lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

muos

as. bis mhd. · 9 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
12 in 9 Wb.
Sprachstufen
3 von 16
Verweise rein
118
Verweise raus
73

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

muos st. n.

Bd. 6, Sp. 860
muos
st. n., mhd. muos, nhd. mus; as. mōs, mnd. môs, mnl. moes; afries. mōs; ae. mós (zur Bildg. vgl. Darms, Schwäher S. 219 ff.). — Graff II,869 f.
moos: nom. sg. Gl 3,11,46 (C). — movos: nom. sg. Thoma, Glossen S. 26,27 (S. Mihiel BM 25, Gll. 11. Jh. (?); Hs. movosi, s. 1a; -ovo- wohl als Korr., vgl. Meineke, Stud. S. 287). — mos: nom. sg. Gl 1,100,31 (Pa). 122,27 (Pa). S 318,11. 12 = Wa 16,14. 15 (beide sächs. B.). — moas: nom. sg. Gl 1,42,14 (PaK). 100,31 (K). 122,27 (K). 206,37 (K); dat. sg. -]e 2,221,25 (clm 18550,1, 9. Jh.). — muas: nom. sg. Gl 1,100,31 (Ra). 272,29 (Jb-Rd). 2,50,38 (Jc). H 3,6,1. O 2,14,101. 22,7. 3,7,73. 79; gen. sg. -]es S 232,20. 251,15 (beide B). O 2,22,5. 3,6,4. 53. 4,9,20. 10,3; dat. sg. -]e Gl 1,313,10 (fragm. S. Paul, 9. Jh.). S 251,13. 257,14 (-v-). 274,14 (alle B). O 3,10,39. 4,9,17. 11,11, 12,39; acc. sg. -] 1,24,7. 2,14,11. 21. 97. 4,2,7. 10; gen. pl. -]o S 257,8 (B; -v-). H 18,4,1; dat. pl. -]um Gl 1,448,2 (Rb); acc. pl. -] 426,52 (Rb). — muos: nom. sg. Gl 4,157,1 (Sal. c; -v-). 328,20 (-v-). Gl L 416. T 13,11. 38,1. 82,11. 87,8. Npw 103,27 (2). 135,25; gen. sg. -]es Gl 1,306,29 (M). F 21,2. T 44,6. 236,2; dat. sg. -]e Thoma, Glossen S. 7,4. S 309,7 (abair. B.). 310,14 (S. Emm. Geb., Hs. A). T 155,2. 160,1; acc. sg. -] Gl 1,352,12 (M, 4 Hss., 1 Hs. -v-; lat. pl.). T 13,16. 82,4. 87,2. 8. 147,10. Pw 64,10. 68,22. Npw 103,28. 110,5; nom. pl. -] Kiser, Federgl. S. 11,3 (Sg 136, Gll. 9. oder 10. Jh.?); dat. pl. -]on Gl 2,220,24 (clm 18550,1, 9. Jh.); acc. pl. -] 533,69. Pw 54,15 = Gl L 349. — muos: []nom. sg. Gl 3,214,4 (SH B). 253,60 (SH a2, 2 Hss., --). 4,139,15 (vgl. Beitr. 73,213; Sal. c). 217,17 (--); acc. sg. 1,352,12 (M; --; lat. pl.). — movs: nom. sg. Gl 3,154,34 (SH A); gen. sg. -]is 1,306,30 (M); acc. pl. -] 352,11 (M). — mous: nom. sg. Hbr. I,337,334 (SH A, Erl. 396, 13. Jh.); acc. pl. Gl 4,257,25 (M, Goslar 2, 14. Jh.). — mus-: dat. sg. -a S 310,14 (S. Emm. Geb., Hs. B); acc. sg. -] Gl 1,352,13 (M, clm 14745,14. Jh.; lat. pl.). Verstümmelt: muo . o: dat. pl. Gl 2,199,40 (clm 3767, Gll. 10. u. 11. Jh.; mxp.p).
Mit seltenem -z für s, vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 168 Anm. 2 (?): muaz: acc. pl. S 244,25 (B). 1) Nahrung, Speise: a) leibliche Nahrung: gascaft biliban edo moas alimentum victum vel cibum Gl 1,42,14. mezzi mos dapes cibus 100,31. lipleita mos pilipi az esu esca 122,27 (zur Glossierung vgl. Splett, Stud. S. 188). manna huuaz ist daz? daz ist moas himillih manna quod hoc? 206,37 (vgl. a. a. O. S. 49) muasum [filii Israel recensiti sunt, et acceptis] cibariis [profecti ex adverso ... sunt, 3. Reg. 20,27] 448,2. muos [guttur ... revolvit, quas hauserat] offas [Prud., Psych. 