lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Sonntag

nhd. bis spez. · 14 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
14 in 14 Wb.
Sprachstufen
6 von 16
Verweise rein
44
Verweise raus
79

Eintrag · Rheinisches Wb.

Sonntag

Bd. 8, Sp. 222
Sonn-tag [urkdl. noch vielfach sonnendagh Nrhn. 1312, 1330, 1392, 1463; sunnendag Köln 1320, 1500] Allg., u. zwar Rhfrk sun-, sondāx [Saarbr sundā; Goar-Gondershsn, Simm-Corw sunux; Goar-Norath -nox; Zell-Blankenr Hesw Reidenhsn, Koch-Lahr sonox]; Mosfrk an der Saar zundāx, son- [in Saarl-Eimersw Fürw Guerlfang, Merz vielfach, Saarbg stets zun-, zondiχ]; Trier, Bitb, SPrüm, SWDaun, Wittl, Bernk zun-, zondiχ [Prüm-Mürlenb -ū-; Stdt -ō-]; Zell, Koch, Kobl, May, Daun, NPrüm, SMalm, Aden, Ahrw, Westerw zuniχ, zo- [Zell-Liesenich zuna, Daun-Pelm zunūx; vereinzelt in Koch, May zundəχ, in Ahrw vielfach zondāx], Siegld sondāx, meist auf dem Lande soniχ [Freudenbg -ō-]; OBerg, LRip zundāx, seltener zo- [Waldbr-Bladersb, Sieg-Fussh zoniχ; Much zoŋiχ; NBerg zun-, zondāx [Düss-Heerdt -diχ]; LRip zondāx, seltener zun- [Rheinb-Heimerzh, Bo-Gielsd, Bergh-Ichend, Dür-Frauwüllesh zōn-; Eusk-Eschw, Rheinb-Maulb Miel, Monsch, Aach, Jül, Dür zondiχ; NMalm, Schleid, Aach-Orsb Schmitthf Vaelserquartier zōndiχ; Würselen -ø-; Schleid-Dreiborn Heimb Ramschd Udenbreth Wollseifen, Monsch meist zoŋdiχ; Schleid vielfach, Rheinb-Houverath Mutschd Rupperath, Bo-Mehlem zoniχ]; Eup-Stdt zǫundəx; Geilk, Heinsb, Erk zondəχ, zun- [Heinsb-Schalbr zyn-; Heinsb-Hillensbg, Erk-Elmpt zoniχ; Heinsb-Wehr zu-; Breberen zoniəx; Millen zu-]; Kemp, Geld zoniχ [Kemp-Born Breyell Brüggen Dülken zondiχ; Bracht, Geld-Kervenh Straelen zōn-]; Grevbr, Neuss, MGladb, Kref wie ganz Klevld (auch vielfach Geld) zon-, zundāx, Klevld -dax; Klev-Düffelward zøndax [MGladb-Viersen zondiχ; Kref-Fischeln zotrīχ]; das Genitiv-Adv. -dāxs, –dās, –dā:xs, –a-; doch Mosfrk, Rip, Berg, SNfrk zondəs, bei -niχ: –nəs m.: 1.a. wie nhd., von jedem S. im Jahre; am S.; op den S. kunn ech es bei dech Rip, Allg.; enen op (für) den S. enlade; e S. vergangenen S. Selfk; enne S. Klevld; tenge (gegen) S. kommenden S. Selfk, Allg.; of de heilige S. Birkf, Allg.; Somnes on helleg Dag Sonn- u. Feiertags Kemp. RA.: S., kömmste morgen, wie gern woll ek dech firen! zu Mädchen gesagt, die vorgeben, dass sie nicht heiraten wollen Mörs. Et es net jede Dag (net emmer, net alldag) S. wie nhd. Allg.; dou dühs, as wenn alldag S. wör Dinsl, Allg.; de Weich (Woche) hat bloss ene S. Bergh. Ek woll, dat alldag S. was en Kermes in de Wek, en Eten en Drenke min Ambach (Zunft) was, dann werkte (arbeitete) ek gene Stek (Stich)! Lebensregel der Tagediebe Klev. S.s han ech gern en kötte (kurze) Mess, dono (danach) wat för der Dosch (Durst); mettags en lang Brotwosch (Bratwurst), dann e paar Stond Schlop, dono ne gode Kaffe för de Lif on dann de lang Pif! Sonntagswunsch der Bauern Düss-NKassel. Für dech es het S., wenn de hevesch (heim) kömmst! da hast du Tadel, Strafe zu erwarten Selfk. Dat es esou vill wohr, wei dät et haut (heute) S. es! Merz-Saarhölzb. Do es de S. von gesagt, wenn z. B. ein altes Messer fast untauglich ist, der neue Anzug rasch abgenutzt ist Ahrw-Sinzig, — erus Siegld. Et es reng (rein) S. open Stroəss wenn