lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Rhein

nhd. bis spez. · 12 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
14 in 12 Wb.
Sprachstufen
6 von 16
Verweise rein
370
Verweise raus
40

Eintrag · Rheinisches Wb.

Rhein

Bd. 7, Sp. 376
Rhein Rhfrk, Mosfrk rain, –ęi-, –ei-; Rip, im mouillierenden Teil des Berg, SNfrk reŋ, seltener -i-; n. davon rīn, –i- [Eup, Selfk rīnə] Sg. t. m.: 1. der Rheinstrom; der R. löf (läuft) lans Kölle; der R. steht huh (hoch); de R. es zo (gefrore); am R.; op dem R., op des (de andere) Seck (Seite) vam R. [op gönn S., s. günn, jen] Rip, Allg. RA.: Der R. es ene grote Pohl (Pfuhl) Wasser Neuss. Wenn de nicks het, h. de Rh. kiən Water Mettm-Kuchhsn. En der Zeck (Zeit) löf (läuft) nouch vill Wasser (noch männiche Droppe W.) der Rh. heraf (durch de R.) eine angefangene Arbeit ist noch lange nicht beendet, deine Erwartungen verlangen noch viel Zeit Rip, Nfrk. Do moss iərsch de Rh. sebbe Jəhr derdörch lofe abwarten! Rheinb-Meckenh; do sühs (siehst) iəhder der Rh. dorch et Dörp l.! Eusk-Langend. Der Rh. wear uszeschäppe, wenn nicks derbei fläss (flösse); der Verschwender meint, der Rh. wear net u. Siegld. Wer et zo nicks bränge sall, de künnt der Rh. usdrinke, un dann hätt he doch noch Doosch (Durst) Köln-Stdt; för an et Stöck Bruət te kome, wiər strack esu vöəl möulech (möglich) gewest we der Rh. uttedrönke Eup. — Am Rh., do wäss (wächst) der Wing (Wein); op de Läuf (Speicher) werd he gedäuf (getauft) Köln-Stdt. Er war gelaf bis an Rh. un Musel der übereifrig tätig ist Simm. De lött et op den Rh. renen (regnen) das Wetter ist ihm gleichgültig Remschd. Mer mänt (meint), en hätt Schöffer (Schiffe) op em Rh. gohn er ist stolz Saarbg-Faha. Beter met en alde Karr op et Land, as met ene nejjen Ak (neuen Nachen) oppe Rh. Mörs-Xanten. Jann van Amsterdam hat sewe Johr op de Rh. gefahren on hat nach ken Water gesiehn ist in Rom gewesen u. hat den Papst nicht gesehen Mörs. De schwömm fer den durch de Rh. täte alles für ihn Kobl-Kapellen. He hät Geld as Water en de Rh. soviel Mörs. Et rent (regnet) et git Wasser en de Rh., da kreien de klen Fesch och jet Sieg. De springk en de Rh., wenn et dropan küt Köln-Riehl. Dat es Wasser en de Rh. geschott (gedrage) überflüssiges Bemühen Rip, Allg. Dat wor ok Geld enne Rh. geschmeten unnötig ausgegebenes, vergeudetes Geld; dat G. hätt ek liewer enne Rh. g. Dinsl, Allg.; ek woll, dat ek dat en de Rh. g. häj, dann hätt ek et wennegstens plonschen hören Mörs. Es is net in de Rh. gefall sagt die Frau, als sie den Topf mit saurer Milch fallen liess Kreuzn. Wärschde nor en de Rh. gefall! gesagt, wenn etwas hinfällt Saarbr, Saarl, Zell-Raversbeuren. Wör nötzer (nützer) der Dom en de Rh. gefalle! sagt der Egoist Dür-Gürzenich. Wer am Galge sterve sall, wed em Rh. nit versuffe Köln-Stdt. Gau (schnell) het den Näck gebroke, Langsam es in de Rh. versope (oder left noch) Klev-Rindern. Et es och schad, dat en Kuh en der Rh. dritt (scheisst); et göf so munnech Stöck mager Langk; Antw. auf den Ausruf: ja, es ist schade Kref-Fischeln. Wann ich den im Arsch hätt, dähr ich en in de Rh. scheisse! zum Ausdr. der höchsten Verachtung Simm-Horn, Kobl-Bend, Bo-Stdt. All de Hölpen (alle Bettjes) baten (nützen), sät de Möck (Beginn), dor pesste (pischet) sej in de Rh. Klevld, Geld, Mörs, Kemp, Kref, MGladb, Ruhr, NBerg, — Begin, doə