426] 2,533,69. iosez movosi (sc. io sô ez movos si) [sunt autem illi quadrigemina cornicula, quorum ostentatione] veluti esca [illice sollicitata, (die Schlange) animalia perimit, Comm. in Gen. 49,17, PL 111,228C] Thoma, Glossen S. 26,27 (vgl. Meineke, Stud. S. 249,612). noh muaso uuaragi ... kadenni lihamon nec ciborum crapula ... distendat corpora H 18,4,1. mih hungrita enti ir ni gabut mir muoses non dedistis mihi manducare F 21,2. sin muos uuas heuuiskrekeo inti uuildi honag esca autem eius erat locusta et mel silvestre T 13,11. ja ist thaz ferah furira thanne thaz muos anima plus est quam esca 38,1, z. gl. St. O 2,22,7. uuirdig ist thie vvurhto sines muoses dignus enim est operarius cibo suo T 44,6. uuirket ir nalles thaz muos thaz furuuirdit, nibi thaz thuruhuuonet in euuinaz lib operamini non cibum qui perit, sed qui permanet in vitam aeternam 82,4 (vgl. auch b). sine iungiron giengun in burg, thaz sie muos couftin discipuli enim eius abierant in civitatem, ut cibos emerent 87,2, z. gl. St. O 2,14,11. thio zua liuti (die Juden und die Samariter) ni eigun muas ... zi iro mazze in einemo fazze O 2,14,21. Krist nam finf leiba joh zuene fiska tharazua, fon then gab follon muases finf thusonton mannes 3,6,4, ähnl. 53. gauon an muos min galla dederunt in escam meam fel Pw 68,22 = Gl L 416 (esca). uuaz ist daz muos des drachon? daz ist diu erda: der minnare dero erde ist sin muos Npw 103,27 (beide Np esca, Npgl fuora); ferner: T 13,16 (esca). 147,10 (cibus). O 1,24,7. 2,22,5. Pw 64,10 (cibus). Npw 103,28 (Np esca); hierher wohl auch: muas [carnium ... quadrupedum ... ab omnibus abstineatur] comestio [Reg. S. Ben. 39] Gl 2,50,38 (zu comestio in metonymischer Verwendung für ‘Speise’ vgl. Mlat. Wb. II,920,29). knehta, eno habet ir uuaz muoses? numquid pulmentarium habetis? T 236,2 (zum Lat. vgl. Thes. X,2,2593,36 f.); abgehoben von tranc: mvaso .. tranh furipurt ... prinke cote coborum et potus abstinentiam ... offerat deo S 257,8. truhtin, dir uuirdu ih pigihtik ... unrehteru firinlustio in muose, in tranche enti in unrechtemo slafe 309,7. 310,14. ik iuhu nithas endi auunstes ... endi ok untidion mos fehoda endi drank 318,11 = Wa 16,14. ok iuhu ik, that ik giuuihid mos endi drank nithar got 12 = Wa 16,15; ferner: S 251,15. 257, 14 (beide cibus); — Nahrung für das Feuer: muas lipnara [adolebitque ea super altare sacerdos in] alimoniam (Hs. -ia) [ignis, et suavissimi odoris, Lev. 3,16] Gl 1,272,29; []b) geistige Nahrung: mit muoson [sunt nonnulli, qui ... doctrinae] dapibus [referti, Greg., Cura 1,5] Gl 2,199,40, z. gl. St. muoson furistentidun 220,24. Christ uns si muas nobis sit cibus H 3,6,1. ih muos haben zi ezzenna, thaz ir ni uuizzunt ... min muos ist thaz ih uuirche thes uuillon the mih santa ego cibum habeo manducare quem vos non scitis ... meus cibus est ut faciam voluntatem eius qui misit me T 87,8, z. gl. St. O 2,14,97. 101. so thu thaz ... giduas, so wehsit thir thaz Kristes muas in munde joh in muate zi thines selbes guate O 3,7,73, ähnl. 79. er (Gott) gab das muos . daz niuuuiht feruuartit neuuirt, daz prot daz fone himela steic Npw 110,5 (Np escam); — im Vorstellungsbereich des Abendmahls: min fleisg uuarlihho ist muos inti min bluot uuarlicho ist trang caro enim mea vero est cibus et sanguis meus vere est potus T 82,11; uuâraz muos: min fleisc ist ein uuariz muos Npw 135,25 (Np esca). 2) zubereitetes Essen, Gericht: a) allgem.: linsines muoses [accepto pane et] lentis edulio [, comedit, Gen. 25,34] Gl 1,306,29, z. gl. St. linsi azze muose Thoma, Glossen S. 7,4. muase edulio [ebda.] Gl 1,313,10. demo moase [cui] in esu [... pectusculum cum armo tribuitur, Greg., Cura 2,3] 2,221,25. muos daps 4,139,15 (vgl. Beitr. 