bei einer aussergewöhnlichen Veranlassung an Werktagen viele Leute in den Strassen sich bewegen; me sitt (sieht) nüs va der S. open Str. an Festtagen gesagt, an denen gearbeitet werden darf Aach. Wat de S. helliger os, wat der Deiwel arger os Prüm-Ihren; an Sonn- un Firdage het den Düwel de gröttste Macht Ess; der S. ös der Düvel singe Firdag Aach-Breinig. Regnet es bei Sonnenschein, donn hät den D. S. Kemp-Tönisbg. Hat er der S. gret (gereide, bereit)? fragt man samstags bei späten Besuchen Selfk. Sech de S. antrecke den Sonntagsanzug anziehen Kemp. Den S. moj (musst du) ehre met Kost on met Klere (Kleidern) Rees. Den erschten S., den op de Schörgskarr kömmp! nie (bekommst du das Gewünschte) Mörs; de Woch nom S.! Altk-Mammelzer; S. no dem letzten Regen! Barm; du krigs bes Weck en S.! Neuw-Ohlenbg, Zell-Senh. De versteht (wet), kennt so völ (so wenig) dervan (van de Sak), as de Kuhw (der Oss) vam S. Kref, Allg., — er frisst alle Dag Hau (Heu) Simm, — wie de Koh vam blauen S. Elbf; de kömmert sech dodrom so vell as de Katt (Katze) om de S. Duisb; he mat e Gesecht wie ne Bur am S. Düss. — Der S. u. die andern Wochentage. Mondeg, Blau- oder Wäschdag; Freidig, Feschd., Samschteg, Zahld., S., Fläsch- oder Saufd. Trier-Züsch (s. weiter bei Montag). Ich schlohn dich, dat de mens, S. on Mondag felen op enen Dag! Eusk. Des S.s gonnt se danze on sprenge, des M.s könne se de Bocks (Hose) net fenge (finden) MGladb, Nfrk. S.s e Saus un Braus, M.s Brut em Haus Bernk. M. es des S.s Bruəder Elbf. E kennt S. a Freddig (Freitag) hat keine Spur von Religion WBitb. Es Samsdags gonnt de Fulen (die trägen Dienstboten) en, dat se alt mötens (zugleich) ene S. hant Köln-Poulh. Samsdes Wäsch on S.s drüg (trocken), wie haste mich bedroəge! Stossseufzer eines arg enttäuschten Ehemannes Grevbr-Otzenr. En dem Hus git et kenen S. on Werkeldag da ist stets Arbeit Sieg. Wer S.s wie Wertes schafft, hot et se Lewe zo neist gebracht Mos. Weam eich Wertes nöt gefällen, deam brauch eich ach S.s nöt ze g. Merz-Nunk. S.s wie en Här, Werkeldags wie en Bär Sieg. De Werdessen Huffert (Hoffart) verdreift den S.ən WEif. Er ärbet all Dags, bloss S.s on Wertes net MüEif. Wer geht alldags feng, g. S.s wie e Schweng (Schwein) Prüm, Bitb, Wittl. Dem geht der Alldag vor de S. er arbeitet gern Bernk-Allenb. Ech wöul, dat alle Dag S. wör on meddsen en der Weke (Woche) e klein Kirmesken Sol. Och Gott nouch, mer bedde de ganze Wouche, on wann de leve S. küt, hammer nüs ze kouche! Rheinb-Meckenh. De ganze Wek krank on S.s necks te begrave Mörs, Nfrk, Rip, WEif; de Woche Gekriche (Gestöhne), de S. noch emmer kän Liche (Leiche) gesagt, wenn einer immerfort wehleidig klagt Siegld-UWilden. Den os S.s für de ganze Woch gewassen er ist klein geblieben Malm, Daun, Bitb, — S.s bant der Vesper gewöss Trier-Mertesd. — In Wetterregeln. Rent et S.s en et Messeboch, hät mer de ganze Woch genog Rip, Berg, Mosfrk. S.s Wedder hält net Wochelang Ahrw. Wann et S.s rent a Mondes och, da get et dach en sching (schöne, got) Woch; wann et awwer S.s r. on M. net, da fergess des Kidel Dastes (dienstags) net! WEif, — on des M. och, dann krige mer en Woch, die dog (taugt) Rip; wenn et S.s regent en M.s niet, dann geft et de ganze Wek Verdriet Klev. S.s Ren, M.s