Eintrag · Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke)
vart stf.
1. reise, zug, gang. wiʒʒet ir war dô sîn vart wurde wohin er ritt Iw. 216. alle jâr ist zuo mir her sîn vart Parz. 457,20. wiest bewendet iwer vart das. 441,2. ê mîn vart ergê Nib. 338,1. eine vart leisten Iw. 241. tuon Parz. 328,20. 499,4. 530,6. varn s. ich var. rîten Parz. 492,1. wir haben gelenget dise varte Mar. 165. — der verte rât haben Nib. 1484,1. gern das. 356,1. in zogte wol ir verte das. 681,3. einer vart enein werden Trist. 409. eʒ ist unnôt daʒ ieman mîner verte vrâge MS. 1,183. b. ôwê der leiden verte die danne gegen Pülle tuot mîn lîp MS. 1, 15. a. ranten vor der Kristen her sneller vart Ludw. kreuzf. 1550. 4176. — si hielten ab ir verte Nib. 1542,1. diu vrowe hieʒ in ûf stân: dô gebrast im an der verte er konnte nicht gehn kchr. 75. c. enbôt dem wirte von der sînen verte Karaj. 25,12. er verlôs daʒ wâfen von der helde vart Nib. 1572,3. ich wil ze der verte nieman mêre hân niwan zwelef recken das. 65,2. — varn an die vart Karaj. 25,5. huop sich ûf die vart Parz. 81,17. MS. 2,134. b. — gotes vart wallfahrt Parz. 446,29. kreuzzug Walth. 36,1. MS. 1,94. a. 2, 246. die reinen gotes vart volendet hân das. 1,176. b. über mer ein reiniu vart kreuzzug Vrid. 163,18. bîhte vart Parz. 446,16. strîtes, kampfes vart das. 414,5. 595,17. des roubes vart raubzug Bon. 11,2. sælden vart MS. 1,153. Parz. 470,26. gehabt iuch an der freuden vart das. 99,12. — diz wirt uns ein nütziu vart Reinh. 758. daʒ man mich ûf der verte siht verderben MS. 1,154. a. ode ich lige ûf der verte indem ich das thue tôt Wigal. 2494. wand er disen ûf der vart ein gût vurderunge was Pass. K. 41,10.
2. lauf, umlauf. Sente Paulus ouch gezucket wart unze an des dritten himels vart (usque ad tertium cœlum) Ulr. 709. mit der sternen umbereise vart Parz. 454,16. der mâne in sîner rehten verte strich Barl. 241,28. 402,32. — in des jâris vart Jerosch. 9. d. 35. c. 66. a. 92. d. in des sumirs, des wintirs vart das. 163. a. 155. c. nâch etslîchir zite vart das. 7. b.
3. weg. wîste mich ûf die vart Iw. 293. jagte mich ûf die vart das. 174. si was ûf der rehten vart diu si ze dem brunnen truoc das. 217. daʒ si nâch im ungemach ûf der verte het erliten das. 222. daʒ tier hât im erkoren eine vart, diu ist niemen mê bekant Wigal. 3879. sus traf ich eine veige vart, diu truoc mich unz ûf einen graben Trist. 2704. uns ist unsers sanges meister an die vart, diu uns nâch in allen ist vil unverspart Walth. 108,6. ich wil michs vlîʒen hart, daʒ ich kome an sîne vart W. gast 348. er half dem prîstere ûf die vart weg Pass. K. 403,3.
4. der weg, den das wild nimmt; fährte (aus dem alten plural). swâ ein hirʒ funden wart, sô wist er wol sîne vart, war er lief Lanz. 1549. er quam ûf Isengrînes vart Reinh. 781. grîf in die vart Hadam. 42. — ein naslôser bracke wær wol ze verte komen dâ W. Wh. 240,11. der hunt spranc nâch wildes verte W. Tit. 150. den hunt het er gelêret loufen ûf der vart Trist. 17263. ûf sîn vart lieʒen si die hunde Wigam. 5162. der pracke suochet wildes hirʒen vart Suchenw. 7, 229. ich jage ein üppeclîche vart MS. 1,75. a. — plur. einen bracken der sô genoʒʒen hât, daʒ er die verte erkenne der tiere Nib. 875,3.
5. art und weise wie man vert. den wolf begie ein übel vart er kam übel davon Reinh. s. 355. ir geschach ein guote vart Bon. 53,50. Jûdas der bî eime kusse was an der triwenlôsen vart dâ Jêsus verrâten wart Parz. 219,27. 6. in allgemeiner abgeschwächter bedeutung.
a. bringen an die vart dahin, dazu kl. 76 H. Parz. 232,7. Karl. 127. b. er chom an die vart Diemer 33,9. vgl. Parz. 222,11. unz an die vart bis dahin, dazu Stricker 9,23 u. anm. 11,212. einen bringen ûf die vart dahin, dazu Iw. 115. Er. 1361. a. Heinr. 339. daʒ eʒ im iemer ûf die vart alsô komen wære Wigal. 1100.
b. der vart, der selbin vart Jerosch. 169. d. b. mit der vart bei der gelegenheit das. 35. d. Ottoc. 810. b. mit der selben vart damit, sogleich Osw. 919. zuo der selben vart sogleich Stricker, leseb. 566, 7. Dioklet. 489. an der vart bei der gelegenheit, sogleich Wigal. 11396. MS. 2,161. a. enalverte sogleich Mar. 43. vgl. Gr. 3,145. ûf der selben vart Bon. 1,13. 2,18. 4,30 u. m.
c. alle vart immer Lanz. 7543. troj. 126. a. Silv. 5051. Maßm. Al. s. 119. a. Griesh. denkm. 52. pred. 1, 34. 40. 47. 2,3. 4. 11. 32. 69. alle verte Diemer 384,19. ein fart auf einmal, zugleich Vrid. 10,15 nach B. Tetzel Rozmit. 181. ducenties zweihundert vart Diefenb. gl. 101. noch Murner sagt tûsent vart für tausendmal. vgl. Frisch 1,241. a. Schmeller 1,566.