73,213). mvos [fero] ferculum [Eut., Ars 452,24] 328,20. muos fercula [nostra deum sapiant, Christus et influat in pateras, Prud., H. a. cib. (III) 16] Kiser, Federgl. S. 11,3. imbiz .. des muases refectionem autem cibi post fratrum rectionem (sc. refectionem) solus accipiat S 232,20. za imbizze tagalihchin .. measum kasotaniu zuei muaz sufficere credimus ad refectionem cotidianum tam sextae quam nonae omnibus mensis cocta duo pulmentaria 244,25 (vgl. dazu Mikeleitis-Winter S. 146 u. Anm. 605). thu samon mit mi suota nami muos qui simul mecum dulces capiebas cibos Pw 54,15 = Gl L 349; b) spez.: Brei, auch Suppe: polzi ł mos (2 Hss.; 2 ohne ł, 2 beide Wörter zusammengeschr., 1 Hs. pri ł muos, 1 nur muos) [panem et polentam et] pultes [non comedetis ex segete, usque ad diem qua offeritis ex ea deo vestro, Lev. 23,14] Gl 1,352,11 (7 Hss. nur polz, 1 Hs. polz brî). 4,257,25. zuuei muas [veniat ... Thamar soror mea, ut faciat ...] duas sorbitiunculas [, 2. Reg. 13,6] 1,426,52 (zum Verständnis von lat. sorbitiuncula in den Gll. vgl. Mikeleitis-Winter S. 105). muos iutta 3,214,4 (vgl. Thes. VII,2,292 s. v. iotta). bolzi ł movs pulpa quia cum pulte olim mixta vescebatur; unde et pulmentum [Hbr. I,337,334] 154,34. Hbr. I,337,334. ms pulmentum Gl 3,253,60. 4,157,1. 217,17; 3) Mahl (aus verschiedenen Speisen): zemo abande ... garetun sie sin muas [vgl. fecerunt ... ei coenam ibi, Joh. 12,2] O 4,2,7. Martha ... thar tho thionota, ... thaz muas furibrahta 10. wola thaz githigini, thaz noz ... thia suazi sines muases 9,20. thes muases gerota ih bi thiu, thaz ih iz azi mit iu [vgl. desideravi hoc pascha manducare vobiscum, Luc. 22,15] 10. 4) Einnahme der Mahlzeit: after muase keqhuuetaner versum ... qui post cibum dicitur S 251,13.. after themo muase ... kleib er (Judas) Satanase [vgl. post bucellam introivit in illum, Joh. 13,27] O 4,12,39; — zi muose beim Essen, bei Tisch: chindiske .. ze muase .. antreitida iro kehalten pueri parvi vel adulescentes in oratorio vel ad mensas cum disciplina ordines suos conservent S 274,14; (ir)stantan ir/fona themo muose vom Essen, vom Tisch aufstehen: er stuant yr themo muase ... zi themo abande [vgl. surgit a []coena, Joh. 13,4] O 4,11,11, z. gl. St. erstuont tho fon themo muose T 155,2; zi muose sizzan/gisizzan beim Essen sein/sich zu Tisch setzen: in tho zi muose sizzenten intfieng ther heilant brot inti uuihita inti brah coenantibus autem eis accepit Ihesus panem et benedixit ac fregit T 160,1. gilechont thoh thie welfa ... thero brosmono sih fullent, thie fon then disgin fallent, thar hereron thie wise sizzent zi iro muase O 3,10,39. so sie girihtun allaz thaz joh er zi muase gisaz [vgl. discubuit, Luc. 22,14] 4,9,17. 5) Glossenwort: moos mandacaril (das Lat. nach Diez vielleicht Mischung aus manducaria u. manducabilia) Gl 3,11,36.
Komp. âband-, fast-, koh-, melo-, mezzi-, naht-, phan-, plata-, suf-, taga-, uuarm-, zuomuos; wellamôs mnd.; vgl. -muosi; Abl. muosilî(n); gimuosôt; muosen, muosôn; vgl. -muosi, -muosîn, sothmôsa as. [Mikeleitis-Winter]
9629 Zeichen · 477 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 9.–12. Jh.
    Altsächsisch
    muosst. N. (a)

