en dreckig Hötche (Hut), en rut Kamisölche Altk-Willr. Pitterchen o Klärchen setzen op dem Bärchen (Topf); B. kracht, P. lacht Merz (s. weiter bei Klara). Lippke (Elisabeth), L., zibbel de Get (Geiss), mak dat Pittsche der Kaffe gered (bereit); L. song, P. sprong, dat em ene Knop van de Bocks afgong MGladb-Schiefenth. Ruh an (in) der Hött, sät Herres Pött; R. am Heis-chen, sät H. Teis-chen Trier-Schweich. — Rätsel. Et Bett es gespret (gespreitet), de Frau steht beret (bereit), de Mann steht an de Wangk (Wand) on hät Petter Josep en de Hangk (Hand)? die Garben liegen im Bett auf der Tenne, Mann u. Frau sind zum Dreschen bereit, der Mann steht an der Wand u. hat den Dreschflegel in der Hand Dür-Schlich. Wat för ene Peter mäck de mihschte Radau? Der Trompeter MGladb. — Im Kindersp. (s. o.) Pitter em Hüs-che Verstecksp.; ein Knabe sucht die Versteckten; ein anderer gibt Acht, der, sobald einer der Versteckten in Gefahr ist, ruft: P. em H.! Köln, Düss, Mörs; Petter, mach de Pif an! Sieg-OPleis. — RA.: Jann, Pitt en Klos alle Welt Klev. He steht an der Stil (Türpfosten) bi P. on Klos hat überall Schulden Heinsb-Karken. Peder (Pere) hässt nit en jeder, awer Hannes un Maddes hesst jeder Flabbes Kreuzn, Simm, uMos, Neuw, Ahrw. — Fritz hässt jeder Spitz Kreuzn-Boos, — Fretz h. jed alt Perd Bernk-Sensw, — awer Nickel h. jeder Stickel Simm-Klosterchumbd. P. sein, dat as fein, P. kann net jeder sein! Wittl-Greimerath. Petter Pupp (Furz) on Anna Pisch, dat send Name, die mott me sech schame, Amen! Heinsb-Dremmen. Pea(r), hü! rufen die Kinder dem Betrunkenen nach Elbf. Ek sett dech den Pea(r) op! warte bis zum äussersten, schone dann aber nicht ebd. Döm ka me wis mache, dat ose Herrgott Petter heəscht Aach. Pitter setz am Für! gesagt, wenn der Hahn kräht (Anspielung auf die Verleugnung Christi durch Petrus) Eusk-Billig. Das geschieht, wann de Hähn P. krähe niemals Saarbr-Camphsn. De Kerl steht nit uf (schloft), bis de Katz Pere rift (ruft) Rhfrk, Koch-Mörsd; mer bleiwe hei, bes ... Birkf; ich sin eso mid (müde), ich kann nimeh Perache san Birkf. Röig (ruhig) em Sal, os Pitter kreit Hör (Hörner)! Aden-Kaltenborn. Der Pitter es krank, he lit op der Bank, he hät en weh Mongd un es nich gesongd Gummb-Berghsn. Use Pere(r) kriet de Blos, un der Andon kr. de Soss (Sausse) Nahe. Jann köllt (betuppt) Pitt, on P. k. (betuppt) J. gegenseitiges Betrügen Kemp, Geld. Pitt, pöff (rauche); Jann, kätsch (schlage Feuer)! tue jeder das Seine Mörs. Och Gott, och G., och Hiər, hei (hätte) ich märr (nur) ene Piər un os Luzie ene Jann; dann hei ver allebej ene Mann! damit verspottet man den, der oft die Wend. ‘hätte ich’ braucht Heinsb-Höngen. Hannes, wat schaffste dann? Neischt, Mudder. Un dau, Pere? Eich helf em H. Hunsr. De deht wie Petter van wecks von weitem greift er an Bergh, Dür. Bei denne es Schmalhanspitter da ist nichts mehr zu essen MGladb. Mann för M. en Vugel, dem Pittermann en Blutfink! wird bei einer Verteilung gesagt Gummb-Berghsn. Wer war das? Antw.: Schmitz Pitter Merz-Bergen; Nömmespitter vam Papenberg Lennep-Hückeswg; Pitter Niemes MGladb, — Nümmes Ess-Heidhsn, — Nommes Elbf; Pittje Neischier (Neugier) Emmerich; Pitt Schnott en sin Brür ebd.; Pitt Nott sin Frau Duisb. Petter oməsös (umsonst) es duət! heute wird nichts mehr verschenkt SNfrk. Wohin gehst du? scherzh. Antw.: No Pitter Pinn Duisb, Dinsl, Barm. Wo kallen (sprechen) get (ihr) van? Vam Pitterken on Mineken Barm. Hen keckt (steht) nes (nett als) Pitt Schnott macht ein dummes Gesicht, ist verblüfft Geld, Mörs, Klev, Rees, — P. Nott Rees-Ringenbg, Duisbg. Pittje, P., Pottlot! singen