Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
ganz adj.
adj., mhd. nhd. ganz; mnd. mnl. gans; afries. gans. — Graff IV,221.
kanz: Grdf. (oder nom. sg. n.? vgl. unten Bedeutungsteil) Gl 1, 244,31 (K); nom. sg. f. -]a Npw Fides 1; acc. sg. m. -]en Nb 263,15 [284,9]; acc. sg. f. -]a Gl 2,101,60 (3 Hss., darunter clm 19 417, 9. Jh.). 4,323,40 (Salzburg, unsign., 9. Jh.); dat. pl. -]en 1,711,45. — canz-: nom. sg. m. -er Gl 2,648,38 (clm 18 059, 11. Jh.).
ganz: Grdf. Gl 3,1,38 (Sg 913, 8. Jh.). O 3,14,10. 21. Nb 79,12. 100,1 [89,4. 110,20]; nom. sg. m. -]er Gl 3,243,42 (SH a 2). 259,75 (SH a 2). 4,147,34 (Sal. c). O 3,2,32. 4,14; -]ar Gl 2,421,9 (clm 14 395, 11. Jh.); nom. sg. f. -]iu Nb 181,9; gen. sg. m. -]es 282,21 [197,19. 305,14]; dat. sg. n. -]emo Nk 471,17 [116,16]; dat. sg. f. -]ero Nb 332,29 [364,1]; acc. sg. m. -]an O 3,2,22; acc. sg. f. -]a Gl 2,115,14. S 31,57 (Wk). Nb 241,2 [260,2]. Np 21,19; -]un Gl 2,465,23; nom. pl. m. -]e Nk 452,23 [97,18]; dat. pl. -]en Gl 1,711,45 (2 Hss., darunter Brüssel 18 725, 9. Jh.). 5,13,13. Nb 180,32 [197,10] (-ên). Nk 484,20 (-ên); acc. pl. m. -]e 452,5; comp. nom. sg. m. -]ero 463,29 [130,13. 97,1. 108,18]; ganc-: acc. sg. m. -en Npw 21,19 (zu -c statt -z vgl. Braune, Ahd. Gr.13, § 159 Anm. 2).
gancs: nom. sg. m. Gl 3,259,76 (SH a 2). 1) gesund, unverletzt, unversehrt: a) vom Menschen: ganzen [non est opus] valentibus [medicus, sed male habentibus, Matth. 9,12] Gl 1,711,45. 5,13,13. ganzar intactus [exin tertiae noctis vice monstri vomentis pellitur (sc. Jonas aus dem Leib des Ungeheuers) singultibus, Prud., H. ieiun. (VII) 126] 2,421,9. (druhtin) quad, funti (der Beamte zu Kapernaum) ganzan sinan sun O 3,2,22. so ward er sar io ganzer, fon so wiu so er êr was halzer [vgl. sanus fiebat, a quocumque languore tenebatur, Joh. 5,4] 4,14. habet tir noh kot pehalten ganz . unde undarohaft . taz tu tiuresta habetost . in allemo scazze servatur tibi adhuc divinitus illaesum . et inviolatum . id quod possidebas preciosissimum in omni censu . fortunae tuae Nb 79,12 [89,4]; ferner: O 3,2,32. 14,10 (sanatus). 21. Nk 452,5 (saluber). 23 (sanativus). 463,29 (sanus) [97,1. 18. 108,18]; b) von Abstraktem: Glauben, Würde, Vernunft, Wissen o. ä.: kanza ł vnfarvuarta [constituit prae ceteris trecentorum decem et octo sanctorum patrum fidem manere] illaesam [Definitio fidei Chalc., Mansi VII,727] Gl 2,101,60. 115,14. 4,323,40. canzer [dum stabat regno] incolumis [regumque vigebat conciliis, Verg., A. II,88] 2,648,38. thia (gilouba) uzzar eogihuuelih alonga endi ganza gihalde quam nisi quisque integram inviolatamque servaverit S 31,57. sint tie liute danne so ganzes sinnes nam ea igitur mentis integritate homines degunt Nb 282,21 [305,14]; ferner: 332,29 [364,1] (integritas). Nk 471,17 (sanitatus). 484,20 [116,16. 130,13]. Npw Fides 1 (inviolatus); c) Glossenwort: kanz salus Gl 1,244,31 (nach Splett, Stud., S. 359. 450, wurde salus adjektivisch übers.; Möller, ZfdA. 36,346, dagegen erwägt neutr. Subst., wie ‘das Heil’). 2) ganz, ungeteilt, vollständig, vollkommen: a) vom Menschen oder von Gegenständen: nube fone ganzen unde follen (Dingen) beginnendiu . sleif si sid sed procedens ab integris absolutisque Nb 180,32. (der Blinde) ergaze . daz er siu (die Augen) iu habeta . unde er sih strite uuesen in alla uuis kanzen ipsum etiam se habuisse oblivisceretur . intuitum . nihilque sibi ad humanam perfectionem deesse arbitraretur 263,15 [197,10. 284,9]; ferner 100,1 [110,20]. NpNpw 21,19; b) von Abstraktem: ube unfolliu salda ist . so neist zuiuel nehein · nube ouh folliu si . unde ganziu est ... imperfecta felicitas ... non potest dubitari . esse aliquam solidam perfectamque Nb 181,9 [197,19]; c) Glossenwort: ganz integer Gl 3,1,38. 4,147,34. alenger ł ganzer integer 3,243,42. fester. ł ganzer solidus 259,75. 3) von den Abmessungen eines Bauwerkes: genau, sorgfältig: ganzun [ne commissuris distantibus angulus impar] argutam (Glosse: subtilem) [mutilet per dissona semetra normam, Prud., Psych. 829] Gl 2,465,23. 4) in der Verbindung in ganza uuîs: schlechthin, uneingeschränkt, absolut: so mag ih chustelose heizen ubele uuesen . nals in ganza uuis uuesen ita quidem concesserim . vitiosos malos esse . sed esse absolute . nequeam confiteri Nb 241,2 [260,2].
Abl. ganzên; ganzida, genzî; ganzo.