    Köbler Anfrk. Wörterbuch

    muos , st. N. (a) nhd. „Mus“, Speise, Essen (N.) ne. food ÜG.: lat. cibus MNPs, MNPs=MNPsA, esca MNPs=MNPsA Hw.: vgl. as…

  2. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    muosst. n.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +5 Parallelbelege

    muos st. n. , mhd. muos, nhd. mus; as. mōs, mnd. môs, mnl. moes; afries. mōs; ae. mós ( zur Bildg. vgl. Darms, Schwäher …

  3. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    MUOSstn.

    Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke) · +4 Parallelbelege

    MUOS stn. im pl. müeser, zu maʒ, mast. brei, gemüse, speise, mahl. pulmentum muos sumerl. 14,28. das. 28,43. puls musz D…

Verweisungsnetz

149 Knoten, 167 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 8 Hub 2 Wurzel 2 Kompositum 136 Sackgasse 1

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit muos

106 Bildungen · 38 Erstglied · 66 Zweitglied · 2 Ableitungen

muos‑ als Erstglied (30 von 38)

muosal

AWB

muo·sal

muosal st. n. , mhd. müe(je)sal, nhd. mühsal ( auch f. ); mnd. moisel ( vgl. Schiller-Lübben 3,112 ), mnl. mo(e)ysel. muosal: nom. sg. Npw 1…

muosalic

Lexer

muosalic s. müejesalic.

muosbart

Lexer

muos·bart

muos-bart stm. BMZ BMZ Roseng. H. 1723, wol entstellt aus miesbart; nach Wack. » der vor alter das muos in den bart schüttet«.

muoselīn

KöblerMhd

muose·līn

muoselīn , st. N. nhd. „Müslein“, kleine Speise, kleine Mahlzeit, leichtes Gericht Vw.: s. grütz-* Q.: Minneb (FB müeselīn), Berth (um 1275)…

muosen

Lexer

muo·sen

muosen swv. BMZ intr. essen, eine malzeit halten Exod. zuo dem gen ich und muose mit ime Spec. 160 ; tr. speisen Gen. den hungerigen m. Spec…

