Wossidia
Düwel Deuwel, Pl. -s
m. der Teufel I. Aussehenund Namen A. Das Volk denkt sich den Teufel meist in schauriger Gestalt; er ist schwarz Wo. Sag. 1, 161; er trägt Hörner, hat einen Pferde- oder Bocksfuß, dazu noch einen Krähen- oder Hahnenfuß 184; 200; 201; er hat Hände und Füße wie Bärenklauen Bey. Hp. 15; seine Hände sind schwarz, kalt und wie Gänsefüße geformt 48; seinen Schwanz weiß er geschickt zu verbergen: wenn de Düwel utgeiht, denn knööpt hei den Stiert unner Nds. 16, 396
b; er trägt einen roten Rock oder Mantel Jb. 2, 133; Bri. 5, 36; er reitet auf einem schwarzen Hengst Wo. Sag. 1, 166; fährt mit sechs schwarzen Ziegenböcken 179; doch tritt er je nach Gelegenheit auch in anderer Kleidung und Gestalt auf: als kleines Kind, dem die Hexe über den Kopf
straakt Bey. Hp. 15; als Junge 79; als kleiner Mann in schwarzem Lederkoller und grauem Rock; mit einem federgeschmückten, schwarzen Hut; er ist mit einem bunten Samtrock mit Streifen und grauen Strümpfen bekleidet; er erscheint als anmutiger Jüngling, als Jäger oder Bote 15; als feiner Herr Wo. Sag. 1, 184; als Handwerksbursche 180; er verwandelt sich in einen Schimmelhengst oder in einen Ziegenbock 177; in einen schwarzen Hund 176; 191; in ein schwarzes Schaf, einen dreibeinigen Hasen, einen roten Hahn, eine Bremse 183; 187; 188; zuweilen zeigt er sich als schwarzer Bär Bartsch 2, 10; als schwarzes Kätzchen 13; als schwarze Sau 15; als Bulle 26; als Mücke, Hummel, Rabe oder Kuckuck Bey. Hp. 26; als Quad'pogg' 51; vor Gott muß er jedoch in seiner wahren Gestalt erscheinen: mit sin verfluchtig oll Scheilog' un sin gruglich oll Sugelsnut Bri. 5, 36. B. Die Furcht, den Namen des Teufels auszusprechen, da er sonst Macht über einen gewinnen könne, gibt Anlaß zu einer Fülle umschreibender Benennungen,
s. Dausend,
Draus,
Drauscher,
Düker, Dus,
Düüster, Dweefel,
Dwer,
Knüwel,
Krancht; 'Chimmeken, Trlleke, Beelßzebub, Lucifer, Juncker Saturnus edder Sleptouw' Gry. Lb. 2, L 1
a; 'de hellsche dryakelsche Kellermeister' L 2
b; 'de Hellschdvelsche Sathan' J 3
a; 'den Beelsebubschen Hummelen KOeninck' Bb 4
a; 'Mesterhemmerlin' 1, Hh 1
a; 'de Hellsche Jeger' 3, T 1
a; 'de Hellsche Schadenfro' ebda; 'de hellsche Fiend' Laur. Schg. 2, 49; de Vander Mantz. Ruh. 3, 56 (
s. Fander);
Hamer Mi 30
b; Sadrach 73
b; im Volksmund häufig nur de Bös', de Leg', de Quad', de Swart, de Oll, de Anner, Jenner, Jennerjahn, de Satan, Saatseier, de Gottseibeiuns; oder unter Verwendung von PN.: Anton, Christopher, Korl Ludwig, Jochen Chlodwig, Johann Jochen, oft durch launige Zusätze, die sich teilweise auf das Aussehen des Teufels beziehen, erweitert: de Oll mit de Hauhnerfäut (mit 'n Ulenfaut), de Oll ut de Glashütt, de Anner mit 'n Kreigenfaut, de Anner mit 'n Pierfaut (mit de Hüürn), Johann mit 'n Pierfaut (mit 'n Ulenfaut, mit de Kreigenbein, mit 'n Kauhswanz, mit de Tügschauh), Johann mit de Krempstäwel (mit 'n Pumpfaut), Johannmaat, Johann Dickmelk, Johannpät, Johannpät mit de Grasbein, Johann mit 'n Faut (mit de Pot), Johann Gras, oll Jakob baben, Anton mit 'n Frack; weitere volkstümliche Bildungen sind: Spitzkopp, Rug'bein, Klapperbein, -faut, Drei-, Kli-, Kreigen-, Pump-, Rak-, Stoltefaut, Rotjack, Rodemund, de Krambeker, de Henker, Pilatus, de swart Scheper, Lurjahn, Murrjahn, Musch Urian, Auerhahn, Süker, Züker Jaster, Unkel Köhn, Vaddermann, 'Vater aus Mitternacht', ja sogar voller Geringschätzung: Swinkœtel, Hans Wust; vereinzelt
