lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Not

ae. bis spez. · 22 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
42 in 22 Wb.
Sprachstufen
9 von 16
Verweise rein
374
Verweise raus
129

Eintrag · Rheinisches Wb.

Not

Bd. 6, Sp. 242
Not das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk nōt [-ū- in zwei Bezirken der uNahe], das an der Saar bis einschl. Saarl-Niedaltorf GrHemmersd Rehling, Merz-Fickingen Haustdt Honzr Erbring Hargart Oppen u. weiterhin bis zur O-Grenze des trier. Hochw., bei Trier-Mehring in das -ū:- Geb. vorstossend; an der Saar dann drei Geb. mit -o·u.- w. Saarl-Fürw Gerlfang OEsch u. Merz-Stdt Bergen Britten Hausb Rimml Rissenth u. w. einschl. Saarbg-Eft Hellend Borg Wochern Tetting Faha Collesleuken Castel Serrig Ockfen Schoden; sonst -ū:- [Zerf Greimerath -:-; Stdt Irsch -ū:-; in Bernk (Mos) hier u. da -o·u.-]; sonst Mosfrk, Rip -ū:- [doch Bitb, Prüm nugt, nut]; Berg -ō-, –ōə- [Elbf -ū·ă.-]; Eup, SNfrk -ū·ə.-; Klevld -ō- Sg. t. f. [Pl. nur in Bed. 2 d]: 1.a. wie nhd., innere u. äussere Bedrängnis, Leid, Armut; do es en N.; bei denen es vill (grusse) N. Rip, Allg. RA.: N. es en better Kruck (Kraut) Köln-Stdt, — kennt (hät) ke Gebott ebd., Elbf, MGladb, Kref, Bernk-Allenb, Trier-Mehring, Simm-Laub, — ke Gesez Trier-Mehring, — liəhrt bedde Rip, Allg. (un Ärbeit l., wie me gen N. sich weəhrt Dür-Lucherbg), — brich Iser Eusk, Köln, Elbf, Dür, MGladb, Simm, — brecht Gesetz Malm-Weywertz, — br. e Langkreət (Landrecht) Schleid-Reifferschd, — fuərt (füttert) Bruət Heinsb, — schleit der Düvel duət Eup, — lehrt en alt Wif drabbe Mörs-Xanten, — l. al Wiver danze Köln, — l. Lahme d. ebd., — deəht der Eəsel trappe Aach, Monsch, — lofe Schleid. De N. on Iweldrun (übeldran) machen de Mensch zu alles fähig Saarbg-Faha. Jammer, Krütz, Elend, Angs un N. es der ärme Lück (Leute) ehr däglich Brut Köln-Stdt. Wenn de Froch (Getreide) geröt (gerät) em San (Sande), dann es N. un Lan (Land) weil dann ein sehr nasses Jahr ist MülhRh-BGladb. Kömmp N. en der Stall, dann k. se övverall Dür, Heinsb. Wou de N. in't Hus wonnt, do kickt den Düwel dör et Finster Ess. Et grösste Led, dat es en N., de krisch (weint) mer us on schwig (schweigt) mer dut Dür-Gürzenich. Et es N. am Mann; de N. geht an den M. in höchster Notwehr, Bedrängnis, Arbeitsüberhäufung, beim Fehlen von Arbeitskräften u. Gerätschaften Rip, Allg. Emmer krank on nemmer dut, es dat net en grusse N.! Dür. Wemmer singt: Komm heiliger Geist (Pfingsten), dann es de N. am allermeist Goar, Verbr. Wann de N. am gröttsten es, es de Hölpe am nöksden (nächsten) Sol, Verbr., — ös Gott am nächsten Altk-Bachenbg, Verbr. De grusst N. as, wa mer von Hunger net scheisse kan Bitb-Rittersd. ‘Han iches got,hätt iches N. Köln-Stdt. Wo Brut, do es ken N. Sol. Kaffi em Luət, Botter om Bruət, do os ken N. Schleid-Hellenth. Dem ene sin N. es dem angere si Br. MGladb, Allg. Wenn öwerwonden üs de N., dann kömmp den Dod Ruhr, n. Ruhr, Geld-Leuth; wann förbi (am Eng) de N., dann es me doət (kümmt der Dod) OBerg. Dat deht dem die N. an, dat e dat deht aus N. tut er so etwas, sonst täte er es nicht Gummb, OBerg, Sieg. — En Zitt der N. esst me Koəschte (Krusten) va Pastiəte för Bruət Aach-Stdt. — Der hot meh N. wie Pein macht sich unnötige Sorgen, stellt eine Sache schlimmer hin, als sie in Wirklichkeit ist Simm, Kobl, May. De et mihts klagen, han de winnigste