lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

eban

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
11 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
411
Verweise raus
76

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

eban adj.

Bd. 3, Sp. 2
eban
adj., mhd. nhd. eben; as. (an-)eban, mnd. ēven, mnl. even; afries. ivin; ae. efen, emn; an. jafn; got. ibns. — Graff I, 95 ff.
epan: Grdf. Gl 2,633,8 (lat. adv.). 757,19; dat. sg. n. -]emo 658,12; acc. pl. n. -]iu 438,1 (2 Hss.); epinero: dat. sg. f. 549,23. — eban: Grdf. S 200,10 (B); nom. sg. m. -]er 33,95 (Wk); dat. sg. m. n. -]emu 237,27/28 (B). 275,2 (B, -v); -]emo Gl 1,448,8 (Rb, ę-); superl. dat. sg. m. -]ostin S 203,23/24 (B); eben: Grdf. Gl 2,412,21 (lat. subst.). Nb 97,6. 118,25. 230,4 [107,11. 129,15. 248,15]. Nc 769,23. 813,7. 830,28. 831,22. 844,24 [117,3. 176,8. 199,3. 200,3. 217,4]. Ni 506,20. 570,26. Nk 401,21. 402,3. 403,14. 18. 408,13. 490,17. Np 62,9. 134,5; dat. sg. n. -]emo Nk 471,18. 477,8; superl. acc. sg. m. -]esten Nb 284,10 [307,8]; ebin: Grdf. Nk 402,17. 403,1; acc. sg. n. -]iz Gl 1,650,32 (M, 2 Hss.). — euenen: dat. pl. Gl 2,615,22 (Pommersf. 2671, 12. Jh.). 1) eben, d. h. mit einer Oberfläche ohne Höhenunterschiede: a) eben, glatt, flach, von einer (Land- oder Meeres-) Fläche: ebiniz [pavimentum] stratum [lapide in atrio, Ez. 40,17] Gl 1,650,32 (2 Hss., 6 Hss. giebanôtaz, 1 Hs. gibankôtaz?). epaniu stechiliu [(die wilden Rosse) cuncta obstacula rumpunt,] prona, fragosa [petunt, ardua transiliunt, Prud., P. Hipp. (XI) 118] 2,438,1. epanemo epanoti [quae] marmoreo [fert monstra sub] aequore [pontus, Verg., A. VI,729] 658,12; in einem Bilde: euenen [verbum Christus adest, geminae qui consona legis testamenta regens veterem patefecit abyssum, ut doctrina sequens] planis [incederet arvis, Sed., Carm. pasch. I, 147] 615,22; b) übertr.: gleichmütig, gelassen; gleichmäßig, ausgeglichen (in Verbindung mit muot): ębanemo uuis du muate aequo esto animo [3. Reg. 21,7] Gl 1,448,8. er selbo ebanemu muate erfulle ambahti imu pifolahanaz ipse aequo animo impleat officium sibi commissum S 237,27/28. 2) gleich: a) gleich an Art, Größe oder Umfang: epinero [mox et sublime tribunal par sanctum carumque sibi (sc. Fides u. Concordia) supereminet] aequo [iure potestatis, Prud., Psych. 737] Gl 2,549,23. eban sii fona imu alleem minna aequalis sit ab eo omnibus caritas S 200,10; Vok.-Übers.: eben [(Fides u. Concordia)] par [sanctum carumque sibi, Prud., Psych. 737, vgl. o. Gl 2,549,23; par ist nicht als Subst. erkannt] Gl 2,412,21; — m. Dat. d. Pers., der jmd. gleich ist: ebaner fatere after gotcundnisse aequalis patri secundum divinitatem S 33,95; b) übereinstimmend, einhellig: ... heit ebanemv keratte eruuellant quodsi etiam omnis congregatio ... personam pari consilio elegerint S 275,2; c) acc. sg. n. in adverb. Gebrauch: in gleicher Weise, ebenso: epan arpietan [tofus ... et ... creta negant alios aeque serpentibus agros ...] curvas praebere [latebras, Verg., G. II, 215] Gl 2,633,8 (oder Komp. ebanirbiotan?). 3) sich zu jedermann gleich verhaltend, gerecht: vvizzanti sih ... demu ebanostin suanarre cote rediun kebantan sciens se ... aequissimo iudici deo rationem redditurum S 203, 23/24. den du rehtesten ahtost . unde allero ebenesten quem tu iustissimum et aequi servantissimum putas Nb 284,10 [307,8]. 4) gerade, von der Zahl: nieht neuindist tu under ganzemo unde unganzemo . unebenemo unde ebenemo nihil est in medio horum . neque inter languorem et sanitatem . neque inter habundantem et perfectum (vgl. unmittelbar davor: habundans i. imparem, perfectum i. parem) Nk 471,18. also iz ist in siechi . unde in ganzi . unde in unebenemo ioh ebenemo ut in languore et sanitate . et habundanti et perfecto 477,8. 