die Kinder hinter dem Schornsteinfeger Klev. He kallt as Föttsches Pitt en de Gemäjnrot unüberlegt Mörs. Eich denke wie Schmitz Pittchen! abschl. Antw. Merz-Bergen. So rick (reich) as Peter an den Dick (Teich), eine Kuhw in de Melk, en den andere hört öm niet tuw Emmerich. Ich ben su rich wie P. am Desch; ich ben su arm wie P. am Darm Dür-Girbelsr. De Stoppen passt en de Fläsche wie Pitter en de Griete (Grete) Sol. Nemmes (niemand) gehurt on n. gesehn, sat der övvergölde Petter Dür-Stdt. — 2. übertr. a. persönl. α. verächtl. dat es ok ene Pitter (Pittje mit bes. komischem Nebensinn) ein sonderbarer Mensch, ein Geizhals, Nörgeler, Vorsichtiger; wat för ene P. es dat? zu welcher Sorte von Menschen gehört er; enen karjosen, langen (magern, dicken, fetten) Pitter (Pitt) Klevld; sonst du bes e Pitterche leistest nichts u. mit bezeichnenden Beiwörtern: ene drüjen P. langweiliger Kerl, der ‘trocken’ spricht, nicht mitlacht Rip, Nfrk, Trier-Stdt [auch scherzh. der St. Peterspringbrunnen am Kölner Dom, der selten Wasser wirft]; sure P. unfreundlicher Mensch Grevbr; ene langsame P. träger M. MülhRh; hölze (stife) P. steifer M. Sieg; en domme P. Merz-Saarhölzb; en wisen P. der von allem etwas verstehen will Elbf (P. wis Düss); de wurd P.jeck er braust auf Bergh-Hüchelv; P. Nömmes der kein Ziel hat Ess-Werden; P. Hörsch (leise) der zu ängstlich ist, fest aufzutreten Bo-Stdt; P. Löres Langsamer Düss; Pitt Schnott blöder Mensch Geld; P.Karjes Hoffärtiger Altk-NFischb; in Gummb-Berghsn weckt die Mutter: Peterchen op, op, de Sonn schingkt durch Berg un Dal, op, op! auch wenn das Kind nicht P. heisst; Peterchen met de Trommel führte dort bis etwa 1890 den Fackelzug am Sedanstage an; ausserdem ist P. in Zs. sehr reich vertreten für allerhand Unarten, ja man kann fast an jedes Tätigkeitsw. P. anhängen, wie: Gräul-, Hül-, Huddel-, Knüsels-, Knutter-, Kros-, Kungel-, Lügen-, Quatsch-, Quasel-, Schmus-, Strunzp. (usf.) Allg.; Liebhaber bestimmter Dinge werden etwa genannt: Erwesen- (Erbsen-), Hunds-, Dauwenp. (usf.) Altk; s. auch Küchenp. — β. scherzh. imperat. Wortform; Pitt(che) fürop siə mit der Nase voran sein, vorwitzig s.; P. f. met der Mongk Dür, Jül, Aach, Eup, Monsch, Grevbr-Wickr; Pitter kall (sprich) ein Geschwätziger Neuss-Stürzelbg; P. kik hoch ein hochgewachsener Mensch Dinsl-Vörde; he es P. weg af verschwunden Aach-Merkst. — γ. Pittcher scherzh. Bergleute Saargeb. — δ. euphemist. de Pitter der Teufel Merz-Riml; de P. us der Höll Wippf-Thier; Pittje Pottlot Klev-Donsbrüggen Goch; den schwarze Pittchen Bitb; de schw. Pitter Bernk; schwart Pittje Geld-Kevelaer; nach diesem Teufelnamen wird die höchste Trumpfkarte (Kreuzbauer) schw. Pittchen genannt u. danach das allg. verbr. Scherzkartensp. schwarze Pitter spillen; wer den Schüppenbauer zuletzt behält, ist der schw. P., u. sein Gesicht wird geschwärzt Allg.; dabei ein Spr.: Bauer an (in) de Weg, B. aus dem W., B. scheiss Tubak an (in) den alen Tubakssak! Bitb-Ehlenz. — Pittje Dot der Tod Emmerich. — ε. Namen für Tiere. αα. Rufn. u. Kosen. für den Kater, scherzh. empfunden Verbr. Rhfrk, Mosfrk, Rip, NBerg, Ruhr, MGladb, Kemp. RA.: He es mech te kromm, sät der Fuss (Fuchs), do sot der Pitter met ner Wurscht op em Bom Düss. — ββ. verschnittenes männl. Schwein May-Mü-Maif. — γγ. Pitt Stier Jül-Linnich. — δδ. Pitt Hengst Kemp-Boish. — εε. Pitt kleiner männl. Hund Birkf-Schwollen, Gummb-Berghsn; Piddi Bitb-NWeis. — ζζ. do es der Pitter dren im Obst ist eine Made Verbr. in Schleid-Nettesh, Eusk, Rheinb, Aach-Breinig Dorff, Neuss, MGladb, Kref (Ossum P.männeke), Kemp. — ηη. Pittjes