Sonnenschein, dann wird de Woch net fein Altckeschd. Wie de S. et wellt hun, fingt de Freddig (Freitag) et em Bitb, Verbr. (s. Var. bei Freitag); wie der Fridag am Schwanz, so es der S. ganz Gummb-Berghsn. Fr. setz dem S. der Stohl dar Schleid-Hellenth. — Im Kinderld. Mer gucke all in ä Loch, heit un morge a noch; bes der liewe S. kommt, hommer nicks ze koche als des biss-che Ribbefläsch un de derre (dürren) Knoche! Meis-Medard. Morge es S., do kemmt der Herr von Brombach, schneid der Katz de Ohre ab, kreischt de K.: miau! Rhfrk, — da kit de Hear van Lonnig, de brengt mer e weiss Häs-che, dat scheisst der of et Näs-che! Koch-Laub, — do kummen de Hären met den groəten Scheren un schniən der Katze den Stomp af! Gummb-Berghsn. Hopp, h., h., den Berg erop; m. es et S., dann komme dij Here met de bonte Klere (Kleidern), dann k. de Fraue met de bonte Maue (Ärmeln), dann kömmt den Ackersmann met sin Perdjen achterdran, harü, h., hopp, h., h.! Klevld. Jö, Perdche, no de Bach; morn hammer S., konn all de Hiarche met de bonte Piardche, k. all de Jüfferche met de b. Trüfferche! Sieg-ODollend, — komme all de Juffere met de grusse Pantuffele, k. all de Fräuche met de kuərte Mäuche, kömmp och nouch de Ackersmann, de am beste regge (reiten) kann, traf, tr., tr., geht de Berg eraf! Dür-Stdt, — S., dann gonnt mer op dat Stüffche, d. schlage mer us möt denne Schlüffche, d. gonnt mer op dat Kämmerche, do schl. mer us möt denne Hämmerche; et fällt er ent de Trapp eraf un schreit: o wih, mi Föttche (Gesäss)! Neuss-Nievenh, — S., biss de Hongk (Hund) de Katz de Stomp af, löt ävver noch e Stickelche stohn, dat se noch ens met kann gohn! MülhRh, — S., dann schneje we de Katt de Kont af! Klev-Calcar, — dann stött de K. de Komp af! Kemp-Breyell. — Volksgl. Kinder, die S. geboren sind, sind sehr begabt MGladb, werden nicht alt Verbr. Legg en Lik üəver S. (noch über der Erde), hollt se noch iemes no Kemp, Allg.; et S.s en L., schleht er en der Wek en quit Kemp-Boish, — schl. de W. nit qu. Geld-Schravelen. Wie dein S., su d. Sterbedag Koch. Suvill Spän as de S.s mächs, s. Klotern (Klaftern) Holz mosste en de Hell fohren (drihn) Koch. — b. besondere S ; der Fos- (Fastnachts-), der Pälm-, Uster-, Pengst-, Dreifaldigkäts-, der Schaub-, Burg-, Hütten- (1. S. in der Fastenzeit), der Fruns. (s. d. W.); fetter S. vor der Fastenzeit Trier-Mehring; gebrorene S. dass. Kreuzn-Waldalgesh; de kale S. erster Fastensonntag Daun-Steinborn; der ellen S. Passionss. Saarbg, Trier; de gräulig S. Saarbr-Altenkessel; draurige S. Totensonntag Saarbr, Ottw, Saarl; stelle S. Remschd; de gruəte S. Fastnachtss. Geld; der wisse S. S. nach Ostern Rip, Allg.; der schwarze S. zweiter S. nach O. Goar. — 2. übertr. a. Sonndagen in der Worsch Speckstückchen in der Blutwurst Mörs, Rees; do es oarndlich Sonnig dren Siegld. — b. Sonndags, Sondes m. alles, was zum Sonntagsanzug gehört; he deht sech (half) S. an Rip, Nfrk, Eif; er schwätzt Sonndas hochdeutsch Birkf, — sprech Sonndags Bo-Stdt; der hät kän Sonndes opsetzen macht ein mürrisches Gesicht Saarbg-Rodt; enen op Sonnes sette ihn zurechtweisen Kref-Fischeln. — c. Sonndig Dominikus (Rufn.) Bitb-Mettend.
9530 Zeichen · 234 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Sonntag