N. Köln, MGladb; wer klagt, der leit kaə N., wer stronzt (prahlt), der hot kaə Brut May; weə kl., en hat geng N.; weə stüt, en hat jeə Br. Aach; der Kläger (Jomnerer, Kräckser) hat kein N., der Praller (Strönzer, Stüter, Püəker) hat kein Br. Allg. Die hat jo N., hat Grombere on Br. Wend-Baltersw. Wer Neider hät, hät Br.; wer er kein hät, de lick (leidet) N. Köln-Stdt; wer Feinde hät, hät Br.; wer kene hät, hät N. Gummb-Berghsn. Zwei decke Stöcke Br., naher lett (leidet) e N. NBerg. Wer singe Kinder git et Br. un lick dann selver bettere N., es wert, dat in schleiht der Düvel dut Köln-Stdt. Der Wohrheit lick wahl N., ävver nit der Dud ebd. Flit (Fleiss) bringk Broat, Fulheit N. MülhRuhr, Jül. Küt mer en et Brut, vergiss mer de N. on botz den Arsch an de Köschte (Krusten) Bo-Geislar. Enem seng N. klage Rip, Allg. — Em Iwerfloss denk an de N., on kemmt se doch, halt dech an Gott, er nährt deich och ohne Brut Mosfrk (o. O.). Us der N. ze Brut Bergh-Blatzh. Ut de erschte N. mott me weten (wissen) heruttekommen, sät de Frau, do schlug sej de Mengtrog (Backtrog) kapot on miek (macht) met ei Holt et Mengwater heit (heiss) Mörs. Wammer mänt, mer wer aus der N. (es der Mensch, es mer aus der N.), dann kimmt de Dod Simm, Allg. (der fahle D. Düss; der jihen D. Köln); ut de N. kömmt den D. Geld-Straelen. Mer moss alt (schon) aus der N. en Dugend machen Wittl-Binsf, Prüm-Mürlenb, Köln-Stdt. Enem us (en) der N. helpe Rip, Allg. Spar en der Tit, dann häs de en der N. MGladb, Verbr. En N. komme (gerode); meddse (def) en der N. setze; en senger N. gengk e bei se Broder Rip, Allg. En ne N. lihrt ock en alt Wif et Drabben Mörs. En de grütste N. schmack et schlechste Brut Sieg. An (in) der N. reft (ruft) en all Helligen on Prüm, — koch mer Eərpel (Kartoffeln) on Brut Sieg-Thomasbg, — frett de Düwel Flegen NBerg, Allg., — fresst der Eəsel Bruət Waldbr-Bladersb, — lehrt mer de Leit kenen Trier-Mehring. In N. sin wie en Frösch in der Egde (Eten) (Egge) nicht aus- noch einwissen Gummb-Berghsn. Es der Bur en der N., dann güft e em Bruət; es e derdur, dann g. e gen Muhr (Möhre) SNfrk. Fröngd (Freunde) en der N. gohn hongdert op e Lut (Lot) Schleid-Marmag, Rip, Nfrk (s. Freund). Helper en der N. gönnt völl op e Luət Eup. Do (bei denen) es Holland en N. Birkf, Köln, Aach, Eup, Nfrk. Lögen en der N. gönnt er fofzig op e Luət Aach, Rip, Merz (s. Lüge). Met genauer (nauer, knapper) N. (ter neier N., s. nau) kaum, noch eben; met Mihj on N. Trier-Stdt, Allg. No der N. kömmt der Dud Jül-Linnich. Ännchen, Pännchen, Zockerdemi, avel, davel, dommendi, Weckebrot, sonder N., Äffchen, Stäffchen, enge us! Abzählr. Malm-Atzerath (u. so mit Var. in Abzählr. verbr.). Iwer N. esse mehr essen, als nötig ist Goar-Weiler. Ower de N. krabbe am Hungertuche nagen Klev-Warbeyen. He es van N. ze Brut kommen der Emporkömmling Rip, Berg, SNfrk; we van N. ze Br. küt, de wisch de Fott (Gesäss) an de (met) Kauschte (Krusten) Dür, Bergh. Me mott van de N. en Dögt make Mörs-Xanten. Wer Herzeleid allein muss drage, de kann vun grosser N. wahl klage Köln-Stdt. Im Fall (in Tit) van N. kann me ock ens för den Düwel Ohmken säggen Mörs-Neuk, — lihrt en alt Wif et Drabben Mörs. Korbrut bewohrt fir N. Koch-Ernst. Zer N. im Notfalle, allenfalls, kaum; dat könnt zer (ter) N. (noch) recke (reichen) Rip, Nfrk, Trier-Stdt. — b. besondere N. α. die im Kruzifix dargestellte N. des