Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
eban adj.
adj., mhd. nhd. eben; as. (an-)eban, mnd. ēven, mnl. even; afries. ivin; ae. efen, emn; an. jafn; got. ibns. — Graff I, 95 ff.
epan: Grdf. Gl 2,633,8 (lat. adv.). 757,19; dat. sg. n. -]emo 658,12; acc. pl. n. -]iu 438,1 (2 Hss.); epinero: dat. sg. f. 549,23. — eban: Grdf. S 200,10 (B); nom. sg. m. -]er 33,95 (Wk); dat. sg. m. n. -]emu 237,27/28 (B). 275,2 (B, -v); -]emo Gl 1,448,8 (Rb, ę-); superl. dat. sg. m. -]ostin S 203,23/24 (B); eben: Grdf. Gl 2,412,21 (lat. subst.). Nb 97,6. 118,25. 230,4 [107,11. 129,15. 248,15]. Nc 769,23. 813,7. 830,28. 831,22. 844,24 [117,3. 176,8. 199,3. 200,3. 217,4]. Ni 506,20. 570,26. Nk 401,21. 402,3. 403,14. 18. 408,13. 490,17. Np 62,9. 134,5; dat. sg. n. -]emo Nk 471,18. 477,8; superl. acc. sg. m. -]esten Nb 284,10 [307,8]; ebin: Grdf. Nk 402,17. 403,1; acc. sg. n. -]iz Gl 1,650,32 (M, 2 Hss.). — euenen: dat. pl. Gl 2,615,22 (Pommersf. 2671, 12. Jh.). 1) eben, d. h. mit einer Oberfläche ohne Höhenunterschiede: a) eben, glatt, flach, von einer (Land- oder Meeres-) Fläche: ebiniz [pavimentum] stratum [lapide in atrio, Ez. 40,17] Gl 1,650,32 (2 Hss., 6 Hss. giebanôtaz, 1 Hs. gibankôtaz?). epaniu stechiliu [(die wilden Rosse) cuncta obstacula rumpunt,] prona, fragosa [petunt, ardua transiliunt, Prud., P. Hipp. (XI) 118] 2,438,1. epanemo epanoti [quae] marmoreo [fert monstra sub] aequore [pontus, Verg., A. VI,729] 658,12; in einem Bilde: euenen [verbum Christus adest, geminae qui consona legis testamenta regens veterem patefecit abyssum, ut doctrina sequens] planis [incederet arvis, Sed., Carm. pasch. I, 147] 615,22; b) übertr.: gleichmütig, gelassen; gleichmäßig, ausgeglichen (in Verbindung mit muot): ębanemo uuis du muate aequo esto animo [3. Reg. 21,7] Gl 1,448,8. er selbo ebanemu muate erfulle ambahti imu pifolahanaz ipse aequo animo impleat officium sibi commissum S 237,27/28. 2) gleich: a) gleich an Art, Größe oder Umfang: epinero [mox et sublime tribunal par sanctum carumque sibi (sc. Fides u. Concordia) supereminet] aequo [iure potestatis, Prud., Psych. 737] Gl 2,549,23. eban sii fona imu alleem minna aequalis sit ab eo omnibus caritas S 200,10; Vok.-Übers.: eben [(Fides u. Concordia)] par [sanctum carumque sibi, Prud., Psych. 737, vgl. o. Gl 2,549,23; par ist nicht als Subst. erkannt] Gl 2,412,21; — m. Dat. d. Pers., der jmd. gleich ist: ebaner fatere after gotcundnisse aequalis patri secundum divinitatem S 33,95; b) übereinstimmend, einhellig: ... heit ebanemv keratte eruuellant quodsi etiam omnis congregatio ... personam pari consilio elegerint S 275,2; c) acc. sg. n. in adverb. Gebrauch: in gleicher Weise, ebenso: epan arpietan [tofus ... et ... creta negant alios aeque serpentibus agros ...] curvas praebere [latebras, Verg., G. II, 215] Gl 2,633,8 (oder Komp. ebanirbiotan?). 3) sich zu jedermann gleich verhaltend, gerecht: vvizzanti sih ... demu ebanostin suanarre cote rediun kebantan sciens se ... aequissimo iudici deo rationem redditurum S 203, 23/24. den du rehtesten ahtost . unde allero ebenesten quem tu iustissimum et aequi servantissimum putas Nb 284,10 [307,8]. 4) gerade, von der Zahl: nieht neuindist tu under ganzemo unde unganzemo . unebenemo unde ebenemo nihil est in medio horum . neque inter languorem et sanitatem . neque inter habundantem et perfectum (vgl. unmittelbar davor: habundans i. imparem, perfectum i. parem) Nk 471,18. also iz ist in siechi . unde in ganzi . unde in unebenemo ioh ebenemo ut in languore et sanitate . et habundanti et perfecto 477,8. 