    Adelung (1793–1801) · +5 Parallelbelege

    Der Sonntag , des -es, plur. die -e, der erste Tag in der Woche, welcher in allen christlichen Kirchen zugleich ein best…

  2. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    Sonntag

    Goethe-Wörterbuch

    Sonntag [bisher nicht online publizierter Wortartikel]

  3. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Sonntag

    Herder (Konv.-Lex., 1854–57) · +1 Parallelbeleg

    Sonntag , lat. solis dies (Sonnentag), frz. dimanche , ital. domenica , engl. sunday , der erste Tag der Woche, der chri…

  4. modern
    Dialekt
    Sonntag

    Bayerisches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    Sonntag Band 3, Spalte 3,1071–1074

  5. Sprichwörter
    Sonntag

    Wander (Sprichwörter)

    Sonntag 1. All Dage is kîn Sonndag. ( Oldenburg. ) – Firmenich, I, 232, 28. 2. Alle Dag Sinndag on ön e Mödd noch e Höll…

  6. Spezial
    Sonntag

    Deutsch-Ladinisch (Mischí)

    Sonn|tag m. (-[e]s,-e) 1 domënia f. 2 ‹fig› (Ruhetag) de de festa m. , de de palsa m. ▬ am Sonntag en domënia; letzten S…

Verweisungsnetz

107 Knoten, 105 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 4 Hub 2 Kompositum 93 Sackgasse 8

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit sonntag

384 Bildungen · 308 Erstglied · 76 Zweitglied · 0 Ableitungen

Zerlegung von sonntag 2 Komponenten

sonn+tag

sonntag setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

sonntag‑ als Erstglied (30 von 308)

Sonntagehre

DRW

sonntag·ehre

Sonntagehre, f. ein Naturalzins, der dem Grundherrn verehrt wird vgl. Käsegülte 60 caseos, qui dicuntur suntagere 1285 GurkUrb. 31 sub L.J. …

sonntagen

DWB

sonn·tagen

sonntagen , verb. , nur schweizerisch in der form sun(n)tigen die sonntagskleider anziehen, sich sonntäglich anziehen, festlich schmücken St…

Sonntager

BWB

Sonntager Band 3, Spalte 3,1095

Sonntagfest

DRW

sonntag·fest

Sonntagfest, n. Sonntag als arbeitsfreier Festtag so wellen sy ... den khnappen neben den hochen feyr- unnd suntagfesten anndere und merrere…

Sonntaggedächtnis

DRW

sonntag·gedächtnis

Sonntaggedächtnis, n. Stiftung einer Seelmesse an einem best. Sonntag vgl. Gedächtnis (IV 1) den pfarrhof von des J.s suntaggedachtnus 2 ß 1…

Sonntaggeld

DRW

sonntag·geld

Sonntaggeld, n. Geldzuwendung an die städt. ³Schützen (III) hab ich ... sekelmeister zů der statt kosten ußgeben ... den schútzen ir sunenta…

Sonntagmahl

DRW

sonntag·mahl

Sonntagmahl, n. wie Sonntagskost sollen auch ... die sonntagmall so die huetleuth bey etlichen radmeistern aus genaigten willen empfangen ..…

Sonntagmorgen

PfWB

sonntag·morgen

Sonntag-morgen m. : wie schd., -moʳje, -morge, -morche, u. a., s. Morgen [verbr.]. Am S. geh mer in de Wald un heere de Vechel zu [ KL-Reich…

Sonntagrat

DRW

sonntag·rat

Sonntagrat, m. Ratsgremium, das an Sonntagen zum Rechtsprechen zusammentritt vgl. Sonntagsgericht den sontagrat besitzt auch der abgeend bur…

Sonntagrod

DRW

sonntag·rod

Sonntagrod, f. sonntäglicher Wasserbezug nach der ²Rod (II) vgl. Nachtrod, Rodwasser wer wasen wäscht vor sanct geörgen tag, ausgenommen wer…

sonntag als Zweitglied (30 von 76)

Totensonntag

RDWB1

Totensonntag m поминальное воскресенье (у протестантов) - последнее воскресенье церковного года, посвящённое памяти умерших

Aftersonntag

DRW

after·sonntag

Aftersonntag Tag nach dem Sonntag, Montag vgl. Aftermontag, Aftersabbat Brinckmeier I 47 Faksimile

Bèthsonntag

Adelung

beth·sonntag

Der Bèthsonntag , des -es, plur. die -e, in einigen Gegenden, der fünfte Sonntag nach Ostern, welcher im Lateinischen der Sonntag Rogate gen…

Betsonntag

Campe

bet·sonntag

† Der Betsonntag , des — es, Mz. die — e, in manchen Gegenden der fünfte Sonntag nach Ostern.

bocksonntag

DWB

bock·sonntag

bocksonntag '( im scherz ) der zweite sonntag nach ostern, bis an welchen sündenböcke die österliche beicht verschieben '. Schm. 2, 297 . —

Bohnensonntag

Adelung

bohnen·sonntag

Der Bohnensonntag , des -es, plur. die -e, zu Solothurn in der Schweiz, der Sonntag Quasimodogeniti, weil alsdann in der Kirche der heil. Ur…

Bratwürstelsonntag

Wander

Bratwürstelsonntag Auf den Bratwürstelsonntag. So heisst im Volksmunde in Oberösterreich der erste Sonntag im Advent. Es ist alte Sitte, das…