Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
koufen sw. v.
sw. v. (zum Nebeneinander von jan- und ônVerb vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 503, Schatz, Germ. S. 371, Raven I,94 f. s. v. choufen u. II,81 s. v. choufon), mhd. koufen, nhd. kaufen; as. kôpon, mnd. kpen, mnl. copen; afries. kapia; ae. céapian; an. kaupa; got. kaupōn; vgl. lat. caupo, cauponari, vgl. dazu Riecke, jan-Verben S. 375 f., Frings, Germ. Rom. II,175 f. — Graff IV,372 f. s. v. kaufjan, kaufôn.
chauf-: 3. sg. -it Gl 1,210,15 (K); 2. pl. imp. -et F 20,14; inf. -en 15; -an S 260,18 (B); ki-: part. prt. -it Gl 1,295,19 (Jb-Rd); chouf’: 2. sg. 2,734,60 (Zürich Rhein. 99a, 9. Jh.); chouf-: 1. pl. conj. -emes 307,28 (Rb); 2. sg. imp. -] Siewert, Horazgl. S. 191,18 (cvf; vgl. dazu Schlerath, Kratylos 33,127, bei Siewert z. St. fälschlich zu kouf1 st. m.); inf. gen. sg. -ennis Npgl 62,4; part. prs. nom. pl. m. -enta Gl 1,770,14; dass.? (oder 3. pl.?) -ent ebda. (2 Hss., 1 Hs. -o- aus u korr., Steinm.); -int 15 (-ov-); 2. sg. prt. -tost Np 115,16; -test Npw ebda.; 3. sg. prt. -ta Gl 2,311,44 (Rb). 757,19. NpNpw 115,15; 3. pl. prt. -tun Gl 1,648,35/ 36 (M, 4 Hss.); -tin 37 (M, 2 Hss.); 2. sg. conj. prt. -tîst Nb 79,20 [68,18/19]; 3. sg. conj. prt. -ti Gl 2,273,18 (M, 3 Hss.); gi-: part. prt. -it 1,804,70 (M). 2,667,17 (-cho-; aus gichuofit korr., Steinm.); ge-: dass. -et 3,414,9 [HD 2,205]. Nc 727,31 [44,21]; chouphtun: 3. pl. prt. Gl 1,648,35 (M); chouff-: 3. sg. -it 2,283,26 (M, 2 Hss.); 2. sg. conj. -es 1,566,38 (M); gi-: part. prt. -it 804,69 (M, 3 Hss.). 2,731,20; chof-: inf. -un 3,63,33 (SH A); 3. pl. prt. -ton 1,648,36 (M).
cauf-: 3. pl. -ent Gl 2,149,31 (Frankf. 64, 9. Jh.); inf. -en 3,6,37 (Voc.); couf-: 1. sg. -e 4,136,53 (Sal c; kov-); 3. sg. -it T 44,20. 77,1; 3. pl. -ent Gl 1,793,27 (k-); 3. sg. conj. -e T 166,2; 1. pl. conj. -emes 80,4; 2. sg. imp. -i 159,5; 2. pl. imp. -et 148,5; inf. -en 6. O 2,14,100 (PV); -in Hbr. I,92,816 (SH A; kov-). Hbr. II,129,35 (SH a 1; k-); part. prs. acc. pl. m. -enton T 117,2; 1. sg. prt. -ta 125,3. 4; 3. sg. prt. -ta 77,2. 125,4; 3. pl. prt. -tun 147,2. 193,5; 2. sg. conj. prt. -tist Gl 2,71,10; 3. pl. conj. prt. -tin T 87,2; gi-: part. prt. nom. sg. m. -ter Gl 1,312,54; couffan: inf. 2,738,8 = Wa 79,27 (Carlsr. S. Petri, 11. Jh.). — ohne gi- im Part. Praet.: couffet: part. prt. Gl 3,234,58 (SH a 2, Wien 160, 12. Jh.); copht: dass. 716,8 = 422,6 (Berl. Lat. fol. 735, 12./13. Jh.). — kufen: inf. OF 2,14,100 (verschr.?).
