Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
seil st. n.
st. n., mhd. nhd. seil; as. sêl, mnd. sêil, mnl. seel; afries. -sēl (in kai-, wind-); ae. sál m. f.; an. seil f.; vgl. got. insailjan sw. v. — Graff VI,187 f.
seil: nom. sg. Gl 1,280,7 (Jb-Rd). 685,24 (M, 2 Hss.). 2,248,53 (Berl. Lat. 4° 676, 9. Jh.). 326,31. 506,41. 3,165,2 (SH A, 5 Hss., 1 Hs. --). 217,16 (SH B). 356,56. 360,18. 394,20 (Hildeg.). 448,44 (cgm 5248,2, 9. Jh.). 646,39 (3 Hss.). 53. 652,57 (2 Hss.). 4,66,23 (Sal. a1). Hbr. I,364,301 (SH A). NpNpw 118 H,61. Cant. Deut. 9; dat. sg. -]e Gl 1,559,20 (Rb). 2,252,64 (M, 5 Hss.). 535,52. 540,70. AJPh. 55,231 (clm 6293, 9. Jh.). NpNpw 104,11. 118 H,61. Npgl 39,6; -]a Gl 2,437,44; -]o 252,65 (M, clm 14689, Hs. 12. Jh.; zu -o vgl. in ders. Hs. loccho Gl 1,643,34 u. Braune, Ahd. Gr.16 § 193 Anm. 1c; oder verschr.?); acc. sg. -] Nb 248,23 [197,9]. NpNpw 118 H,61; nom. PL. -] Gl 1,437,8 (M, clm 18140, 11. Jh.). 444,33 (Rf). 3,650,20. 652,17 (s- sieht wie f aus, Steinm.). 681,28. 4,66,22 (Sal. a1, 5 Hss.). Meineke, Ahd. S. 32,225 (Sal. a1). NpNpw 139,6; gen. pl. -]o Gl 2,23,47. 412,59. O 4,19,4; dat. pl. -]um Gl 1,388,33 (Rb). 487,14 (Rf). 541,34 (Rb); -]un 285,30 (Jb-Rd; Jb -ū). 792,36 (M, 6 Hss.); -]ū 2,247,40 (Berl. Lat. 4° 676, 9. Jh.); -]on 610,57; -]en 1,792,38 (M). 3,415,11 [HD 2,263]. Npw 118 H,62; -]in Gl 1,792,38 (M, 3 Hss.); acc. pl. -] 448,16 (Rb). 2,411,28. NpNpw 139,6 (2); sail (zu -ai- vgl. Braune a. a. O. § 44 Anm. 3d): nom. sg. Gl 3,165,3 (SH A, Prag, Lobk. 434, 13. Jh.). 666,46 (Innsbr. 711, 13. Jh.); nom. pl. 4,66,23 (Sal. a1, Wien 2276, 13. Jh.; sil). — sel: acc. pl. Gl 5,105,32 (nach Gl 2,595,12) = Wa 88,8.
Verschrieben: scil: acc. pl. Gl 2,652,57 (clm 18059, Gll. 11. Jh. (?); l. seil, Steinm.); hierher auch (?): seili: nom. pl. 3,657,32 (clm 18181, 11. Jh.; l. seilir (?), zur Plur.-Endg. -er vgl. Lexer, Hwb. 2,856); oder Nebenform mit jaStamm (?), zur Form vgl. auch DWb. X,1,208 s. v. seil u. Findebuch S. 309 mit seil f.).