Hüpp-passeh Wo. Sag. 1, 157; Luxemburg 205; Videljanzus, Krispekrut 208; Wispeltrut 209;
vgl. Wo. Sag. 1, 157; Nd. Kbl. 15, 27
a; aus den Akten der Hexenprozesse stammen folgende Namen von Teufeln und unsauberen Geistern: 'Leion, Baron, Mastrock, Beelzebuck, Pelsebuck, Lusefer, Luciper, Marcurius, Polbarius, Reprobusk, Alstrian, Austrionum, Vacarius, Ramarius, Bollianus' (Ro 1505—1537) Nd. Kbl. 12, 34; Barrabas, Chirkum, Balebuck, Simon, Chim Bey. Hp. 51; 63; 90; Jochim, Kulen Eiß, Harbrade, Herbran, Kolstrunck, Matties, Wippe, Beelzebub Dulcio, Claus, Jenneke, Quaier Bartsch 2, 8 ff. II. Sprachlicher Niederschlag A. Sprichwörter und sprichwörtliche Wendungen: de Düwel sitt bi 't Koortenspill unner 'n Disch un bi 't Drinken int Glas WaWaren@JabelJab; er ist findig: 'de duvel is van dusent kunsten' Slagg. 145; de Düwel weit œwerall 'n Lock Nds. 16, 396
b; und unersättlich: de Düwel hett ne Mag', he frett ümmer rin un spiegt nich eenmal ut ebda; de Düwel möt mit den Düwel verdrewen warden Reut. 4, 411; Sünnabends höllt de Düwel Hussäukung dann ist der Wochenlohn verbraucht, so daß die Frauen nur ein kümmerliches Essen auf den Tisch bringen können WaWaren@Groß FlotowGFlot; wat sick finnen sall, dat finn't sick, un süll 't de Düwel uppe Schuwkor tosamenkarren Wa; MaMalchin@GnoienGnoi; mit seiner Gelehrsamkeit ist es nicht weit her: all wat de Düwel nich läsen kann, dat sleiht he œwer HaHagenow@RedefinRed; wenn jemand einen großen Schaden hat, kommt es auf einen Nebenschaden dabei nicht mehr an: wenn de Düwel dat Pierd hett, so lat em den Tom ok halen ebda; wenn de Düwel de Trumpet hett, kann he 't Mundstück ok krigen Bri. Volkssp. 25; wenn de Hunger den Döst friegt, spreckt de Düwel den Sägen 24; wenn de Düwel sin Spill hett, fickt he de Katt WiWismar@OertzenhofOertz; wenn 'n Gizhals dot blifft, freugen sick vier: sin Arben, sin Schuldners, de Köster un de Düwel NKlost; wenn de Düwel noch sonn' groten Mantel ümhett, de Pierfaut kickt doch ümmer rut Ma; ein Düwel näumt den annern Düwel ümmer Scheilog', un wenn denn uns' Herrgott den Schaden besüht, scheilen s' all' beid' Bri. 5, 112; ein Düwel schellt den annern Gleppog' Schö; so as de ein Düwel heit, süht de anner ut HaHagenow@RedefinRed; je neger Fründ, je arger Düwel Ro;
in dei Not frett dei Düwel Fleigen MaMalchin@GnoienGnoi; allgem.; ...,
gripen deit he s' sülwst StaStargard@WulkenzinWulk; in de Hast frett de Düwel Torf Wa; von stetig wachsendem Reichtum heißt es: de Düwel schitt ümmer up 'n gröttsten Hümpel Wa; wo dei Düwel eins henschäten hett, dor geiht hei ümmer wedder sitten RoRostock@TessinTess; wo Geld is, is dei Düwel einmal, wo nicks is, is hei sœbenmal SchwSchwerin@GadebuschGad; PaParchim@KladrumKladr; wur de Düwel nich sülben kamen kann, dor schickt he sinen Abgesandten RoRostock@KlockenhagenKlock; böses, unsittliches Verhalten veranlaßt die Wendungen: wo de Düwel rinfohrt, dor fohrt he ok wedder rut Wa; wo de Düwel sick ierst rin wennt hett, dor griest un graagt he ok in GüGüstrow@GülzowGülz; zur Vorsicht mahnt: wenn de Smät (Wurf) weg is, hett 'n de Düwel in de Hand Wa; wat de Düwel ierst in de Klaben hett, lett he nich wedder los StaStargard@WokuhlWok; MaMalchin@GnoienGnoi; vergebliche Mühe bezeichnet: an 'n Vörrad hett sick de Düwel dotschaben öft.; man muß ihm furchtlos entgegentreten: slah di den Düwel man driest üm de Uhren, denn is he di nich in 'n Wäg' Nds. 16, 397