Muoser

Wander

muo·ser

Muoser Wun de Muoser maschîre, mess et richtig rênen. ( Siebenbürg.-sächs. ) – Schuster, 510. Nach einer in Siebenbürgen weitverbreiteten Sa…

muosfingar

AWB

muos·fingar

muosfingar st. m. , nhd. dial. schweiz. bair. ( älter ) muesfinger Schweiz. Id. 1,864. Schm. 1,1675. mvs-vingir: nom. sg. Hbr. I,129,195 ( S…

muosgadem

KöblerMhd

muos·gadem

muosgadem , st. N., st. M. nhd. „Musgaden“, Speisezimmer ÜG.: lat. cenaculum Gl Q.: Gl (11./12. Jh.) I.: Lüt. lat. cenaculum E.: s. muos, ga…

muosgadum

AWB

muos·gadum

muosgadum st. n. — Graff IV,175. Alle Belege im Nom. Sing., erst ab 12. Jh. belegt. muos-gadem: Gl 3,314,15 ( SH e; -ē); muos-gaden: Thies, …

muosgewerc

KöblerMhd

muos·gewerc

muosgewerc , st. N. nhd. „Musgewerk“, eine Abgabe vom Handel mit Pflanzen aus denen Mus gemacht wird Q.: WeistErf (1. Hälfte 14. Jh.) E.: s.…

muosguot

KöblerMhd

muos·guot

muosguot , st. N. nhd. „Musgut“, öffentlicher Fond für die Speisung der Armen Q.: DRW (1438) E.: s. muos, guot (3) W.: nhd. DW- L.: DRW

muoshûs

Lexer

muos·hus

muos-hûs stn. BMZ speisehaus, -saal, cenaculum Dfg. 111 b . Ernst , Lieht. Griesh. Berth. 213,9. Spec. 81. Antichr. 159,1. Loh. 6474. Beh. 2…

muoshūs

KöblerAhd

muos·hūs

muoshūs , st. N. (a) nhd. „Speisehaus“, Speisezimmer, Esszimmer, Speisesaal, Speiseraum ne. „eating-house“, dining-room ÜG.: lat. cenaculum …

muosiere

BMZ

muos·iere

muosiere swv. dasselbe. diu mûre was gemuosieret harte wol von golde Lanz. 4110, wo Lachmanns änderung in gezieret von W. Grimm zu Athis F. …

muosieren

Lexer

muos·ieren

muosieren swv. BMZ md. mûsieren s. v. a. muosen 2 Lanz. Rud. Alex. Limb. chr. 26. ein mûsierter samatrock mit perlîn lîsten Mone 6,248. Rcsp…

muosierunge

LexerN

muosierunge stf. ein gewebens decklein mit mas ierung grûn in grûn uber ein lotterpetlîn Inv. 1504 ein ricktûch gel und swarz mit masierung …

muosilî(n)

AWB

muosilî ( n ) st. n. , mhd. müeselîn, nhd. müslein, müsli; vgl. mnd. mseken ( vgl. Lasch-Borchling 2,1024 s. v. 1 môs). — Graff II,872. muo…

muosilī

KöblerAhd

muosilī , st. N. (a) Vw.: s. muosilīn*

muosilīn

KöblerAhd

muosilīn , st. N. (a) nhd. „Speislein“, leichtes Gericht, Breichen, Süppchen ne. little meal, light meal ÜG.: lat. sorbitiuncula Gl Vw.: s. …

muosmël

Lexer

muos·mel

muos-mël stn. farratum Voc. 1482. Schreib. 2,418 ( 1446 ). Chr. 2. 302,18. 304,10. Rotw. 1,57 a . Fasn. 1220.

muosôn

AWB

muo·son

muosôn sw. v. , mhd. muosen, nhd. dial. schweiz. muese n Schweiz. Id. 4,495, bair. muesen Schm. 1,1676, schwäb. muse n Fischer 4,1829. muoso…

muosschüzzel

KöblerMhd

muos·schüzzel

muosschüzzel , st. F. nhd. Gemüseschüssel Hw.: vgl. mnl. moesscotel, mnd. . mōsschȫtel* Q.: LexerHW (1428) E.: s. muos, schüzzele W.: nhd. M…

muos als Zweitglied (30 von 66)

apfelmuos

Lexer

apfel·muos

apfel-muos stn. BMZ äpfelmus Frl. Germ. 9,201. 205 Dfg. 446 a .