Heilandes, in der Wend.: Der sieht us wie de (lef) N. Goddes leichenblass Rip, Neuss, MGladb; van dem singe Backe löch (leuchtet) de N. G. Sieg. — β. die kromm N. Fallsucht oNahe, Merz-Bergen, Sieg-Fussh, Siegld, uWupp, Sol; in Flüchen: o, krätschde nore de kr. N.! oNahe, Allg.; Himmel, kr. N.! Sieg-Fussh; de gro (graue) N. sall dech krege! Siegld; do soll noch lever de gr. N. derwidder schlonn! Köln-Stdt 1830; die schwer N. sollste krieə; schw. N. noch emol! Rhfrk, Trier-Stdt, Bitb-Betting, Rheinb-Meckenh, Sieg-Fussh, Altk-Horhsn, Siegld; Himmel, schw. N.! Sieg-Fussh, Altk-Horhsn; schw. N. noch ens! Gummb-Berghsn; rut (rot) freit wie de schw. N. Rheinb-Meckenh, Heinsb; der schwernotser Lausert (Kroppsack usf.)! Rhfrk; ene Schwernutsjong, –kerl durchtrieben, verschlagen Rip, Allg.; -keihn sehr kühn Merz-Losh; die Schwernüədertse Altk-Birken. Her Not! Siegld. Eich deht dat öm de anig (einig) N. net! Bitb-Geichl; se san verschwonn (-schwunden) wei de N.! Saarbg-Nittel. — γ. N. em Lif han Leibschmerzen, die zum Stuhlgange drängen; ech han N. Drang zum Stuhlgang Rip, Kref, — Puppes N. harten Stuhlgang MGladb; sein N. verrichten Trier-Stdt, — maken (verrechten) Erk-Elmpt; N. op et Water höbben Harnbeschwerden Mörs. — δ. Odemsn. Atem- wie nhd. — ε. de letz N. Todesnot Rip. — 2. leicht übertr. a. dat es N. met den Kengern Sorge, Last; (sin) N. möt jet (enem) häbben ängstliche Sorge, Last, Schwierigkeit; (sin) N. h., jet te duəhn; dat hat (sin) N. wird schwer halten, schwierig sein; de hat och sin lef N. (dat e durkömmt) seine Lage ist wirtschaftlich recht schwierig Erk-Elmpt, SNfrk, Rip, Berg, Trier-Stdt; et hatt N., dat e drüvver kom es ging kaum, nicht gut Rip; dann mot et N. legge (leiden) es musste notwendig sein Sieg-Ägid Ittenb; ken N.! nur keine Sorge, durchaus nicht, z. B. et es glatt, pass of, datste net fällst! Antw.: Ken N.! Rip, Allg.; da es gen N. föər das ist nicht zu befürchten, nicht zu erwarten Eup; (et es) ken N. defüər MüEif; dat hät ken N., dat e küt (udgl.) das wird niemals geschehen; du häs k. N., dat .. du brauchst nicht zu denken, dass ...; och, dat hät ken N.! hat keine Eile Westerw, Rip, Nfrk. Der hoppe (erhoffte) Duəd hät ken N. bleibt lange aus Wippf-Thier; ne gere D. hat gen N. Eup. Et hät gein N., dat en jong Krohl (Krähe) er al jet brengt das geschieht nie Köln. Süste am Hemmel det Owendruət, da ha ver vor dem Werer vor morn kai N. Siegld. — b. geschäftiger Lärm, Unruhe; de Könder han dir en N. (an sech), dat es net ze sage sie laufen unruhig hin u. her, scheinen sehr beschäftigt u. lärmen; mach net su en N. öm en Dreck (Kleinigkeit)! Westerw, Sieg. — c. dat deht es (uns) noch N., dat ... das fehlt noch gerade, dass ... Bitb-Dudeld. — d. äne(n) aus de siewen Neten eraus wecksen gehörig prügeln Trier-Filsch; se hon sich aus finnef Nere geschwart Simm. Häste nore die schwere Nere! Verwünschung Birkf-Idar. — Dann steht der Pl. noch in folg. Wend.: En ös aus allen Niden Sorgen; e sötzt elo (da) wij e Forz ön Niden eingeschüchtert, ängstlich; Dudsniden ausstihn grösste Angst haben; e leit ön D. Trier-Stdt; en Nüden Sol 1870; dat es net va Nüde nicht notwendig MüEif, Köln-Stdt; he hat ömmer Nöət on Weəhdohn en allen Knochen; me kümmt ut den Nöten nicht rut Gummb; en Sorgen on Nüəten Erk-Elmpt.
9908 Zeichen · 309 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Altenglisch
    notF.?, N.