scherzh. Läuse Klev. — θθ. platte Peter Blattwanze Mörs, Geld, Klev, Dinsl-Walsum [pl. Pett Geld-Weeze]. — ιι. Pitter van Gieroth (Güroth) der Pirol Grevbr, Neuss, Bergh-Hüchelhv, Dür-Girbelsr, MülhRh (u. P. om Bochholz); wenn er ruft: Häste menge P. net gesenn oder P. van G., send die Kirschen all ühr (rif)! gibt es Regen; er heisst ausserdem Petter tut Dür-Merode, Pittje verkühnen Mörs-Birten; der Buch-, Flachsfink heisst zingk Pitter Düss, Neuss; Pittche Daun-Kirchw; P. om Büro Sol-Lützenk, Wippf-Bechen; Pitter Distelfink Köln-Brauw; Piche Zaunkönig Mörs-Birten; Petter tüt (blase) Goldammer Dür-Merode; die Kohlmeise (zingk P. Sol-Pattschd) flötet: stenk, Pitter, st., P. oder spell, P.! MGladb-Korschenbr; die Amsel: Pitter für; der Weng (Wein) ös op, mer zappe Bier! Rheinb-Queckenbg. — b. sachl. α. Pflanzen. αα. wölle Pittere Woll-, Feuerbohnen Wippf-Lindlar Wipperf. — ββ. schwatze Pittche Wucherblume, chrysanthemum leucanthemum Wend-Reichenb. — γγ. Pitter en de Schute (Schoten) (en der Schut) Weidenröschen, epilobium Sieg, MülhRh, WWippf, Bo, — en der Löt Sieg-Hofen [P. en de Schutte Platterbse, lathyrus pratensis oder silvestris Sieg-ODollend]. Wenn die Kinder Weidenröschen in die Hand nehmen, sprechen sie: P. en der Schuten, wann de Männer suffen gohn, packen de Wiver Mule! Sieg-Ägid. — δδ. Pitter, kruff (kriech) de Ärm erop (die Granen halten sich leicht am Ärmel fest) Mäusegerste, hordeum murinum Bo-Duisd Wesseling. — β. Pitterche Haselnüsse, zu mehreren an einem Stiele Dür. — γ. der kleine Finger, im F.märchen, et klei Pitterche lef (lief) an et Pörzchen on sat sengem Vader et Schleid-Berk. — δ. scherzh. Pitterche der Penis; et P. an ene Bom (de Wand) stelle sich zum Pissen an einen Baum (die Wand) stellen Köln-Stdt, Sol. — ε. Pitter scherzh. der Vollmond Kreuzn-Warmsr, Saarbg-Castel; zingk P. Grevbr-Hemmerden; Vedder P. Zell-Bärenb; Mondsp. Neuw-Niederhsn, Altk-Bachenbg; schäle Pitt oder sch. Pittsnöll Monsch-Mützenich. — ζ. Pitter, Pittche, Pittermännche das kleine silberne 20-Pfg.stück Koch-Urschmitt. — η. Petrus scherzh. der Hausschlüssel Elbf, Düss-Stdt. — θ. derber Knüttel Kreuzn-Sponh. — ι. Peder(che) Kolbenstange am Spinnrad Zell-Wallhsn; Pitterche Goar, Zell, Koch. — κ. Pitterche scherzh. kleines Küchenmesser, bes. zum Kartoffelschälen Goar-Gondershsn, Simm-Hasselb. — λ. Pittje scherzh. Nachtlicht Geld. — μ. Pitterken scherzh. Unterhose für Knaben Lennep-Radevormwald. — ν. enen hujə Pitter hoher Kragen Kemp-Hüls. — j. der denne Pitter Durchfall, Diarrhoe Trier, Wittl, Bitb, Daun, Prüm, Malm, Kobl, uWupp; de lange P. Trier-Braunshsn; der schnelle P. Wippf; de P dommel dich Saarbg, Bitb, Prüm, Daun, Bernk-Neumag Morb, Kobl-Stdt; de P. zau dich (eile) Prüm, Malm, Aach-Walh, Mü-Eif, Bo-Mehlem; de P. mach flöck Eusk, Rheinb, Bo, Sieg, Mettm; der P.flöck Rheinb-Meckenh; de P. mach hurtig Koch-Treis; de P. lauf huttig Koch-Eller, Waldbr-Morsb, Gummb-Berghsn; P. kumm flott Gummb-Nümbrecht. — ο. Pitterche scherzh. Nasenpopel Simm-Castellaun; Pittere Pl. Kobl-Bend. — π. gebrannder P. Suppe aus geröstetem Mehl Wend-Pfeffelb. — ρ. henger (hinter) et Pitter im Gefängnis Sol-Wieschd. — σ. imperat. Wortform Pitterke frif (reibe) scherzh. Geld; de hät noch P. fr.; dat geht sech mar öm P. fr.; et fählt a P. fr. MGladb, Erk, Heinsb-Rathm. — τ. in der Wend.: De hät en (ganz gewaltigen) P. (opgepackt) er ist sehr stolz, eingebildet Siegld, Altk (zur Sieg hin), Waldbr-Morsb, Lennep-Dabringhsn; Eigensinn Sol.
28999 Zeichen · 676 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    PÊTERnom. propr.

    Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke) · +1 Parallelbeleg

    PÊTER nom. propr. der apostel. saget ir uns daʒ er sant Pêters slüʒʒel habe Walth. 33,3. Pêter, des himels portenoys W. …

  2. 1200–1600
    Mittelniederdeutsch
    peterM.

    Köbler Mnd. Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    peter , M. Vw.: s. petter

  3. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Pēter

    Adelung (1793–1801) · +3 Parallelbelege

    Pēter , Genit. Peters, ein eigenthümlicher Taufnahme des männlichen Geschlechtes, welcher aus dem Griechischen πετρος ei…

  4. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    Peter

    Goethe-Wörterbuch

    Peter 1 der Apostel Petrus a in religionsgeschichtl Zshg P. thate schon Sachen die Paulen nicht gefielen, und ich möchte…

  5. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Peter

    Meyers Konv.-Lex. (1905–09) · +1 Parallelbeleg

    Peter , 1) Karl Ludwig , Geschichtschreiber und Pädagog, geb. 6. April 1808 in Freyburg a. U., gest. 11. Aug. 1893 in Je…

  6. modern
    Dialekt
    Peter

    Bayerisches Wörterbuch · +8 Parallelbelege

    Peter Band 2, Spalte 2,356–360

  7. Sprichwörter
    Peter

    Wander (Sprichwörter)

    Peter Peter (s. Petrus). 1. Als S. Peter nur den Herrn Hof erschmeckt (gekostet) vnd sich da wermet, hat er sich alsbald…

  8. Spezial
    Peter

    Deutsch-Ladinisch (Mischí)

    Pe|ter nom. propr. m. Pire.

Verweisungsnetz

322 Knoten, 318 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 9 Hub 4 Kompositum 299 Sackgasse 10

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit peter

349 Bildungen · 270 Erstglied · 78 Zweitglied · 1 Ableitungen

peter‑ als Erstglied (30 von 270)

Peterling

SHW

Peter-ling Band 1, Spalte 733-734

Peter, Ant

DWBQVZ

pete·rant

--- volksthümliches aus Österreichisch-Schlesien ges. u. hg. (1: kinderlieder und kinderspiele, volkslieder und volksschauspiele, sprichwort…

Peterberg

RhWB

peter·berg

Peter-berg pitəšbęrəχ  m.: Berg im Siebengebirge. RA.: De ös su schef (schief) bie der Weg nom P. Sieg-Ägid . En de Mäərzbiste (-schauern…

peterbeto

AWB

peterbeto Gl 2,237,39 s. bitherbida.