schott se öhr Kaffepittschen en de Rh. Kemp-Süchteln, — gepess, on de Schepper (Schiffer) kos (konnte) wer fahren Mörs-Neuk. Dat es en de Rh. gesek (geseicht) unnütze Arbeit Wippf-Bechen. En der Zeit kammer en Sack Erwessen en de Rh. knippsen Neuw. Der kann ze Foss (Fuss) üvver de Rh. gohn er hat grosse Füsse Rheinb-Meckenh. Wemmer enen Esel övver der R. scheck, da köt en äs Languhr wer Monsch, Kemp-Grefr, Birkf. Wen't Glöck wall well, de fährt op en Bessemris öwer de Rh. Mörs-Gerdt. — Maas u. Rh., tösche M. on Rh. im ganzen Gebiet. Rof net M., iəh de üvver der Rh. bös! Köln (s. weiter bei Maas). — R. u. Ruhr. Rh. on Ruhr utlaupen laufend sich bemühen; die Frau borgt R. on Ruhr ut NBerg, Ruhr (s. weiter bei Ruhr). — Hal de Mul on seng de Wach am Rh.! schweige Rip. (s. weiter bei Wacht). — In Wetterregeln. Rh. schwor (schwere Wolken im W.), Ruhr klor hät et Renen (Regnen) ken Gefohr Gummb. Es en Dich (Teich) üwer de Ruhr, dann mach dich an et Schur (ins Trockene), es en D. üwer den Rh., git et Sonnensching Waldbr-Wildbg. Steiht et Meerschepp (Wolke) en der Rh., göt et Sonnensching; st. et en der Ruhr, dann göt et en Schur Düss-Erkr. Steht e Regenteken (-zeichen) (Rengerboəg) övver dee R., dann göft et hete Sonneschin; st. et övver de Maas, dann g. et en Siepnass (Regen) Kref, Kemp. Wenn de Schöppkes (Schäfchenwolken) lure van der M. no de Rh., donn geft et S.; kike se van de R. nou Trier (nach Süden), donn regent et fir Kemp (o. O.). Geft de M. en Troən, g. de Rh. en Oəm (Ahm) WSelfk. Geht der Damp (Duft ‘Nebel’) no Heck (en et H.) (ein Berg im O.), dann güt et Ren (Regen) on Dreck; g. der D. no (an) de Rh., dann werd et Wedder feng (fein) MülhRh. Kimmt de Ren vum Rh., stellt de Plig (Pflüge) hanner de Zein (Zäune)! Trier-Schleidw (s. weiter bei Regen). Flögt (fliegt) der Reiher (de Kräje) no de Rh., dann göft et Sonneschin (wörd et stell on fin); fl. der Reiher (Kr.) no et Wold, dann wörd et natt on kolt Rees. Geht de Musfallekrämer üvver de Rh., güt et helle Sonnesching Sol-Hilgen. Wat van gönt Sitt (jenseits des Rh) kömmt, fällt de gröttsten Del in de Rh. Mörs-Rheinbg. Wann et drei Dag rauhrimb (reift), dann früs (friert) der Rh. zo Köln-Poulh. Wenn et Allerhellege schneit un Kathringendag friert, dann fr. de Rh. zo Ahrw. Zinte Vring (Severin) wirep de kahle Steen en de Rh.; zint Gerdrück met de Mus, de holt en widde erus Rip, Nfrk (s. weiter Katharina). Huhe Rh., schlechte Wein Kobl, Neuw. — Im Kinderspr. Kningel dat Knäuelchen, Schummel dat Schäuelchen, von der Mosel bis op de Rh.; wer well Kn. de Knäuelchen sin? Abzählr. Sieg-Süchterschd. Pinkenellche schlog et Schellche van der Musel bos an de Rh.; ber wel dat P. sein, ech odder dau? usf. Koch-Laub. Jəmen, diəmen, deckmejack, wer net well, de wüərd gepack, he von dannen bes övver der Rh., wo de sebben Kanallje sen; s. K. backe Bruət, schlonnt den besten Bäcker duət! dass. Sülzt. Evche, mei Levche, hätt ech dech em Körfche, drög ech dech bis an de Rh.! Altk-Wielr. Op gönn Sitt de Rh., do steht en Tönneke met Win usf. Mörs. Zepp, zapp, Höltje; H. woll nit döge (taugen), dor sprong et op den Högel, van den Högel en den Rh., wo de decke Ferkes sin usf. Mörs-Xanten. Do fällt he in den Rh.; den Rh. wor so depe (tief), do fällt he in de Hepe (Beil) usf. Dinsl-Gahlen. Regge (reite), r., Piərdche, he van dann no Bonn, schisse (scheissen) mer en de Tonn, schödde mer en de Rh., git e en gode kölsche Branndewing! Dür-Winden. Öne, döne, dolke; de Mäd (Magd), de hät gemolke sibbe Geisse en en Koh; de Pitter mach de Stall zo, schmess de Schlössel en (üvver) de Rh., more soll alles got sen Ahrw, Verbr. mit Var. Schlickser, fahr iwer rickser, fahr iwer de Rh., loss dat Schlickse sein! Segenspr. gegen den Schluckser Hunsr (s. weiter bei Schlickser, Hick). Brutvügelche (Marienkäfer) flüg, fl. üvver de Rh., breng mer en neu Botze (Hose) met, su schün wie de ding! Berg. Dit Föutchen (Füsschen) un dat F. gingen tesamen öwer den Rh., wo se backen, wo se bräuen, wo se ale Schouh (Schuhe) verneuen, wo se schlachten fette Schwin; do sall unse Kinnchen Koch (Brut) sin Gummb-Stdt. — Lügenmärchen. Zu jener Zeit, als der R. brannte, kamen Hunde u. löschten mit Stroh; die Bauern aber schlugen sie mit Bratwürsten für's Maul Berg. Der Rheinstrom es en't Wasser gefallen, de Mosel es verbrannt; der ale Schneider es driwer gang un hat sich den Hinnern verbrannt Daun-Strotzbüsch. Die Donau es en't Wasser gefall, der Rheinstrom es verbrannt; en alde Frau wollt lesche gehn, hot sich de Nas verbrannt Birkf. — Rätsel u. Scherzfragen. Wie fliet (fliegt) de Rab üvver de R.? schwarz Kreuzn-Warmsr. Wie kömmt nen Fluh övver den Rh.? braun Sol, Jül-Hasselsw. Wer hot de Guguck schunn emol gehertiwern R.rufe? er ruft diese Worte nicht Goar-Werlau. Op gönn Sit van de R. ligg e Fättsche (Fäss-chen) möt Win, hat ken Eke (Eichen), hat ken Speke (Speichen), hat kene Tapp (Zapfen) on hat ke Gat (Loch) un ös doch ömmer van bönne nat? das Ei MGladb. — Win, dor wor genne Tapp of Fut (Fuss) drin en äwel schinnt de Sonn drin? Geld-Schravelen. An de gönnse Kant van de Rh., do steht en Fättje met Win; ek steppte es (einmal) in, ek plassende (platscht) es in, ek satt min Hütje af en ging? Rees-Milling. Op gönns Sit de Rh., do steiht enen Baum, do soten sovöl Vögel op as Driəp en de R. sind, wat es dat? die Blätter Mörs-Schwafh. Et ging en Jong iwer de Rh. un brächte singen Mädche Wein, er hatt weller (weder) Kruchel (Krug) noch Fass, borein (worin) drog er das? Neuw-Harschb. Et rej (ritt) ene Ritter öwer de Rh., hei broch (brachte) sin Fräuke süte Winn, hei drug över nit in't Glas of Fatt; nau sägg mej, wie mick (machte) hei dat? die Traube Mörs-Rheinbg. Ene Buər hatt ene Wolf, en Gess (Ziege) on Kappes on wöll övver de Rh.; er kunnt se net op emol metneme (-nehmen), dröm nohm er sech föər, he woll dreimol gohn; wie mot (musste) er et nu anstelle, dat e net ze Schade kom, dat e net zwei Del op döse Sitt zesamme let (liess) odder op de ander Sitt z. drog, wor e ent van fresse wüərd? Drog e zeiərsch de Kappes, do fröss de Wolf em en der Zitt de Gess; drog e ävver zeiərsch de Wolf erövver, da fr. ungerdesse de Gess de Kappes on drog er de Gess zəiərsch on brach demno de K., on brach er de W., da fr. der de G.; nu rot, wie mott (musste) er et mache? er muss zuerst die Ziege hinüberfahren, dann den Wolf holen, die Ziege aber wieder mit zurücknehmen, um den Kohl zu holen Sieg-ODollend, Allg. — 2. übertr. eine grosse Menge Wasser; op dem Weg steht ne grusse R. bei Regenwetter; wat hät den enne R. gepess! Rip, Nfrk.
9704 Zeichen · 249 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Rhein