    Köbler Afries. Wörterbuch

    not , F.?, N. Vw.: s. -râf*, -skatha, note

  2. 8.–14. Jh.
    Altnordisch
    notst. N. (a) Pl.

    Köbler An. Wörterbuch

    not , st. N. (a) Pl. nhd. Nutzen, Vorteil Hw.: s. njōta; vgl. afries. note E.: germ. *nuta-, *nutam, st. N. (a), Nutzen,…

  3. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    nôtst. f. m.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +7 Parallelbelege

    nôt st. f. m. , mhd. nôt f. m., nhd. not f. ( dial. auch m., vgl. DWb. VII,905 ); as. nôd f., mnd. nôt f. m., mnl. noot …

  4. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    nôtadj.

    Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke) · +6 Parallelbelege

    nôt adj. ? Benecke's, auch im wörterbuch zum Iwein ausgesprochene, ansicht, in dem ausdrucke des ist nôt sei nôt adj., t…

  5. 1200–1600
    Mittelniederdeutsch
    notF.

    Köbler Mnd. Wörterbuch · +10 Parallelbelege

    not , F. nhd. Kerbe am Armbrustschaft für die gespannte Sehne Q.: Gött. Stat. 65, Meckl. UB. 15 392 E.: s. not (1) L.: M…

  6. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    not

    Grimm (DWB, 1854–1961) · +2 Parallelbelege

    not und composita s. noth , noth-.

  7. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    Not

    Goethe-Wörterbuch · +1 Parallelbeleg

    Not -th, nur in frühen Briefen -ht (zB B1,24,7 ); AkkPl gelegentl (zB in ‘Reinecke Fuchs’) in veralteter Nebenform 1) ‘N…

  8. modern
    Dialekt
    Not

    Elsässisches Wb. · +6 Parallelbelege

    Not [Nôt Liebsd. Banzenh. Gebw. Bf. ; Nyot M. ; Nót Steinb. Su. Osenb. Hattst. Dü. Barr Str. U. W. ] f. 1. Not. N. lide …