Peterbeweistum

DRW

peter·beweistum

Peterbeweistum, n. Ordnung des Petergerichts vgl. Beweistum (I) voigtheica iurisdictio committitur vt plurimum iudicio petrino, petergericht…

Peterblume

RhWB

peter·blume

Peter-blume -təš- (s. S.) f.: 1. Massliebchen, bellis perennis Daun-Gerolst Pelm , Aden-Kempenich . — 2. Bartnelke, dianthus barbatus Trier-…

Peterborough

Meyers

peter·borough

Peterborough (spr. pīterböro), 1) Stadt ( city ) in Northamptonshire (England), am Neu, Bischofssitz (seit 1541), bildet mit Umgebung einen …

Peterchen

Wander

peter·chen

Peterchen Én krank Peterken. – Dähnert, 347 b . Für: kranker Knabe.

Peter, Christoph

DWBQVZ

peter·christoph

--- andachts-zymbeln oder andächtige und geistreiche ... gesänge ... in vier und fünf stimmen. Freiberg 1655 . ---

Peterdag

WWB

peter·dag

Peter-dag m. [ Det Wbg Bri Wal Olp] Gedenktag des Hl. Petrus: 22. Februar. — Wetterregel: Wat de Liärche vüär Peitersdag singet, dät schwieg…

Peter der Grausame

Herder

Peter der Grausame , 1350—69 König von Castilien u. Leon, ein furchtbarer Tyrann gegen seine Familie und seine Unterthanen, hielt sich gegen…

Peter des Großen Bai

Meyers

Peter des Großen Bai , Busen des Japanischen Meeres an der Südspitze der russisch-sibir. Küstenprovinz (s. Karte »Japan und Korea«), der sic…

Peterfähne

MeckWB

Peterfähne kinderspr. im Tupfreim, das Stirnhaar bezeichnend: Ogenträne, Peterfähne Wo. V. 3, 319.

Peterfütz

MeckWB

Peterfütz Weinkanne, Inventar der Kapelle zu Gü Kuhs ; aus Petersimen und fustule für Pedro Ximenes einen Malagawein und fustule, gleich fra…

Peter Funk

Wander

peter·funk

Peter Funk Es war Peter Funk. Auch: das hat Peter Funk gethan, Peter Funk hat gefehlt u.s.w. – Peter Funk ist keine wirkliche Person. In Nor…

Petergericht

DRW

peter·gericht

Petergericht, n. (bäuerliches, geistliches) Gericht an einem der Gedenktage des hl. Petrus (vgl. Grotefend,Taschenb. 87f.) weist man zu rech…

peter als Zweitglied (30 von 78)

Miesepeter

RDWB1

Miesepeter m scherzh. ворчун, брюзга, мизантроп, постоянно чем-то недовольный человек

Wackelpeter

RDWB1

Wackelpeter m auch Götterspeise фруктовое желе

Achelpeter

Wander

achel·peter

Achelpeter Das is e Achel-Peter. – Tendlau, 530. Jüd.-deutsch : Ein Fresspeter, ein Fresser, ein Nimmersatt, vom hebräischen achal = essen. …

Arschpeter

Wander

arsch·peter

Arschpeter Er ist ein Arschpeter. – Frischbier, I, 153. Ein unsauberer Mensch.

Blēysalpēter

Adelung

bley·salpeter

Der Blēysalpēter , des -s, plur. inus. in der Chymie, in Salpetersäure aufgelösetes und behuthsam abgerauchtes Bley.

drehpeter

DWB

dreh·peter

drehpeter , m. nennt man im gemeinen leben einen im handeln und in der bewegung langsamen mensch, bei dem nichts einen rechten fortgang hat;…

Drönpeter

Wander

droen·peter

Drönpeter Er ist ein Drönpeter. – Frommann, III, 1. Ein langweiliger, verdrossener Mensch. (S. Bummelhermann.)

Duselpeter

Wander

dusel·peter

Duselpeter Er ist ein rechter Duselpeter. Ein träumerischer Mensch.

Flöhpeter

Wander

floh·peter

Flöhpeter Er hat Flöhpeter getrunken. »Mit dem Namen Flöhpoter bezeichnet man den wilden charakterlosen Wein, den Philister unter den Weinen…

Hollepeter

Wander

holle·peter

Hollepeter Es ist ein Hollepeter. D.i. ein phantastischer, zu praktischen Dingen nicht zu gebrauchender Mensch. Die germanische Göttin Holda…

Ableitungen von peter (1 von 1)

pêtere

BMZ

pêtere swv. folge dem heiligen Petrus nach, führt Ziemann an aus Ottocar 453.