Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
blat st. n.
st. n., mhd. blat, nhd. blatt; as. blad; mnd. mnl. blat; afries. -bled; ae. blæd; an. blađ. — Graff III, 248.
plat: nom. sg. Gl 1,292,7 (Jb-Rd, vgl. palm(a)blat). 3,1,3 (Voc.). 4,186,30 (14. Jh.); gen. sg. -]es 1,254,1 (K). — plet-: nom. pl. -ir Gl 1,550,60 (M, 7 Hss., 2-&-, 1-&’-). 4,56,9 (Sal. a 1, 4 Hss.). Npw 1,3; dat. pl. -irum Gl 2,765,6 (-&-); -irun S 248,21 (B); acc. pl. -ir Gl 1,352,18 (M, 6 Hss.). 801,3 (-&-). 2,629,28. 684,12; nom. pl. -er 1,550,62 (M, 2 Hss.). 4,56,10 (Sal. a 1). Npgl 1,3; acc. pl. -er Gl 1,352,19 (M, 2 Hss.). — blat: nom. sg. Gl 2,494,5 = Wa 83,25. 3,16,6. 71,23 (SH A, 8 Hss.). 178,1 (SH B). 252,56 (SH a 2). 352,34. 385,58 (Jd). 499,37 (lat. pl.). 508, 55. 510,41. 603,58 (lat. acc. pl.). 697,9. 4,186,30; dat. sg. -]e Nc 808,18 [170,11]. — blet-: nom. pl. -ir Gl 1,550,63. 3,92,30 (SH A). T 146,1; -er Gl 3,92,29 (SH A, 2 Hss., 1 -e). 195,6 (SH B, 2 Hss., 1 -ets); -ter 92,29 (2 Hss., 1, 15. Jh., -etts). — blath: nom. sg. Gl 2,153,7 (Schlettst., 12. Jh.). 5,102,4 (ebda.). — blad: nom. sg. Gl 2,583,58 = Wa 97,29 (aus bleh korr.); nom. pl. -]er 3,92,31 (SH A, Darmst. 6, 13. Jh.); dat. pl. -]on 2,584,22 = Wa 98,28. — bleder: nom. pl. Gl 2,707,25 (Paris. 9344, Echternach 11. Jh.; -er aus -ir korr.).
Blatt: 1) als botanischer Begriff zur Bezeichnung eines Pflanzenteiles: a) allgem.: folium Gl 3,1,3. 352,34. 385,58. 499,37. 4,186,30; b) spez. von Baum und Staude: folium Gl 3,16,6 (im Abschn. De arboribus). folia 92,29 (ebda., 3 Hss. loubir). 195,6 (ebda.). framdiehent alliu . diu der boum biret ... fructus (uuuocher) . ioh folia (pleter) NpglNpw 1,3; — im Plural in der Bedeutung ‘Laub’: bleder [altae consternunt terram ...] frondes [Verg., A. iv, 444] Gl 2,707,25; α) der Palme: pletir [sumetis ...] spatulas [... palmarum, Lev. 23,40] Gl 1,352,18. 801,3. [comae eius sicut] elatae [palmarum, Cant. 5,11] 550,60 (1 Hs. palmboumes bletir, 1 palm(a)bleter). 4,56,9; 1,292,7 s. auch palm(a)blat; β) des Feigenbaumes: fon boume figuno lernet gilihnessi. Mit diu iu sin zuelga muruuui uuirdit inti bletir giboraniu, ... uuizzit thaz iu nah ist sumar ... Cum iam ramus eius tener fuerit et folia nata, ... scitis quoniam prope est aestas T 146,1; γ) des Lorbeers: mit lorpaumes pletirum haupitpantu kachionot [iste (Stephanus) ascendit sanguine] laureatus [Pass. Steph. p. 51b] Gl 2,765,6; δ) des Weinstocks: blat pampinus [zu: ubi vitea pampineo brachia palmite luxuriant, Prud., H. a. cib. (iii) 53] Gl 2,494,5 = Wa 83,25. 2) als Bezeichnung für ein Stück dünnflächiges Material: a) Papier: ein endi pohho edho ein peine daz ist ein kant plates schedula pagina Gl 1,254,1. blat pagina 3,252,56. keleranem feorim .. fimfim pletirun lectis quattuor aut quinque foliis S 248,21. cosmographia . daz chit descriptio mundi . dar allero regionum . unde allero animalium geskepfeda an einemo blate sament pegriffen uuerdent Nc 808,18 [170,11]; b) Blech: blad [stridensque flammis] lamina [... Christianis ludus est, Prud., P. Vinc. (v) 62] Gl 2,583,58 = Wa 97,29. bladon laminis [exerceatur quaestio, ebda. 207] 584,22 = Wa 98,28. plech ł blat lamina 3,697,9. 3) als Benennung für ein organisches Gebilde von stengel- oder beerenartiger Form: a) an der Pflanze: Halm und Stiel: pletir [ita ... ferret hiems culmumque levem] stipulasque [volantis, Verg., G. i, 321] Gl 2,629,28. 684,12; — die Frucht des Lorbeers: blat bacas Gl 3,603,58; — die Weinbeere bzw. der Weinbeerbalg: blat senecia uva Gl 3,508,55 (Steinm. z. St.; vgl. Diefb. Gl. 526 b). 510,41 (vgl. Diefb. Gl. 632 a); b) im menschlichen Körper: das Zäpfchen im Halse, die uvula: blath causticum ferrum quo uua absciditur [zu: reprehenderit fratres, quod ... uvam sibi nonnulli paterentur abscindi, Cass., Inst. v, 30 p. 246; vgl. auch Kommentar ebda.] Gl 2,153,7. blath vua folium super linguam positum [ebda.] 5,102,4. uva 3,71,23 (im Abschn. De membris hominis). 178,1 (im Abschn. De homine et eius membris).
Komp. buoh-, erdberes-, fimf-, herze-, klê-, lôr-, palm(a)-, reba-, rebûn-, salahûn-, salbeiûn-, sê-, sibun-, tûsent-, uuîn-, uuînreba-, uuînrebûn-blat; Abl. -blatilîh, -blatîn; blatôn.