Verschrieben, verstümmelt: chaufi: 3. sg. Gl 1,210,15 (Ra; zu chaufit zu ergänzen, vgl. Splett, Stud. S. 298 f.); .hauftun: 3. pl. prt. F 24,7 (Ausg. konjiz. chauftun); gichoufi|: part. prt. Gl 1,444,5 (clm 9534, 9. Jh.; -t am Zeilenschluß abgeschnitten); -choufi: dass. 804,70 (M, clm 14689, 11./12. Jh.). — gi-cop.: part. prt. Gl 2,588,79 = Wa 103,10 (Düsseld. F. 1, 9. oder 10. Jh. (?); l. gicopod oder gicopt, vgl. Wadst. z. St.; zu gicopod oder gicopd zu ergänzen, vgl. Raven I,95). 1) jmdn., etw. kaufen, (käuflich) erwerben, auch tauschen: a) mit Akk. d. Pers.: (von Tieren) eno nu ia coufit man zuene sparon mit scazzu? nonne duo passeres asse veneunt? T 44,20. iuhhidu ohsono coufta ih fimuu inti ih gangu gicoron iro iuga boum emi quinque et eo probare illa 125,4; — im Part. Praet.: gicoufter [infans octo dierum circumcidetur in vobis, omne masculinum in generationibus vestris: tam vernaculus, quam] emptitius (Hs. -cius) [circumcidetur, Gen. 17,12] Gl 1,312,54. gechoufet comparatus 3,414,9 [HD 2,205] (in lat. Text; comparavisse). couffet scalc empticius 234,58 (4 Hss. koufscalc). 716,8 = 422,6 (danach gemet (d. i. gimietit) scalc); wohl nicht Komp.; Gl 1,444,5 s. unter b; — in gliedweiser Übers.: in eban koufen: in epan choufta [nam illo tempore arguebatur a multis non solum pueros barbaros, sed etiam puellas scitis vultibus] coemisse (Hs. coemisset) [Sulp. Sev., Dial. 3,15] Gl 2,757,19; b) mit Akk. d. Sache/abstr. Akk.: gichoufit uurtun egrediebatur (Hs. egrediebantur) [autem quadriga ex Aegypto sexcentis siclis argenti, et equus centum quinquaginta, 3. Reg. 10,29] Gl 1,444,5. chouphtun [filii Dedan negotiatores tui: insulae multae negotiatio manus tuae: dentes eburneos, et hebeninos] commutaverunt [in pretio tuo, Ez. 27,15] 648,35 (1 Hs. koufôn). caufent [item placuit, ut episcopi, ... qui nihil habentes ordinantur, et tempore episcopatus, vel clericatus sui agros, vel quaecunque praedia nomine suo] comparant [, tamquam rerum dominicarum invasionis crimine teneantur, Conc. Carth. XXXII p. 148] 2,149,31. choufti [hinc est enim, quod Simon Magus ... percipere donum spiritus sancti pecunia voluit: scilicet ut deterius venderet, quod male] comparasset [Greg., Hom. I,4 p. 1449] 273,18. puah choufta [nequaquam litteras noverat, sed scripturae sacrae sibimet] codices emerat [ders., Hom. I,15 p. 1491] 311,44. couffan [pecunia] comparare [voluit donum spiritale, Acta apost. II p. 411] 738,8 = Wa 79,27 (1 Hs. koufôn). sine iungoron giengun in burg, thaz sie muos couftin discipuli enim eius abierant in civitatem, ut cibos emerent T 87,2. thorph coufta ih inti notthurft haben ih uzziganganne inti gisehen iz villam emi et necesse habeo exire et videre illam 125,3. unz se odo warun zi theru burg koufen iro notthurft O 2,14,100; ferner: T 77,1. 2. 166,2 (alle emere); in bruchstückhafter Überlieferung: .. lantsceffi deru pvant .. smahlichor chaufan sed quales invenire possunt in provintia qua habitant aut quod vilius conparare S 260,18; — in einem Bilde: chouffit [thesaurus autem, caeleste est desiderium ... Quem profecto agrum (in quo thesaurus absconditur) venditis omnibus] comparat [, qui voluptatibus carnis renuntians, cuncta sua terrena desideria per disciplinae caelestis custodiam calcat, Greg., Hom. I,11 p. 1472] Gl 2,283,26. gichouffit uvirdit [promissio autem vitae sempiternae (verglichen mit dem gegenwärtigen Leben) vili pretio] comparatur [Vita Ant. p. 40b] 731,20; — erweitert: mit fona + Dat. d. Sache: girate giganganemo couftun fon then (d. i. silabarlingon) accar leimuurhten in grabasteti elilentero consilio autem inito emerunt ex illis agrum figuli in sepulturam peregrinorum T 193,5; — mit in + Akk. d. Pers.: faremes inti coufemes in allo theso menigi phruonta eamus et emamus in omnem hanc turbam escas T 80,4 (Konstruktion wohl unter lat. Einfluß); — mit mit + Dat. d. Sache: chauftun mit dem (d. i. pendinga) .. za grabum consilio autem inito emerunt ex illis agrum