5) in eban, adverb. Verbindung mit Übergang zu präpos. Gebrauch (nhd. neben praep.), findet sich zuerst im 11. Jh.: a) nebeneinander: nu sezzen in eben alle die consequentias mit fier predicationibus alsus ... Ni 570,26. so daz ueld underrizen uuirdit . so ist iogelih reiz kemeine marcha . dero stuccho . diudar in eben ligent Nk 401,21. so durhkat ter uald ... alla dia breiti des tuochis . unde ist gemeine marcha peidero dero teilo . diudar in eben sint 402,3. also maht tu ouh an dero heui nemin ze gemeinero marcho den reiz . alde dia slihti . tiu zesamine hefte dar in ebin ligendiu (Hs. ligen diu) teil dero heui 17. kemeinmerche . dero in ebin ligendon teilo 403,1, ähnl. 14. 18. tiu uone iouuelemo genere dero drio (Tierarten, u. zwar gressibile, volatile, aquatile) in eben choment . tiu sint ouh sament erunt ergo et illa simul naturaliter quaecumque ex eodem genere secundum eandem divisionem sunt 490,17; b) in gleicher Ebene, Linie: α) daneben: die casus uerbi . die bezeichenent tiu zuei tempora . diu umbe daz presens stant. Pręteritum unde futurum . stant in eben . presens . stat in mittemen Ni 506,20. uuar iz tarana si ... uueder obenan . alde nidenan . fore . alde after . alde in eben Nk 408,13; β) neben, jmdm. oder einer Sache zur Seite, m. Dat.: Seres sizzent hina uerro ostert in eben India Nb 97,6 [107,11]. so sihet man in (Bootes, das Sternbild) . samoso uf in uirgine standen . unde die ahsela habenten . in eben dien beiden (beinen S.-St.) maioris ursę Nc 769,23 [117,3]. fuor er (Labor) ze himele . einemo sconemo chinde . in eben imo geuuetenemo . taz Amor hiez quippe consociato sibi quodam puero renitenti . i. pulcherrimo 813,7 [176,8]. selber Iouis sazta in in eben sinemo stuole ze zeseuuvn . under imo . unde under Pallade ipse Iuppiter eum propter suum consessum Pallade a dextra sociata . medium collocavit 844,24 [217,4]. hinder dir chlebet dir zuo min sela. Nals fore dir . noh in eben dir . nube nah dir [vgl. quo glutine adglutinetur anima tua post deum. non cum deo, sed post deum, Aug., En.] Np 62,9; c) auf gleiche Höhe mit, so hoch wie, m. Dat. des Zieles: unz iz ... in eben dero sunnun gestige donec ... coniungat vias Phoebo 230,4 [248,15]. des mezes ilton sie chomen in eben sole mox studium in solarem laborare circum Nc 831,22 [200,3]; d) neben, in bezug auf Rang u. Geltung, m. Dat. des Gleichgeordneten: unde er (der Tod) bringet taz oberosta . in eben demo niderosten aequatque summis infima Nb 118,25 [129,15]. tia begonda si sar ... eren . mit zuein opferfriskingen in eben Mercurio . der lucrorum uualtet . uuanda si sia sah imo ebenhera quam virgo venerata . honorare cepit cum potente lucrorum . i. Mercurio . quoniam satis sociam filio recognovit . duabus dicatis . i. immolatis pecudibus Nc 830,28 [199,3]. andere gota nesint . âne die er so namot per gratiam . die nemugen nieht in eben imo sin Np 134,5 (Npw in neben); e) wohl in Nachbildung eines lat. Komp.: in epan choufta [arguebatur ... non solum pueros barbaros, sed etiam puellas ...] coemisse (Hs. quod ... coemisset, vgl. die Laa.) [Sulp. Sev., Dial. 3,15] Gl 2,757,19.
Komp. uneban; Abl. ebano; ebanlîh; ebanî, ebani, ebanida, ebanôt(i); ebanôn; vgl. auch in eban substant. adv.; (in) neben.
6809 Zeichen · 295 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    ebanadj.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +10 Parallelbelege

    eban adj. , mhd. nhd. eben; as. (an-)eban, mnd. ēven, mnl. even; afries. ivin; ae. efen, emn; an. jafn; got. ibns. — Gra…