Strick, (stärkeres) Seil, auch Schnur, Riemen: a) zum Befestigen, Halten oder Ziehen von Lasten: seile [in longissimo fune religatum Romanus deponere panem (für den in einer unzugänglichen Felsenhöhle lebenden Benedikt) consueverat; in qua etiam] resti (2 Hss. -e) [parvum tintinnabulum inseruit, Greg., Dial. 2,1 p. 212] Gl 2,252,64. vnta mit seila [crura viri (d. h. des Märtyrers Hippolytos) innectit laqueus nodoque ... adstringit plantas] cumque rudente (Glosse: fune novo, vgl. PL 60) [ligat (am Zweigespann der wilden Pferde), Prud., P. Hipp. (XI) 104] 437,44. seilon [Ligus saxa et si quae vetustae radices eminebant,] laqueis [vinciebat, quibus ... milites facilius escenderent, Sall., Iug. 94 p. 344,13] 610,57. farprohanemo seile [nauta ...] rupto [...] fune [(zwischen dem großen u. dem kleinen Schiff) cum eodem carabo ... inter undarum cumulos ... disparuit, Greg., Dial. 4,57, PL 77,424B] AJPh. 55,231; hierher auch (?): kiuuap seilum [(die Frau zum Jüngling, den sie verführen will:)] intexui funibus [lectulum meum, stravi tapetibus pictis ex Aegypto, Prov. 7,16] Gl 1,541,34 (vgl. Arndt 2,239 Anm. 15, BEF 3,797 u. Heyne, Hausalt. 1,263 Anm. 159; oder zu e). seil zeia restis 3,394,20 (hinter glochga campana; vielleicht ‘Glockenseil’); — unter Gerätebez. aus dem landwirtschaftlichen Bereich (vgl. DWb. IV,1294 s. v. heuseil, XIII,473 s. v. wagenseil, XVI,443 s. v. zugseil): seil funis et (Hss. auch ł) restis Gl 3,360,18. 448,44. 652,57. 666,46. funis 646,39. 53. 650,20 (Hs. -es). 652,17 (Hs. -es). 657,32 (Hs. -es); — als Segeltau: seilo [deponens carbasa malis antemnasque simul solvens de parte] rudentum [Aldh., De octo princ. vit. 2808] Gl 2,23,47. seilo [clamor nauticus aethera plangens atque ululans ferit cum stridore] rudentium [Prud., Symm. II, Praef. 13] 412,59. seile [cumbam peritus pellere, remo,] rudente [et carbaso, ders., P. Vinc. (V) 451] 535,52. 540,70. iagota ettiuvara seil [praecipites metus acer (sc. vor den Kyklopen)] agit quocumque rudentis (Hs. -es) [excutere et ... intendere vela, Verg., A. III,682] 652,57. seilen rudentibus [vgl. haec (crux) ... malus navis ecclesiae dicitur, in qua velum fidei appenditur, bonorum operum rudentibus ... tenentibus, HD 2,263] 3,415,11 [HD 2,263] (in einer Schiffsallegorie im Speculum Ecclesiae, vgl. PL 172,944D; vgl. dazu noch das Ezzolied, Haug-Vollmann S. 594,400; hierher vielleicht auch: seil restis 356,56 (zwischen Bez. für Teile des Schiffes, hinter segil velum); b) Zügel, Jochriemen (vgl. auch Heyne a. a. O. 2,31 u. Anm. 19): seil uuuascun [laverunt currum eius (des verbluteten König Achabs) ... et] habenas laverunt [3. Reg. 22,38] Gl 1,448,16. seil [(die Tugenden) bracteolis crepitantia] lora [... inhiant, Prud., Psych. 335] 2,411,28. 5,105,32 (nach Gl 2,595,12) = Wa 88,8. seil lora 3,681,28 (hinter ioch iugum, gart stimulus, vor kifon humeruli); c) Fessel: adrinē seilun [si septem] nerviceis funibus [... ligatus fuero (Simson), infirmus ero, Jud. 16,7] Gl 1,285,30, z. gl. St. senadrono seilum 388,33. seilum [(die Diener des Holofernes) ligaverunt Achior ad arborem manibus et pedibus, et sic vinctum de] restibus [dimiserunt eum, Judith 6,9] 487,14. rudentibus stroumun .i. torrens aquae ł seilun [zu: si enim deus angelis peccantibus non pepercit, sed] rudentibus [inferni detractos in tartarum tradidit, 2. Pet. 2,4] 792,36 (6 Hss. segalseil; zur Alternativglossierung u. zu stroumun vgl. Davids, Bibelgl. S. 404 f. u. Gl 1,793,13 s. v. hellistroum). seilū [(der Gote) eius (des Bauern) brachia] loris [fortibus astringens, Greg., Dial. 2,31 p. 264] 2,247,40. seil intuuintan [ad cuius (des Bauern) brachia dum oculos (der hl. Benedikt) seil — ? seil[h]rîs deflexisset, ... se ... coeperunt ... brachiis] lora (Hs. -ū, vgl. Schulte, Gregor S. 425) devolvere [ebda.] 248,53 (zwischen seil u. intuuintan steht noch eine ahd. Gl. von anderer Hand zu einer anderen Stelle der Dialoge, vgl. Steinm.; die Kontextzuweisung ist unsicher, vgl. dazu Gl 2,248,38 Anm. 13 u. anders Schulte a. a. O. S. 389. 