  9. Spezial
    Not

    Deutsch-Ladinisch (Mischí) · +1 Parallelbeleg

    Not f. (-, Nöte) 1 (Mühe) straciaria (-ies) f. , fadia (fadies) f. 2 (Elend, Mangel, Knappheit) meseria (-ies) f. , ciar…

Verweisungsnetz

426 Knoten, 441 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 22 Hub 2 Wurzel 3 Kognat 15 Kompositum 366 Sackgasse 18

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit not

1.373 Bildungen · 1.300 Erstglied · 62 Zweitglied · 11 Ableitungen

not‑ als Erstglied (30 von 1.300)

Notauge

SHW

Not-auge Band 4, Spalte 1009-1010

Notbehelf

SHW

Not-behelf Band 4, Spalte 1009-1010

Notbehulf

SHW

Not-behulf Band 4, Spalte 1009-1010

Notbremse

SHW

Not-bremse Band 4, Spalte 1009-1010

Notbutter

SHW

Not-butter Band 4, Spalte 1009-1010

Notdurft

SHW

Not-durft Band 4, Spalte 1009-1010

notdürftig

SHW

not-dürftig Band 4, Spalte 1009-1010

noteln

SHW

not-eln Band 4, Spalte 1009-1010

notern

SHW

not-ern Band 4, Spalte 1009-1010

Notfall

SHW

Not-fall Band 4, Spalte 1011-1012

notfalls

SHW

not-falls Band 4, Spalte 1011-1012

Notfeuer

SHW

Not-feuer Band 4, Spalte 1011-1012

Notgeleich

SHW

Not-geleich Band 4, Spalte 1011-1012

Notgraben

SHW

Not-graben Band 4, Spalte 1011-1012

Notgroschen

SHW

Not-groschen Band 4, Spalte 1011-1012

Nothaufen

SHW

Not-haufen Band 4, Spalte 1011-1012

Notheirat

SHW

Not-heirat Band 4, Spalte 1011-1012

Nothelfer

SHW

Not-helfer Band 4, Spalte 1011-1012

Nothusten

SHW

Not-husten Band 4, Spalte 1011-1012

Notjahr

SHW

Not-jahr Band 4, Spalte 1011-1012

Notkirche

SHW

Not-kirche Band 4, Spalte 1011-1012

Notklee

SHW

Not-klee Band 4, Spalte 1011-1012

Notleine

SHW

Not-leine Band 4, Spalte 1011-1012

Notlüge

SHW

Not-lüge Band 4, Spalte 1013-1014

Notpfad

SHW

Not-pfad Band 4, Spalte 1013-1014

Notpfennig

SHW

Not-pfennig Band 4, Spalte 1013-1014

Notreif

SHW

Not-reif Band 4, Spalte 1013-1014

not als Zweitglied (30 von 62)

bionot

KöblerAe

*bionot , Sb. nhd. Binse Q.: ON E.: germ. *binut, *binuta-, *binutaz, st. M. (a), Binse L.: Hh 24

winnot

KöblerMhd

*win·not

*winnot , Adj. Vw.: s. ge- E.: s. widemen (?) W.: nhd. DW- Son.: durch Widemgut übertragen

Beweisnot

RDWB1

Beweisnot f Musik ohne Beweisnot und ohne Fortschrittszwang - музыка, говорящая сама за себя и текущая плавно, неторопливо Der Vermieter sei…

Existenznot

RDWB1

Existenz·not

Existenznot f (Lakune) Existenznöte leiden - жить в стеснённых обстоятельствах; терпеть лишения; у кого-л. трудная жизнь

Achtnot

DRW

acht·not

Achtnot untechnisch achtnoht. ob bannum exorta necessitas 1663 Schottel 473 Faksimile

amendashnot

KöblerAn

amendashnot , st. F. (ō?) (u?) nhd. Mandel Hw.: s. almandr, hnot I.: z. T. Lw. afrz. amande E.: s. almandr, hnot L.: Vr 8a