a; Nettel un Düwel möt 'n mit ne faste Fust anfaten ebda; undankbares Verhalten kennzeichnet: wenn man den Düwel de ganze Woch up 'n Arm dreggt un sett't em an 'n Sünnabend unsacht dal, denn is 't einerlei, he is likers bös' HaHagenow@KogelKog; wenn einer den Düwel upnimmt un dreggt em bet Rom un sett't em denn unsacht dal, dat is soväl, as hett he em dragen oder sall he em drägen RoRostock@KlockenhagenKlock; Mätens to höden, Küken to möten, schall den Düwel sülwst verdreeten Jeppe 106; Spottvers auf den Linkshänder: Linkepot sleiht (slah) 'n Düwel dot allgem.; auf den Hinkenden: Hinkepot, slah 'n Düwel dot GüGüstrow@GülzowGülz; för Geld kann 'n 'n Düwel danzen seihn MaMalchin@GnoienGnoi; ..., œwer nich in 'n Serrahner Kraug, dor danzt de Knüppel Wa; Kegelruf, wenn drei Kegel gefallen sind: Schoosterhüker up dree Been, kann 'n Düwel danzen sehn Wa; ... hest 'n Düwel lopen sehn Ro; vor der Tücke des Teufels warnt: wenn man den Düwel an de Wand maalt, steiht he all in de Husdör Bri. Volkssp. 24; wenn man den Düwel 'n lütten Finger gifft, nimmt he glik de ganz Hand RoRostock@DierhagenDierh; MaMalchin@GnoienGnoi; giff ein man den Düwel en Toll, ... un hei nimmt sick glik de heil Äl Bri. 5, 42; büttst du den Düwel gundag, denn wardst du em so bald nich wedder los Nds. 16, 396
b; mit 'n Düwel is kein gaut Gleppögen GüGüstrow@BaumgartenBaumg; wer mit 'n Düwel späält, möt Füer int Mul hebben sagt man zum Gewinner im Kartenspiel, indem man sich eine Zigarre ansteckt GüGüstrow@KobrowKobr; Sta Stargard@SchönbeckSchönb; schon das Reden vom Teufel ist gefährlich: wenn 'n von 'n Düwel snackt, is he nich wit (von einen) HaHagenow@RedefinRed; auch scherzhafte Anrede an einen Besucher, von dem gerade gesprochen wurde MaMalchin@GnoienGnoi; snackst du von 'n Düwel, denn kik di got üm Nds. 16, 396
b; ebenso die Furcht: je düller man vör 'n Düwel bang't, je ihrer he eenen lang't ebda; von einem hoffnungslosen Bösewicht sagt man: wat nah 'n Düwel hen will, dor helpt kein Krüzmaken tau HaHagenow@RedefinRed; dagegen: solang' de Minsch noch irgendwo an glöwt, un wenn he man an 'n Düwel glöwt, is noch Ümgahnt mit em RoRostock@BartelshagenBart; häufiger Dienstwechsel taugt nicht: een Johr möt 'n uthollen, un wenn 'n bi 'n Düwel deent Pa; Wi; zum Maßhalten rät: 'tho weinich und tho vele ys des Dvels deel' Gry. Lb. 1, L 3
a; half Part, Düwels Part Nds. 16, 397
a; 'n Spill Koorten is 'n Düwel sin Gesangbauk Bri. Volkssp. 26; wenn den Düwel sin Reich uneinig is, hebben de armen Seelen Fierabend Wo. Sa.; den Düwel sin Eier krupen von sülwst ut Nds. 16, 397
a. B. Beispielsprichwörter: dat wir de Deuwel, hadd' de Jung' seggt, hadd' 'n swarten Hund lopen seihn Schö; HaHagenow@RedefinRed; wo kam 'ck mit 'n Deuwel an, säd' de Jung', hadd' sick mit sin Moder slahn Hoef. 92; ähnl. Meckl. 19, 25; Vadder slög' Mudder, Mudder slög' mi, säd' de Jung', ick gew mi up dat swartbunt Kalf, so is ein Düwel ümmer œwer den annern Wo.