Verweisungsnetz

370 Knoten, 410 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 7 Hub 4 Wurzel 1 Kompositum 358

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit eban

279 Bildungen · 225 Erstglied · 53 Zweitglied · 1 Ableitungen

eban‑ als Erstglied (30 von 225)

ebanalle

AWB

eban·alle

ebanalle adj. pl. eben-allen: dat. pl. S 153,3 ( Hi. u. Hö. ). alle in gleicher Weise: da ( mit Wackernagel gegen daz Ausg. ) ist in ebenall…

ebanalt

AWB

eban·alt

ebanalt adj. , mhd. frühnhd. ebenalt; mnd. ēvenōlt, mnl. evenout; ae. efeneald; vgl. an. jafnaldra. — Graff I,196. epan-alt-: nom. pl. -a Gl…

ebanbarmida

AWB

ebanbarmida st. f. , mhd. ebenbarmede ( Lexer, Taschenwb., Nachträge ). eben-barmide: acc. sg. S 147,22 ( BB ). Mitleid, Erbarmen: ich nihab…

ebanbilidi

AWB

eban·bilidi

ebanbilidi st. n. , mhd. ebenbilde, nhd. ebenbild; mnd. ēvenbElde, mnl. evenbeelde. eben-bilde: dat. sg. Np X 119,4 ( S. XII, 21). Vorbild, …

ebanbilidîg

AWB

eban·bilidig

ebanbilidîg adj. eben-pildige: nom. pl. m. Npw 109,3. gleichgestaltet, dem Vorbild entsprechend: so der skim chumet dero heiligono der an di…

ebanbilidôn

AWB

eban·bilidon

ebanbilidôn sw. v. — Graff III, 101. epan-pilidota: part. prt. nom. pl. m. Gl 2,130,71 ( M, 4 Hss.; z. Part. Praet. ohne gi- vgl. Braune, Ah…

ebanbilidīg

KöblerAhd

ebanbilidīg , Adj. nhd. gleichgestaltet, dem Vorbild entsprechend ne. alike ÜG.: lat. conformis N Q.: N (1000) I.: Lüt. lat. conformis? E.: …

ebanbilidōn

KöblerAhd

ebanbilidōn , sw. V. (2) nhd. gleich gestalten, gleichförmig machen, angleichen ne. conform (V.) ÜG.: lat. complantare Gl, configurare Gl, c…

ebanbirîg

AWB

eban·birig

ebanbirîg adj. — Graff III, 157. eben-birig: Grdf. Nb 91,5 [101,12]. gleich fruchtbar ( wie, m. Dat. ) : alde solt tu ebenbirig uuerden . di…

ebanbirīg

KöblerAhd

ebanbirīg , Adj. nhd. gleich fruchtbar, ebenso fruchtbar ne. of equal fertility ÜG.: lat. (ubertas) N Q.: N (1000) I.: lat. beeinflusst? E.:…

ebanblast

AWB

eban·blast

ebanblast st. m. — Graff III, 238. epan-plast: acc. sg. Gl 4,15,24 ( Jc ). steiler Abhang: in der Wendung thuruh ebanblast per praeceps ‘ de…

ebanbreit

AWB

eban·breit

ebanbreit adj. ; ae. efenbrád; an. jafnbreiðr. — Graff III, 295. eben-breit: Grdf. Nc 774,23/24 [124,3/4]. gleich breit ( wie lang und hoch …

ebanbringan

AWB

eban·bringan

ebanbringan an. v. — Graff III, 196 f. s.v. ebono bringan. Nur in B belegt. eban-prinke: 3. sg. conj. S 262,26/263,1 ( lat. inf.; nach Stein…

ebanbrûhhen

AWB

ebanbrûhhen sw. v. — Graff III, 281. eban-bruchent: 3. pl. T 87,2. Umgang haben mit jmdm.: uueo thu mit thiu iudeisg bis trinkan fon mir bit…

ebanbrūhhen

KöblerAhd

ebanbrūhhen , sw. V. (1a) nhd. „brauchen“, gebrauchen, Gemeinschaft haben, Umgang haben mit, verkehren, etwas erreichen ne. use (V.) ÜG.: la…

ebancaltrun

AWB

ebancaltrun Gl 2,248,25 s. ebangialtra.

