Rhein
Rhfrk, Mosfrk
rain, –ęi-, –ei-; Rip, im mouillierenden Teil des Berg, SNfrk
reŋ, seltener
-i-;
n. davon
rīn, –i- [Eup, Selfk
rīnə] Sg. t.
m.: 1. der Rheinstrom;
der R. löf (läuft)
lans Kölle; der R. steht huh (hoch);
de R. es zo (gefrore); am R.; op dem R., op des (de andere) Seck (Seite)
vam R. [
op gönn S., s. günn, jen] Rip, Allg. RA.:
Der R. es ene grote Pohl (Pfuhl)
Wasser Neuss.
Wenn de nicks het, h. de Rh. kiən Water Mettm-Kuchhsn.
En der Zeck (Zeit)
löf (läuft)
nouch vill Wasser (noch männiche Droppe W.) der Rh. heraf (durch de R.) eine angefangene Arbeit ist noch lange nicht beendet, deine Erwartungen verlangen noch viel Zeit Rip, Nfrk.
Do moss iərsch de Rh. sebbe Jəhr derdörch lofe abwarten! Rheinb-Meckenh;
do sühs (siehst)
iəhder der Rh. dorch et Dörp l.! Eusk-Langend.
Der Rh. wear uszeschäppe, wenn nicks derbei fläss (flösse); der Verschwender meint,
der Rh. wear net u. Siegld.
Wer et zo nicks bränge sall, de künnt der Rh. usdrinke, un dann hätt he doch noch Doosch (Durst) Köln-Stdt;
för an et Stöck Bruət te kome, wiər strack esu vöəl möulech (möglich)
gewest we der Rh. uttedrönke Eup. —
Am Rh., do wäss (wächst)
der Wing (Wein);
op de Läuf (Speicher)
werd he gedäuf (getauft) Köln-Stdt.
Er war gelaf bis an Rh. un Musel der übereifrig tätig ist Simm.
De lött et op den Rh. renen (regnen) das Wetter ist ihm gleichgültig Remschd.
Mer mänt (meint),
en hätt Schöffer (Schiffe)
op em Rh. gohn er ist stolz Saarbg-Faha.
Beter met en alde Karr op et Land, as met ene nejjen Ak (neuen Nachen)
oppe Rh. Mörs-Xanten.
Jann van Amsterdam hat sewe Johr op de Rh. gefahren on hat nach ken Water gesiehn ist in Rom gewesen u. hat den Papst nicht gesehen Mörs.
De schwömm fer den durch de Rh. täte alles für ihn Kobl-Kapellen.
He hät Geld as Water en de Rh. soviel Mörs.
Et rent (regnet)
et git Wasser en de Rh., da kreien de klen Fesch och jet Sieg.
De springk en de Rh., wenn et dropan küt Köln-Riehl.
Dat es Wasser en de Rh. geschott (gedrage) überflüssiges Bemühen Rip, Allg.
Dat wor ok Geld enne Rh. geschmeten unnötig ausgegebenes, vergeudetes Geld;
dat G. hätt ek liewer enne Rh. g. Dinsl, Allg.;
ek woll, dat ek dat en de Rh. g. häj, dann hätt ek et wennegstens plonschen hören Mörs.
Es is net in de Rh. gefall sagt die Frau, als sie den Topf mit saurer Milch fallen liess Kreuzn.
Wärschde nor en de Rh. gefall! gesagt, wenn etwas hinfällt Saarbr, Saarl, Zell-Raversbeuren.
Wör nötzer (nützer)
der Dom en de Rh. gefalle! sagt der Egoist Dür-Gürzenich.
Wer am Galge sterve sall, wed em Rh. nit versuffe Köln-Stdt.
Gau (schnell)
het den Näck gebroke, Langsam es in de Rh. versope (oder
left noch) Klev-Rindern.
Et es och schad, dat en Kuh en der Rh. dritt (scheisst);
et göf so munnech Stöck mager Langk; Antw. auf den Ausruf: ja, es ist schade Kref-Fischeln.
Wann ich den im Arsch hätt, dähr ich en in de Rh. scheisse! zum Ausdr. der höchsten Verachtung Simm-Horn, Kobl-Bend, Bo-Stdt.
All de Hölpen (alle Bettjes) baten (nützen),
sät de Möck (Beginn), dor pesste (pischet) sej in de Rh. Klevld, Geld, Mörs, Kemp, Kref, MGladb, Ruhr, NBerg, —
Begin, doə schott se öhr Kaffepittschen en de Rh. Kemp-Süchteln, —
gepess, on de Schepper (Schiffer)
kos (konnte)
wer fahren Mörs-Neuk.