V. 3, 798; dat Best haalt de Deuwel doch ümmer tauierst, seggt de Jung', ierst uns' Sœg' un denn uns' Grossmudder PaParchim@DobbertinDobb; sühst, seggt Hans Jochen to 'n Preester, dor hett de Düwel de Katt in 'n Nœtbusch Hoef. 77; dat is all' Hex un Düwel, säd' Schauster Möller, an 'n Aben kann 'ck nich seihn, un bi 't Finster will dei Draht nich rin Wo. Sa.; angel he man, Herr Düwel, säd' dat Mäten to 'n Schosteenfäger, min Seel kriggt he doch nich StaStargard@WesenbergWes; spisen S', Herr Düwel, sagte der Bauer, als der Mohr ihm die Pflaumen aufaß PaParchim@DamerowDam. Voller Humor und Spottlust sind die zahlreichen Wendungen, die das Volk dem Teufel in den Mund legt: wat stark is, dat höllt gaut, seggt dei Düwel, dor neiht hei sin Hemd mit 'n Wagenreip RoRostock@KlockenhagenKlock; man möt allens bruken, wotau 't gaut is, säd' dei Düwel un stoppte den Eddelmann in 'n Kätel un sine Fru dorünner Nds. 16, 396
a; jedes Tierchen hat sein Pläsierchen, säd' de Düwel un sett't sick in 'n Nettelbusch Wa; dat Krut kenn ick, säd' de Düwel un sett't sick mank de Brennettel
V. H.-Kal. 1870, S. 10; Monh. 1, 113; wo man singt, da lass dich ruhig nieder, säd' de Düwel un sett't sick in 'n Immenswarm ebda; hart gegen hart, säd' de Düwel un sett't sick mit 'n Hinnelsten up 'n Stein ebda; dat is scharpen Toback, säd' de Düwel, dunn hadd' em de Jäger ne Ladung Schrot in de Näs' schaten ebda;
s. basch (1, 642); scharp gegen scharp, säd' de Düwel, dor schet he gegen 'n Dunnerwetter an Lu; ick ward' mi de Finger nich verbrennen, säd' de Düwel un wull de Krüze nich utriten Nds. 16, 397
b; ick will ok min Christen hebben, säd' de Düwel, dor mök he sick 'n Juden 396
b; Ji sünd mi schöne Christen, säd' de Düwel, hadd' ne Schuwkor vull Quad'poggen Schö; dat gifft snurrig Christen, hadd' de Düwel ok seggt, hadd' ne Kor vull Poggen StaStargard@WesenbergWes; ji sünd mi nette Passagiers, säd' de Düwel, sett ick einen rup, hüppt de anner wedder run, donn hadd' he Poggen uppe Kor RoRostock@RibnitzRibn; Sort bi Sort, säd' de Düwel un sortierte Poggen un Snœk (Schlangen) Meckl. 19, 24; lik un lik hüürt tausam, hett de Düwel seggt, hett den Snider, Wäwer un Afkaten in einen Sack stäken LuLudwigslust@ConowCon; Glik un Glik hürt tausam, as de Düwel säd, dor hadd hei 'n Avkat un 'n Bramwinbrenner in 'n Sack Derb. 2, 113; dei Sak will äwerlegt sin, as dei Düwel säd, dunn wull en Schosteinfeger nah dei Höll rin Camm. Herz. 19; nu heff 'ck dat ganze Spill up 'n Wagen, säd' de Düwel, donn hadd' he 'n Örgeldreiher up RoRostock@TessinTess; aller Anfang is swer, säd' de Düwel, dor nehm he den Smidt den Amboss weg RoRostock@DoberanDob; aller Anfang is swor, hadd de Düwel seggt un hadd sick mit Mählenstein dragen Reut. 3, 438; dor kann man jo rein des Düwels warden, säd' de Düwel, as he mit de arm Seel affohren will, un hadd' den Stiert achter de Bettstäd' fastklemmt Nds. 16, 397