ebandegan

KöblerAhd

eban·degan

ebandegan , st. M. (a) nhd. Kampfgefährte ne. fellow combatant ÜG.: lat. commilito Gl Q.: Gl (11. Jh.) I.: Lüs. lat. commilito E.: s. eban (…

ebandikko

KöblerAhd

ebandikko , Adv. nhd. gleich oft ne. of equal frequency ÜG.: lat. tantas vices N Q.: N (1000) I.: Lsch. lat. tantas vices E.: s. eban (1), d…

ebandolunga

KöblerAhd

eban·dolunga

ebandolunga , st. F. (ō) nhd. Mitleiden, Teilnahme am Leid ne. pity (N.) ÜG.: lat. compassio N Q.: N (1000) I.: Lüt. lat. compassio? E.: s. …

ebandolēn

KöblerAhd

ebandolēn , sw. V. (3) nhd. „mitleiden“, Mitleid haben, Mitleid empfinden, mitleidig sein (V.), in gleicher Weise leiden ne. sympathize ÜG.:…

ebanen

KöblerAhd

ebanen , sw. V. (2, 1) Vw.: s. ebanōn*

ebanent

EWA

eban·ent

ebandolungaAWB f. ō-St., nur Notker, W.Ps.: ‚Mitleiden, compassio‘ (mhd. ebendolunge). S. ebandolên, dolunga. – ebanentigo(?) adv., nur Gl. …

ebanentīgo

KöblerAhd

ebanentīgo , Adv. nhd. oberflächlich ne. superficial ÜG.: lat. (breviter) Gl Q.: Gl (10./11. Jh.) I.: lat. beeinflusst? E.: s. eban, enti L.…

ebanerbi

AWB

eban·erbi

ebanerbi st. n. ; vgl. ae. efenirfeweard. eben-erbe: nom. sg. S 153,35 ( Hi. u. Hö. ). Erbe, an dem alle den gleichen Anteil haben: ( im Him…

ebanerbo

AWB

eban·erbo

ebanerbo sw. m. , mhd. ebenerbe. — Graff I, 407. eben-erb-: nom. sg. -e Gl 3,67,20 ( SH A ); nom. pl. -en Npgl 88,30; ebin-erbo: nom. sg. Gl…

ebanêuuîg

AWB

ebanêuuîg adj. , mhd. ebenêwic; mnd. ēvenêwich, mnl. evenewich. — Graff I, 509. eban-euuig-: nom. sg. f. -u S 31,63 ( Wk ); acc. sg. m. -an …

ebanêuugheit

AWB

ebaneuuig·heit

ebanêuuigheit st. f. , mhd. ebenêwicheit; vgl. mnl. evenewelijcheit. eben-ewig-heit: acc. sg. S 136,5 ( BB ). die ‘ Gleichewigkeit ’, Coaete…

ebanêuuglîhho

AWB

eban·euuiglihho

ebanêuuiglîhho adv. eben-ewic-liche: S 136,23 ( BB ). gleich ewig, auf gleichewige Weise: (der gotes sun) ... der dohie ebenewicliche uone s…

eban als Zweitglied (30 von 53)

bigeban

KöblerGerm

*bigeban , st. V. nhd. aufgeben ne. give (V.) up; RB.: afries., ahd. E.: s. *bi, *geban W.: afries. bijeva*, biieva*, st. V. (5), begeben (V…

fargeban

KöblerGerm

*fargeban , st. V. nhd. vergeben (V.), verleihen ne. grant (V.); RB.: ae., afries., as., ahd. E.: s. *far-, *geban W.: ae. forgiefan, forgif…

gaweban

KöblerGerm

*gaweban , st. V. nhd. weben ne. weave; RB.: ae., ahd. E.: s. *ga-, *weban W.: ae. gewefan, st. V. (5), weben, planen W.: ahd. giweban* (1) …

geban

KöblerAhd

*ge·ban

*geban , st. M. (a?, i?) Hw.: vgl. as. gevan* (1)

ineban?

KöblerAhd

*ineban? , Präp. Hw.: vgl. as. anevan*

kweban

KöblerAhd

*kweban , st. V. (5?) Vw.: s. ir-

reban

KöblerGerm

*reban , sw. V. nhd. bewegen ne. move (V.) E.: s. idg. *rebʰ- (1), V., sich bewegen, eilen, Pokorny 853 L.: Falk/Torp 338

sweban?