Dat es en de Rh. gesek (geseicht) unnütze Arbeit Wippf-Bechen.
En der Zeit kammer en Sack Erwessen en de Rh. knippsen Neuw.
Der kann ze Foss (Fuss)
üvver de Rh. gohn er hat grosse Füsse Rheinb-Meckenh.
Wemmer enen Esel övver der R. scheck, da köt en äs Languhr wer Monsch, Kemp-Grefr, Birkf.
Wen't Glöck wall well, de fährt op en Bessemris öwer de Rh. Mörs-Gerdt. —
Maas u. Rh.,
tösche M. on Rh. im ganzen Gebiet.
Rof net M., iəh de üvver der Rh. bös! Köln (
s. weiter bei Maas). — R. u.
Ruhr. Rh. on Ruhr utlaupen laufend sich bemühen;
die Frau borgt R. on Ruhr ut NBerg, Ruhr (
s. weiter bei Ruhr). —
Hal de Mul on seng de Wach am Rh.! schweige Rip. (
s. weiter bei Wacht). — In
Wetterregeln. Rh. schwor (schwere Wolken im W.),
Ruhr klor hät et Renen (Regnen)
ken Gefohr Gummb.
Es en Dich (Teich)
üwer de Ruhr, dann mach dich an et Schur (ins Trockene),
es en D. üwer den Rh., git et Sonnensching Waldbr-Wildbg.
Steiht et Meerschepp (Wolke)
en der Rh., göt et Sonnensching; st. et en der Ruhr, dann göt et en Schur Düss-Erkr.
Steht e Regenteken (-zeichen)
(Rengerboəg) övver dee R., dann göft et hete Sonneschin; st. et övver de Maas, dann g. et en Siepnass (Regen) Kref, Kemp.
Wenn de Schöppkes (Schäfchenwolken)
lure van der M. no de Rh., donn geft et S.; kike se van de R. nou Trier (nach Süden),
donn regent et fir Kemp (o. O.).
Geft de M. en Troən, g. de Rh. en Oəm (Ahm) WSelfk.
Geht der Damp (Duft ‘Nebel’
) no Heck (en et H.) (ein Berg im O.),
dann güt et Ren (Regen)
on Dreck; g. der D. no (an) de Rh., dann werd et Wedder feng (fein) MülhRh.
Kimmt de Ren vum Rh., stellt de Plig (Pflüge)
hanner de Zein (Zäune)
! Trier-Schleidw (
s. weiter bei Regen).
Flögt (fliegt)
der Reiher (de Kräje) no de Rh., dann göft et Sonneschin (wörd et stell on fin); fl. der Reiher (Kr.) no et Wold, dann wörd et natt on kolt Rees.
Geht de Musfallekrämer üvver de Rh., güt et helle Sonnesching Sol-Hilgen.
Wat van gönt Sitt (jenseits des Rh)
kömmt, fällt de gröttsten Del in de Rh. Mörs-Rheinbg.
Wann et drei Dag rauhrimb (reift),
dann früs (friert)
der Rh. zo Köln-Poulh.
Wenn et Allerhellege schneit un Kathringendag friert, dann fr. de Rh. zo Ahrw.
Zinte Vring (Severin)
wirep de kahle Steen en de Rh.; zint Gerdrück met de Mus, de holt en widde erus Rip, Nfrk (
s. weiter Katharina).
Huhe Rh., schlechte Wein Kobl, Neuw. — Im
Kinderspr. Kningel dat Knäuelchen, Schummel dat Schäuelchen, von der Mosel bis op de Rh.; wer well Kn. de Knäuelchen sin? Abzählr. Sieg-Süchterschd.
Pinkenellche schlog et Schellche van der Musel bos an de Rh.; ber wel dat P. sein, ech odder dau? usf. Koch-Laub.
Jəmen, diəmen, deckmejack, wer net well, de wüərd gepack, he von dannen bes övver der Rh., wo de sebben Kanallje sen; s. K. backe Bruət, schlonnt den besten Bäcker duət! dass. Sülzt.
Evche, mei Levche, hätt ech dech em Körfche, drög ech dech bis an de Rh.! Altk-Wielr.
Op gönn Sitt de Rh., do steht en Tönneke met Win usf. Mörs.
Zepp, zapp, Höltje; H. woll nit döge (taugen),
dor sprong et op den Högel, van den Högel en den Rh., wo de decke Ferkes sin usf. Mörs-Xanten.