b; lat los, seggt de Deuwel, dor hadden s' em bi 'n Start to hollen Wa; wer 't lang hett, lett 't lang hängen, säd' de Düwel un bünn' sick ne Latt an 'n Swanz Ro Rostock@RibnitzRibn; ..., hadd' 'n Wäs'bom an 'n Swanz bunnen Wa; ..., dunn hadd' hei sick 'n Bohnenstaken (Angelschacht) an 'n Swanz bunnen Monh. 1, 113; einfach, aber niedlich, säd' de Düwel, dunn hadd' hei sinen Swanz gräun ansträken ebda; ümmer munter, säd' de Düwel un strek sinen Swanz arwtengräun an GüGüstrow@GülzowGülz; ... gälgräun ... RoRostock@KlockenhagenKlock; Lock is Lock, säd' de Düwel un stek den Stert in 'n Immenrump Monh. 1, 113; ... un häng't sinen Swanz inne Teertunn Pa; dat is mi Wust, säd' de Düwel, donn bet he sick in 'n Start WaWaren@FederowFed; dat 's 'n anner Kuurn, säd' de Düwel un bet up 'n Mus' kœtel RoRostock@RibnitzRibn; de Gesmack is verschieden, säd' de Düwel, dunn hadd' he in 'n Düüstern ne Pogg' för ne Beer œwersluckt GüGüstrow@BützowBütz; dat schafft, säd' de Düwel, dunn et hei de Botter mit de grot Schüpp Monh. 1, 113; Abwechslung muss sein, säd' de Düwel, dunn fret he de Bottermelk mit de Messfork ebda; lecker, lecker, säd' de Düwel, dunn stippt hei den Torf in Teer ebda; dat dick Enn' kümmt nah, säd' de Düwel, hadd' ne Worpschüpp utschäten WaWaren@EldenburgEld; dat will ick mengen, hadd' de Düwel seggt, hadd' mank de Bottermelk schäten Jab; na, denn helpt dat nich, säd' de Düwel tau Toppstädten Bri. Volkssp. 24; ein schöner Gedanke, säd' de Düwel, œwer dat kümmt anners GüGüstrow@BützowBütz; so kümmt Gottswuurt in 'n Swung, säd' de Düwel, dor hadd' he de Bibel inne Pietsch RoRostock@RibnitzRibn; Derb. 2, 124; ähnl. Reut. 3, 277; ..., dor bünn' he de Bibel an 'n Pumpenpost Ro; viel Geschrei und wenig Wolle, säd' de Düwel un scheert 'n Swin Gü; ..., dor treckt he sin Grossmudder 'n Hoor ut 'n Noors PaParchim@BurowBur; sonn' Veih, sonn' Stall, seggt de Düwel un jöggt sin Ollsch den Noors vull Hummeln Ma; Spass möt dräben warden, säd' de Düwel un rönn sin Grotmöhm de Messfork dörch 't Lif Lu; ..., seggt de Düwel, donn slög' he sin Grossmudder
dot GüGüstrow@SchwaanSchwaan; fundus, säd' de Düwel, dor fünn' he sin Grossmoder besapen in 'n Rönnstein Hoef. 186; ...