Amtsnot

DRW

amts·not

Amtsnot Amtsbedürfnis, -erfordernis 1782 CCOldenb. Suppl. II 6 S. 42 Unger,SteirWsch. 17 Faksimile

arnôt

AWB

arnôt st. m. , schweiz. ernet Schweiz. Id. 1,464 ; vgl. nhd. ernte. — Graff I, 481. arnot: nom. sg. Gl 3,212,51 ( SH B ). Npgl 88,36/37; - ]…

benôt

MNWB

benôt (bînôt) notgedrungen.

bînôt

MNWB

bînôt , adv. , notwendig.

ganot

KöblerAe

ganot , st. M. (a) nhd. Wasservogel, Wasserhuhn ÜG.: lat. fulix Gl Q.: Gl E.: germ. *ganatō-, *ganatōn, *ganata-, *ganatan, *gantō-, *gantōn…

gārde, not

MNWB

garde·not

° ~gārde, not-, m. , Nußgarten (Cant. 6, 10: Par. Hohes Lied 215 f. ; Bugenhagen nach Luther; Lüb., Halb. Bibel garden ‚hortum nucum', hebr.…

genot

DWB

genot , adv. , eifrig, angelegentlich, schnell u. ä., ein altes wort, das in oberd. mundarten erhalten ist: ahd. ginôto, mhd. genôte, zu ein…

gewinnot

MWB

gewin·not

gewinnot Adj. WMU 1,730 wird erwogen, das Lemma als Part. Prät. zu einem sonst nicht belegten gewinnôn swV. in der Bedeutung von gewinnic 2 …

geynot

KöblerMhd

geynot , st. F. Vw.: s. gegenōte

hansenôt

MNWB

hanse·not

hansenôt , -nôte , -genôt(e) , m. , Hansegenosse , Gildegenosse.

hellenôt

Lexer

helle·not

helle-nôt stf. BMZ not der hölle Parz. 128,24. Fdgr. 2. 134,4. Osw. 3096.

hērenôt

MNWB

here·not

° hērenôt , m. , Kriegsnot, feindlicher Einfall (Corpus 2, 550).

Hugenot

Wander

hug·e·not

Hugenot Er frisst todte Hugenotten in Pasteten. – Fischart. Nach dem Geschichtschreiber Thuanus (d.i. Jaques Auguste de Thou, geboren 1553 z…

Hungersnot

Pfeifer_etym

hunger·snot

Hunger m. ‘Verlangen nach Nahrung, starkes Bedürfnis’, ahd. hungar (8. Jh.), mhd. mnd. hunger, asächs. hungar, mnl. hongher, nl. honger, aen…

Ableitungen von not (11 von 11)

benôt

MNWB

benôt (bînôt) notgedrungen.

benôte

BMZ

benôte swv. bin in noth. der künec dâ von Focidis, der benôte von minnen durch eine küneginnen von Femenîe Herbort 5256, vgl. die anm.

benôten

Lexer

be-nôten swv. BMZ intr. in not sein Herb. ;

Benotung

LDWB2

Be|no|tung f. (-,-en) valutaziun (-s) f.

genot

DWB

genot , adv. , eifrig, angelegentlich, schnell u. ä., ein altes wort, das in oberd. mundarten erhalten ist: ahd. ginôto, mhd. genôte, zu ein…

gênôte

Lexer

gênôte stf. s. gegenôte.

genôten

MNWB

genôten , swv. , refl. sik gen. c. D. p. sich jem. gesellen, sich jem. gleichstellen.

note

DWB

note , f. aus lat. nota, franz. note. 1 1) ahd. nota, mhd. note, das mlat. nota, zunächst die über die silben des textes geschriebenen tonze…

unnot

DWB

unnot , f. , gegenstück zu not. veraltet und mundartlich. mhd. unnôt. vgl. unnotdurft , -dürftigkeit, -wendigkeit, unnötigkeit. A A. substan…

unnôte

Lexer

un-nôte adv. ungenötigt, freiwillig Oberl. 1849 ;

vernoten

RhWB

ver-noten = sonderbar, witzig s. bei vernossen;