425 Anm. 515). stuant er (Jesus vor dem Hohepriester Kaiphas) thar ... untar fianton in banton iro seilo O 4,19,4; d) Fallstrick, Fangschlinge, bildl. auch Verderben: dero sundigon seil umbefieng mih funes peccatorum circumplexi sunt me [vgl. hoc enim ait de persecutionibus quas patiebatur ecclesia, cum funes peccatorum circumplecterentur eam, Aug., En.] NpNpw 118 H,61. die (die Sünder) lengent iro unreht also seil . uuanda sie ieo ein ze andermo heftent . unde umbefahent mite iustos [vgl. trahunt enim peccata sicut restem longam, Aug., En.] ebda. demo seile indran . der hier (d. h. in diesem Psalm) sprichet ebda. vnde deniton sie (die Übermütigen) seil minen fuozen ze stricche . daz chit . sie stricton iro seil . daz mine fuoze darana gehaftetin et funes extenderunt in laqueum pedibus meis 139,6. vuaz sint diu seil âne geflohtene reda . ze irreden getane [vgl. funes, id est, dolosas et tortuosas obiectiones, quibus capiant sensus humanos, Cass.] ebda.; ferner: Npw 118 H,62 (Np funis); e) Flechtornament in der Architektur (vgl. Heyne a. a. O. 1,49 ff. u. LMA 4,538 f. s. v. Flechtbandornamentik) oder an Textilien: geflochtenes Band: nestilo saū (in 1 Hs. ausrad., l. zoum) seil funiculus [zu:] funiculos [in fimbriis facies per quatuor angulos pallii tui, quo operieris, Deut. 22,12] Gl 1,280,7 (zur Bed. vgl. Num. 15,38). seil [opus basium, interrasile erat: ... subter leones, et boves quasi] lora [ex aere dependentia, 3. Reg. 7,29] 437,8 (5 Hss. johhalmo). 444,33; f) Meßschnur, -seil (vgl. Tiefenbach, Fluren S. 321 Anm. 350): seil [ecce vir, et in manu eius] funiculus [mensorum (um Jerusalem zu vermessen), Zach. 2,1] Gl 1,685,24. dir gibo ih terram promissionis . dir populo fideli . ze mazseile iuuueres erbes . daz ir iz teilent mit seile tibi dabo terram Chanaan . funiculum hereditatis vestrae NpNpw 104,11; — meton.: zugemessenes Land, Anteil: er (Gott) gesazta dia marcha dero saligon liuto ... gentes tie idolatrę sint . nechoment dara (in den Himmel). Aber sin liut ist sin teil . Iacob ist seil sines erbes. Secundum electionem ist er sin teil constituit terminos populorum ... pars autem domini populus eius . Iacob funiculus hereditatis eius NpNpw Cant. Deut. 9 (zur meton. Bed. vgl. Thes. VI,1594,1 f. u. Sleumer S. 347 s. v. funiculus, Loch-Reischl 1,290 Anm. e sowie WMU 2,1547 s. v. seil); g) Balancierseil: uuolta er (der Teilnehmer an den Olympischen Spielen) ougen uuio er in bore mahti . daz teta er gando uber daz seil . das funiambulum hiez Nb 248,23 [197,9]. histrio (uuephare) dar gat per funem (an seile) Npgl 39,6; h) Bogensehne: seile kipoganemo [emissiones fulgurum (Gottes), et tamquam] a bene (Hs. abene) curvato [arcu nubium exterminabuntur, Sap. 5,22] Gl 1,559,20 (lat. a bene curvato arcu ‘von einem gut gekrümmten Bogen’; zur Tradition dieser Lesung vgl. Gl 5,325,36; zur glossierten Stelle vgl. auch Ahd. Wb. 1,1078 s. v. biogan 1a, a. a. O. 4,531 s. v. habaro c, a. a. O. 670 s. v. hanaf 2 u. s. v. senauua 2a); i) ohne genauere Bestimmung: resticulum, dicitur a reste .i. seil [zu: Raab meretrix in typo ecclesiae] resticulam [mysteria sanguinis continentem, ut Hiericho per- eunte salvaretur, adpendit, Hier., Ep. LII,3 p. 419] Gl 2,326,31 (z. St. vgl. Jos. 2,18). seil funis vel restis, dicta quod rates contineat, vel quod his rete tendatur [Hbr. I,364,301] 3,165,2. Hbr. I,364,301 (beide im Abschn. De funibus; vgl. Is., Et. IXX,4,1). funis vel restis Gl 3,217,16. funes 4,66,22 (1 Hs. funis). Meineke, Ahd. S. 32,225; — als Entspr. von lat. trica zu inextricabilis ‘unauflösbar’: seil trica [zu: (der Präfekt vor der Marter zu Laurentius:) vitam tenebo et differam poenis morarum iugibus, et mors] inextricabilis [longos dolores protrahet, Prud., P. Laur. (II) 339] Gl 2,506,41 (zu trica ‘Flechte, Flechtwerk’ vgl. Diefb., Gl. S. 595b).
Komp. bûh-, lantmez-, mâz-, segal-, spanseil; Abl. seiliklîn; seilîn, seillîh; vgl. sila, silo, andsêlian as. [Woitkowitz]