brûtmuos

MWB

brûtmuos stN. eine breiige Speise, die beim Hochzeitsmahl den Gästen dargeboten wird (vgl. SchwäbWB 1,1375): der koch kam und bracht dort he…

brōtmuos

KöblerMhd

brōt·muos

brōtmuos , st. N. nhd. Brotmus Q.: BvgSp (um 1350) E.: s. brōt, muos W.: nhd. DW- L.: LexerHW 1, 361 (brôtmuos), MWB (brôtmuos)

brūtmuos

KöblerMhd

brūt·muos

brūtmuos , st. N. nhd. „Brautmus“, Brautsuppe, Hochzeitsessen Q.: Bauernh, BvgSp (um 1350), LS E.: s. brūt, muos W.: nhd. (ält.) Brautmus, N…

bëchmuos

MWB

bëchmuos stN. ‘Pechbrei’ daz der trache von einem pechmuse [ offa picis ] starb adir daz Belis pristere eliche begriffen wurden Cranc Vorr. …

eiermuos

KöblerMhd

eier·muos

eiermuos , st. N. nhd. „Eiermus“, Eierspeise Q.: KgvOdenw (Mitte 14. Jh.) E.: s. ei (1), muos W.: nhd. DW2- L.: Lexer 382b (eiermuos), MWB 1…

ertbermuos

KöblerMhd

ertber·muos

ertbermuos , st. N. nhd. Erdbeermus Q.: Kochbuch (15. Jh.) E.: s. ertbere*, muos W.: nhd. Erdbeermus, N., Erdbeermus, DW- L.: MHDBDB (ertber…

fastmuos

AWB

fast·muos

fastmuos st. n. , mhd. vastmuos, nhd. dial. steir. fastmus Unger-Khull S. 213, bair. fastmues Schmeller 1,773. — Graff II,871 s. v. fartmuos…

holuntermuos

KöblerMhd

holunter·muos

holuntermuos , st. N. nhd. Holundermus Q.: Urk (1293) E.: s. holunter, muos W.: nhd. Holundermus, N., Holundermus, DW 10, 1762 L.: WMU (hole…

kërsenmuos

MWB

kërsenmuos stN. ‘Kirschenmus’ der denne woͤlle machen ein kirsen muͦs, der breche die stile abe vnd siede sie mit ein wenic wins vnd slahe …

kohmuos

AWB

koh·muos

kohmuos st. n. — Graff II,871. choh-mos: nom. sg. Gl 1,101,30 ( R ); choch-muas: nom. sg. ( oder pl.? ) 2,315,29 ( Re ); chohc-: dass. ebda.…

krūtmuos

KöblerMhd

krūt·muos

krūtmuos , st. N. nhd. „Krautmus“, Kräutermus ÜG.: lat. omephagio Voc Q.: Voc (1482) E.: s. krūt, muos W.: nhd. (ält.) Krautmus, N., „Krautm…

kæsemuos

KöblerMhd

kæsemuos , st. N. nhd. Käsemus Q.: Urk (1381) E.: s. kæse, muos W.: nhd. Käsemus, N., Käsemus, DW 11, 255 L.: LexerHW 1, 1527 (kæsemuos)

kütenmuos

KöblerMhd

kütenmuos , st. N. Vw.: s. quitenmuos

lebermuos

KöblerMhd

leber·muos

lebermuos , st. N. nhd. Lebermus Q.: MHDBDB (15. Jh.) E.: s. lebere (1), muos W.: nhd. Lebermus, N., Lebermus, DW- L.: MHDBDB (lebermuos)

lungelmuos

Lexer

lungel·muos

lungel-muos stn. gericht von kalbslunge Ukn. einl. XLIV anm. 8. lungmuos Gr.w. 4,136.

mandelmuos

Lexer

mandel·muos

mandel-muos stn. BMZ muos aus mandelmilch, semmeln u. äpfeln Buch v. g. sp. 70. Germ. 9,203.

Ableitungen von muos (2 von 2)

muose

Lexer

muose prät. s. müeʒen.

unmuos

Lexer

un-muos s. unmuoʒe.