Do fällt he in den Rh.; den Rh. wor so depe (tief),
do fällt he in de Hepe (Beil) usf. Dinsl-Gahlen.
Regge (reite),
r., Piərdche, he van dann no Bonn, schisse (scheissen)
mer en de Tonn, schödde mer en de Rh., git e en gode kölsche Branndewing! Dür-Winden.
Öne, döne, dolke; de Mäd (Magd),
de hät gemolke sibbe Geisse en en Koh; de Pitter mach de Stall zo, schmess de Schlössel en (üvver) de Rh., more soll alles got sen Ahrw, Verbr. mit Var.
Schlickser, fahr iwer rickser, fahr iwer de Rh., loss dat Schlickse sein! Segenspr. gegen den Schluckser Hunsr (
s. weiter bei Schlickser, Hick).
Brutvügelche (Marienkäfer)
flüg, fl. üvver de Rh., breng mer en neu Botze (Hose)
met, su schün wie de ding! Berg.
Dit Föutchen (Füsschen)
un dat F. gingen tesamen öwer den Rh., wo se backen, wo se bräuen, wo se ale Schouh (Schuhe)
verneuen, wo se schlachten fette Schwin; do sall unse Kinnchen Koch (Brut) sin Gummb-Stdt. —
Lügenmärchen. Zu jener Zeit, als der R. brannte, kamen Hunde u. löschten mit Stroh; die Bauern aber schlugen sie mit Bratwürsten für's Maul Berg.
Der Rheinstrom es en't Wasser gefallen, de Mosel es verbrannt; der ale Schneider es driwer gang un hat sich den Hinnern verbrannt Daun-Strotzbüsch.
Die Donau es en't Wasser gefall, der Rheinstrom es verbrannt; en alde Frau wollt lesche gehn, hot sich de Nas verbrannt Birkf. —
Rätsel u.
Scherzfragen. Wie fliet (fliegt)
de Rab üvver de R.? schwarz Kreuzn-Warmsr.
Wie kömmt nen Fluh övver den Rh.? braun Sol, Jül-Hasselsw.
Wer hot de Guguck schunn emol gehert ‘
iwern R.’
rufe? er ruft diese Worte nicht Goar-Werlau.
Op gönn Sit van de R. ligg e Fättsche (Fäss-chen)
möt Win, hat ken Eke (Eichen),
hat ken Speke (Speichen),
hat kene Tapp (Zapfen)
on hat ke Gat (Loch)
un ös doch ömmer van bönne nat? das Ei MGladb. —
Win, dor wor genne Tapp of Fut (Fuss)
drin en äwel schinnt de Sonn drin? Geld-Schravelen.
An de gönnse Kant van de Rh., do steht en Fättje met Win; ek steppte es (einmal)
in, ek plassende (platscht)
es in, ek satt min Hütje af en ging? Rees-Milling.
Op gönns Sit de Rh., do steiht enen Baum, do soten sovöl Vögel op as Driəp en de R. sind, wat es dat? die Blätter Mörs-Schwafh.
Et ging en Jong iwer de Rh. un brächte singen Mädche Wein, er hatt weller (weder)
Kruchel (Krug)
noch Fass, borein (worin)
drog er das? Neuw-Harschb.
Et rej (ritt)
ene Ritter öwer de Rh., hei broch (brachte)
sin Fräuke süte Winn, hei drug över nit in't Glas of Fatt; nau sägg mej, wie mick (machte)
hei dat? die Traube Mörs-Rheinbg.
Ene Buər hatt ene Wolf, en Gess (Ziege)
on Kappes on wöll övver de Rh.; er kunnt se net op emol metneme (-nehmen),
dröm nohm er sech föər, he woll dreimol gohn; wie mot (musste)
er et nu anstelle, dat e net ze Schade kom, dat e net zwei Del op döse Sitt zesamme let (liess)
odder op de ander Sitt z. drog, wor e ent van fresse wüərd? Drog e zeiərsch de Kappes, do fröss de Wolf em en der Zitt de Gess; drog e ävver zeiərsch de Wolf erövver, da fr. ungerdesse de Gess de Kappes on drog er de Gess zəiərsch on brach demno de K., on brach er de W., da fr. der de G.; nu rot, wie mott (musste)
er et mache? er muss zuerst die Ziege hinüberfahren, dann den Wolf holen, die Ziege aber wieder mit zurücknehmen, um den Kohl zu holen Sieg-ODollend, Allg. — 2. übertr. eine grosse Menge Wasser;
op dem Weg steht ne grusse R. bei Regenwetter;
wat hät den enne R. gepess! Rip, Nfrk.