5) in eban, adverb. Verbindung mit Übergang zu präpos. Gebrauch (nhd. neben praep.), findet sich zuerst im 11. Jh.: a) nebeneinander: nu sezzen in eben alle die consequentias mit fier predicationibus alsus ... Ni 570,26. so daz ueld underrizen uuirdit . so ist iogelih reiz kemeine marcha . dero stuccho . diudar in eben ligent Nk 401,21. so durhkat ter uald ... alla dia breiti des tuochis . unde ist gemeine marcha peidero dero teilo . diudar in eben sint 402,3. also maht tu ouh an dero heui nemin ze gemeinero marcho den reiz . alde dia slihti . tiu zesamine hefte dar in ebin ligendiu (Hs. ligen diu) teil dero heui 17. kemeinmerche . dero in ebin ligendon teilo 403,1, ähnl. 14. 18. tiu uone iouuelemo genere dero drio (Tierarten, u. zwar gressibile, volatile, aquatile) in eben choment . tiu sint ouh sament erunt ergo et illa simul naturaliter quaecumque ex eodem genere secundum eandem divisionem sunt 490,17; b) in gleicher Ebene, Linie: α) daneben: die casus uerbi . die bezeichenent tiu zuei tempora . diu umbe daz presens stant. Pręteritum unde futurum . stant in eben . presens . stat in mittemen Ni 506,20. uuar iz tarana si ... uueder obenan . alde nidenan . fore . alde after . alde in eben Nk 408,13; β) neben, jmdm. oder einer Sache zur Seite, m. Dat.: Seres sizzent hina uerro ostert in eben India Nb 97,6 [107,11]. so sihet man in (Bootes, das Sternbild) . samoso uf in uirgine standen . unde die ahsela habenten . in eben dien beiden (beinen S.-St.) maioris ursę Nc 769,23 [117,3]. fuor er (Labor) ze himele . einemo sconemo chinde . in eben imo geuuetenemo . taz Amor hiez quippe consociato sibi quodam puero renitenti . i. pulcherrimo 813,7 [176,8]. selber Iouis sazta in in eben sinemo stuole ze zeseuuvn . under imo . unde under Pallade ipse Iuppiter eum propter suum consessum Pallade a dextra sociata . medium collocavit 844,24 [217,4]. hinder dir chlebet dir zuo min sela. Nals fore dir . noh in eben dir . nube nah dir [vgl. quo glutine adglutinetur anima tua post deum. non cum deo, sed post deum, Aug., En.] Np 62,9; c) auf gleiche Höhe mit, so hoch wie, m. Dat. des Zieles: unz iz ... in eben dero sunnun gestige donec ... coniungat vias Phoebo 230,4 [248,15]. des mezes ilton sie chomen in eben sole mox studium in solarem laborare circum Nc 831,22 [200,3]; d) neben, in bezug auf Rang u. Geltung, m. Dat. des Gleichgeordneten: unde er (der Tod) bringet taz oberosta . in eben demo niderosten aequatque summis infima Nb 118,25 [129,15]. tia begonda si sar ... eren . mit zuein opferfriskingen in eben Mercurio . der lucrorum uualtet . uuanda si sia sah imo ebenhera quam virgo venerata . honorare cepit cum potente lucrorum . i. Mercurio . quoniam satis sociam filio recognovit . duabus dicatis . i. immolatis pecudibus Nc 830,28 [199,3]. andere gota nesint . âne die er so namot per gratiam . die nemugen nieht in eben imo sin Np 134,5 (Npw in neben); e) wohl in Nachbildung eines lat. Komp.: in epan choufta [arguebatur ... non solum pueros barbaros, sed etiam puellas ...] coemisse (Hs. quod ... coemisset, vgl. die Laa.) [Sulp. Sev., Dial. 3,15] Gl 2,757,19.
Komp. uneban; Abl. ebano; ebanlîh; ebanî, ebani, ebanida, ebanôt(i); ebanôn; vgl. auch in eban substant. adv.; (in) neben.