    Adelung (1793–1801) · +2 Parallelbelege

    Der Rhein , des -es, plur. inus. der eigenthümliche Nahme eines großen Flusses in Deutschland; der Rheinstrom. In der Sc…

  2. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    Rhein

    Goethe-Wörterbuch

    Rhein ‘Rein’ B10,38,13 ; vielfach in rein identifizierendem Gebrauch, hier nicht gebucht metonym für die Rheingegenden (…

  3. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Rhein

    Herder (Konv.-Lex., 1854–57) · +2 Parallelbelege

    Rhein ( Rhenus bei den Römern), ein Hauptfluß Mitteleuropas, entspringt in Graubünden aus 3 Armen: Vorder- , Mittel- u. …

  4. modern
    Dialekt
    Rheinm.

    Pfälzisches Wb. · +4 Parallelbelege

    Rhein m. : der Fluß Rhein, Rheiⁿ [verbr. WPf (außer westl. Teil) NPf südl. Hälfte der VPf (vgl. K. 1, Wein), Schneckenbu…

  5. Sprichwörter
    Rhein

    Wander (Sprichwörter)

    Rhein Rhein (s. Rhenum). 1. Der Rhein ist ein grosser Fluss, aber er ist klein gegen das Meer. Die Russen: Die Newa ist …

  6. Spezial
    Rhein

    Deutsch-Ladinisch (Mischí)

    Rhein nom. propr. m. ‹geog› (Fluss) Rain.

Verweisungsnetz

397 Knoten, 397 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 6 Hub 2 Kompositum 383 Sackgasse 6

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit rhein

291 Bildungen · 290 Erstglied · 0 Zweitglied · 1 Ableitungen

rhein‑ als Erstglied (30 von 290)

Rheinadel

SHW

Rhein-adel Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinbad

SHW

Rhein-bad Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinbau

SHW

Rhein-bau Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinberg

SHW

Rhein-berg Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinbeunde

SHW

Rhein-beunde Band 4, Spalte 1381-1382

Rheindamm

SHW

Rhein-damm Band 4, Spalte 1381-1382

Rheindeich

SHW

Rhein-deich Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinebene

SHW

Rhein-ebene Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinesel

SHW

Rhein-esel Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinfahrt

SHW

Rhein-fahrt Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinfisch

SHW

Rhein-fisch Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinflegel

SHW

Rhein-flegel Band 4, Spalte 1381-1382

Rheinfähre

SHW

Rhein-fähre Band 4, Spalte 1381-1382

Rheingarten

SHW

Rhein-garten Band 4, Spalte 1381-1382

Rheingasse

SHW

Rhein-gasse Band 4, Spalte 1383-1384

Rheingau

SHW

Rhein-gau Band 4, Spalte 1383-1384

Rheingold

SHW

Rhein-gold Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinhanak

SHW

Rhein-hanak Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinhesse

SHW

Rhein-hesse Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinhessen

SHW

Rhein-hessen Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinkette

SHW

Rhein-kette Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinkuh

SHW

Rhein-kuh Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinlachs

SHW

Rhein-lachs Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinland

SHW

Rhein-land Band 4, Spalte 1383-1384

Rheinluft

SHW

Rhein-luft Band 4, Spalte 1383-1384

Ableitungen von rhein (1 von 1)

Rheine

Meyers

Rheine (R. links der Ems) , Hauptstadt der Standesherrschaft Rheina-Wolbeck (s. d.), im preuß. Regbez. Münster, Kreis Steinfurt, an der Ems,…

Zitieren als…
APA
Cotta, M. (2026). „rhein". In lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern. Abgerufen am 20. May 2026, von https://lautwandel.de/lemma/rhein/rhwb?formid=R03635
MLA
Cotta, Marcel. „rhein". lautwandel.de, 2026, https://lautwandel.de/lemma/rhein/rhwb?formid=R03635. Abgerufen 20. May 2026.
Chicago
Cotta, Marcel. „rhein". lautwandel.de. Zugegriffen 20. May 2026. https://lautwandel.de/lemma/rhein/rhwb?formid=R03635.
BibTeX
@misc{lautwandel_rhein_2026,
  author       = {Cotta, Marcel},
  title        = {„rhein"},
  year         = {2026},
  howpublished = {lautwandel.de — Aggregat aus 53 historischen deutschen Wörterbüchern},
  url          = {https://lautwandel.de/lemma/rhein/rhwb?formid=R03635},
  urldate      = {2026-05-20},
}