KöblerAhd

*sweban? , st. M. (a) Hw.: vgl. as. swevan*

uzgeban

KöblerGerm

*uzgeban , st. V. nhd. ausgeben ne. spend; RB.: got., ae., anfrk., as., ahd. E.: s. *uz-, *geban W.: got. usgiban 22, st. V. (5), erstatten,…

uzweban

KöblerGerm

*uzweban , st. V. nhd. weben ne. weave (V.); RB.: ae., ahd. E.: s. *uz-, *weban W.: ae. āwefan, st. V. (5), weben, zusammenweben W.: ahd. ir…

weban

KöblerAhd

*weban , (Part. Prät.=)Adj. Vw.: s. gi- Hw.: s. weban (1) st. V.

duruhweban

KöblerAhd

duruhweban , st. V. (5) nhd. weben, durchweben, durchwirken ne. weave (V.) ÜG.: lat. (perfundere) Gl, (perpellere)? Gl Q.: Gl (11. Jh.) I.: …

firgeban

AWB

fir·geban

fir- geban st. v. , mhd. nhd. vergeben; as. far-, forgeBan , mnd. vorgēven, mnl. vergeven; afries. urieva; ae. forgifan; got. fragiban. — Gr…

gigeban

AWB

gige·ban

gi- geban st. v. , mhd. nhd. ( älter ) gegeben; mnl. gegeven; ae. gegifan. — Graff IV,114. Praes.: ki-kebanne: inf. dat. sg. Gl 2,313,3 ( Rb…

giweban

KöblerAhd

giweban , st. V. (5) nhd. weben, weben aus, durchweben, zusammenflechten ne. weave (V.) ÜG.: lat. contexere N, O, intexere Gl, texere Gl Vw.…

herageban

KöblerAhd

hera·geban

herageban , st. V. (5) nhd. geben ne. give (V.) ÜG.: lat. dare Gl Q.: Gl (Ende 10. Jh.) I.: Lüt. lat. dare? E.: s. hera, geban W.: mhd. herg…

hinageban

AWB

hina·geban

hina- geban st. v. , nhd. hingeben; mnd. hengēven, mnl. henen-, hengeven. — Graff IV,120. Praes.: gibet ... hina: 3. sg. W BCK 145,7 u. 9. P…

hinagigeban

AWB

hina·gigeban

hina-gi- geban st. v. — Graff IV,114. Praes.: hina-ge-gît: 3. sg. W 140,1/2 ( BCK ); hine-ge-giuet: dass. ebda. ( A ); getrennt geschr. etw.…

ingeban

KöblerAhd

inge·ban

ingeban , st. V. (6)? nhd. eingeben, einbringen? ne. give (V.) ÜG.: lat. (ferire) Gl Q.: Gl (spätes 10. Jh.) E.: s. in, geban W.: mhd. īngeb…

ingiweban

KöblerAhd

ingiweban , st. V. (5) nhd. einweben, hineinweben ne. weave in ÜG.: lat. intexere Gl Q.: Gl (1070) I.: Lüs. lat. intexere? E.: s. in, gi, we…

intweban

KöblerAhd

intweban , st. V. (5) nhd. „aufweben“, auftrennen, aufräufeln ne. undo ÜG.: lat. retexere Gl Q.: Gl (Ende 8. Jh.) I.: Lüt. lat. retexere? E.…

irgeban

AWB

ir- geban st. v. , mhd. nhd. ergeben; as. ageBan, mnd. ergēven, mnl. ergeven; ae. ágifan; got. usgiban. — Graff IV,115 ff. Praes.: ar-kipit:…

irkweban

KöblerAhd

irkweban , st. V. (5)? nhd. ersticken ne. stifle (V.) ÜG.: lat. emori Gl Q.: Gl (10. Jh.) I.: Lüs. lat. emori? E.: s. ir; s. germ. *kwabjan,…

irqueban

AWB

? ir- queban s. jetzt ir- queman.

irweban

KöblerAhd

irweban , st. V. (5) nhd. „aufweben“, durchweben, von Neuem weben, auftrennen? ne. weave through ÜG.: lat. (replicare) Gl, retexere Gl Q.: G…

mēdeban

MNWB

mede·ban

° mēdeban , m. , Auslieferung des mittellosen säumigen Schuldners an den Gläubiger (elbostfäl . Bereich, Belege im Hall. Schb. 1 pass.; Magd…

mēdeban

KöblerMnd

mēdeban , M. nhd. Auslieferung des mittellosen säumigen Schuldners an den Gläubiger, Mittelbann?, mittlerer Bann (nicht die volle Ächtung)? …

Ableitungen von eban (1 von 1)

uneban

KöblerAhd

uneban , Adj. nhd. uneben, ungleich, ungerade, rauh, unangemessen, schädlich ne. uneven ÜG.: lat. abundans .i. impar N, anhelans? Gl, asper …