figuli in sepulturam peregrinorum F 24,7; — mit zi + abstr. Dat.: umbe iro (der Philologia) minna ze dieneste gechoufet haben . neuueiz uuio manige disciplinas eiusque studio comparatas habere quam plures in famulitio disciplinas Nc 727,31 [44,21]; c) mit Nebensatz: coufi thiu uns thurft sint ci themo itmalen tage eme ea quae opus sunt nobis ad diem festum T 159,5; d) ellipt.: (etw.) kaufen: sio (die törichten Jungfrauen) duo chaufen gengun quam brutigomo dum autem irent emere, venit sponsus F 20,15 = T 148,6; — erweitert: mit Dat. d. Pers.: diu halt za dem iz forchaufent enti chaufet iu ite potius ad vendentes et emite vobis F 20,14 = T 148,5; e) ohne Obj.: azzun inti truncun, couftun inti forcouftun, pflanzotun inti zimbrotun edebant et bibebant, emebant et vendebant T 147,2; substant.: ingieng ther heilant in thaz gotes tempal, ... uzuuarf alle forcoufenton inti thie coufenton in themo temple eiciebat omnes vendentes et ementes in templo 117,2; — Glosse: coactor ... praeco est qui in uno stans loco praecinit res uenales dicens chovf [zu: si praeco ... aut ... coactor mercedes sequerer, Hor., Serm. I,6,86] Siewert, Horazgl. S. 191,18 (vgl. Kratylos 33,127). 2) jmdn. loskaufen, jmdn., etw. erkaufen: a) jmdn. (mit etw.) loskaufen, erkaufen, mit Akk. d. Pers. (mit mit + abstr. Dat.): gichouffit [nemo poterat dicere canticum, nisi illa centum quadragintaquatuor milia, qui] empti sunt [de terra, Apoc. 14,3] Gl 1,804,69. mit sinemo tode choufta er sia . den leid er umbe sie [vgl. emit enim eam sanguine suo, quem fudit dominus pro servis, Prosp.] NpNpw 115,15. uuanda ih din scalh pin ... den du chouftost . unde dinero diuuue sun sanctę ęcclesię [vgl. confiteatur itaque conditionem suam mancipium tanto pretio comparatum, Aug., En.] 16; b) (sich) etw. (mit etw.) erkaufen, mit Akk. d. Sache (mit mit + abstr. Dat.): couftist [quanti hoc integer, uti videbaris tibi fortunatus,] emisses [? Boeth., Cons. 2,8 p. 48,23] Gl 2,71,10. choufemes euuikiu [despiciamus quae terrena sunt, relictis temporalibus] mercemur ae- terna [Greg., Hom. I,5 p. 1453] 307,28. mid themo copa gicop vverthan merce (Hs. mercede) [doloris] emi [spem luminis et diem perennem, Prud., P. Cypr. (XIII) 43] 588,79 = Wa 103,10. gichovfit hapen [Turno tempus erit, magno cum optaverit] emptum (scilicet pretio, Serv.) [intactum Pallanta et cum spolia ista diemque oderit, Verg., A. X,503] 667,17. darana habest tu . daz tu mit temo libe gerno chouftist quod vitae precio non segnis emeres Nb 79,20 [68,18/19]. 3) übertr.: (die Zeit) auskaufen, nutzen: choufenta [videte itaque fratres, quomodo caute ambuletis: non quasi insipientes, sed ut sapientes:] redimentes [tempus, quoniam dies mali sunt, Eph. 5,16] Gl 1,770,14. 4) etw. verkaufen: kichaufit uuirdit [suburbana autem eorum non] veneant (Jb veniat, -iet Rd) [, quia possessio sempiterna est, Lev. 25,34] Gl 1,295,19. daz du chouf’ [sed quando vendis, semel dic pretium speciei] quam distrahis (Hs. des-) [Vitae patr. p. 583a] 2,734,60; — Vok.-Übers. durch Wortverwechslung im Lat.: chouffes [non] ventiles (2 Hss. vendes) [te in omnem ventum, et non eas in omnem viam, Eccli. 5,11] Gl 1,566,38 (vgl. dazu Matzel S. 65; 9 Hss. kuolen, 1 Hs. firkoufen). 5) Handel treiben, handeln, abs.: vuanda din gnada bezzera ist . danne die liba sin alle . die misseliche in selben irchoren habent . negotiandi rusticandi . foenerandi . militandi (choufennis puennis . uuuocheronnis . chnehtuuesennis) Npgl 62,4; — von jmdm. Gewinn ziehen (?), mit zi + Dat. d. Pers.: koufent ziu [in avaritia fictis verbis] de vobis negotiabuntur [2. Pet. 2,3] Gl 1,793,27 (vgl. Arndt 3,896). 6) Glossenwort: marchat chaufit uuantalod mercatur conparatur vendit Gl 1,210,15 (vgl. zur Glossierung Splett, Stud. S. 298 f.). caufen emere 3,6,37. venire 63,33. Hbr. I,92,816. kovfe comparo Gl 4,136,53. koufin nundinor mercor Hbr. II,129,35.
Abl. kouf, koufâri, koufo, koufunga; vgl. kouflîh, ungikoufit.
Vgl. koufôn. [Seeger]