in 'n Hurenhus SchwSchwerin@GadebuschGad; kann nich ankamen, hadd' de Düwel ok seggt, as he sin Grossmudder lusen süll Nd. Kbl. 15, 30
a; ick kann nich ankamen, säd' de Düwel, as he sin Grossmudder in 'n Noors rüken süll Ro Rostock@Nienhagen bei DoberanNHagD; ick kann nich, hadd' de Düwel ok seggt, hadd' üm sin Grossmudder weinen süllt Ma; dat is ne anner Oort von Kräwt, säd' de Düwel, as he sin Grotmoder inne Rüs' füng' Glob. 8, 274; dor kümmt wän, säd' de Düwel un smet sin Grotmaurer de Trepp dal Ratz. Mitt. 3, 71; wat olt is, dat ritt, säd' de Düwel un ret sin Grossmudder een Uhr af HaHagenow@RedefinRed; WaWaren@RöbelRöb; Ro; Wi; olt is olt, hadd' de Düwel seggt, hadd' sine Grossmudder vör 'n Plog krägen Wi; oll Lüd' sünd stif, hadd' de Düwel seggt, donn hadd' he mit sin Grossmudder danzt HaHagenow@RedefinRed. C. Vergleiche: 'he flcht darvOer alse de Dvel vor dem wyhewater und Crtze' Gry. Paw. Bbb 4
a;
ick sitt fast as de Düwel in de Picktunn Meckl. Heim. 6, 270; du kau'st jo rein so scheif as de Düwel, dei hadd' sick inne Smäd' dick daun wullt un sick de Ecktähn up 'n Amboss utbäten Nds. 16, 397
b; wenn jem. beim Tragen von Kleinholz viel fallen läßt, sagt man: dat 's grad', as wenn de Düwel Poggen karrt Wa;
s. ob. B; von einem ungefederten Fuhrwerk heißt es: dat geiht, as wenn de Düwel einen uppe Störtkor führt WiWismar@NeuklosterNKlost; denn' sin Hart is so swart as den Düwel sin Hüürn Nd. Kbl. 15, 27
b; dat is jo rein, as wenn de Düwel dor in sitt wenn eine Sache mißlingt Wa; dat wir binah, as wenn 'ck bi 'n Düwel deenen ded' Wi; eener is jo ümmer œwer 'n annern as de Düwel œwer de stuwstart't Sœg' Wa; häufig vom Aussehen: dee süht ut as de klore Düwel böse StaStargard@MirowMir; sühst jo ut as de leibhaftige Deuwel zerlumpt MaMalchin@LevinLev; ebenso: dee süht ut, as wenn em de Düwel dörch de Bohnen jaagt hett HaHagenow@BoizenburgBoiz; auch: ..., as wenn he sick mit den Düwel slahn hett RoRostock@GresenhorstGres; dee süht ut, as hadd' em de Düwel mit 'n Döschflägel slahn häßlich GüGüstrow@LaageLaage; dee süht ut, as wenn de Düwel ehr ut de Höll stött hett wirr Nd. Kbl. 15, 30
a; dee süht ut, as wenn he den Düwel ut 'n Tornüster sprungen is verstört WiWismar@PoelPoel; dee süht ut, as wenn de Düwel Patrull up ehr räden hett elend SchöSchönberg@KlützKlütz; dat süht hier jo wedder ut, as wenn de Deuwel hier jung't hett (unordentlich) Wo.
V. 3, 1214; auch: he süht ut, as wenn de Düwel em unner hatt hett WaWaren@Groß GievitzGGiev; oft dient der Vergleich nur zur Umschreibung eines
Adj. oder
Adv.,
z. B. schnell: dee kann schocken (laufen)
as de Deuwel RoRostock@RibnitzRibn; ick lep so dull, as 'n Düwel lopen kann SchwSchwerin@CrivitzCriv; he löppt, as hadd' he den Düwel in 'n Nacken RoRostock@RibnitzRibn; he rönnt, as wenn de Düwel em all bi de Klafitten hett StaStargard@FeldbergFeldb; dee löppt, as wenn de Düwel achter em is HaHagenow@RedefinRed; dee fohrt dor mit af as de Deuwel mit de Seel WiWismar@PoelPoel; ... mit de stuwstart't Sœg' Wa; ... as de Düwel mit sin
Grossmudder RoRostock@WarnemündeWarn; dat geiht, as wenn de Düwel up 'n Ies hitzt StaStargard@FlatowFlat; ..., as wenn de Düwel Dreck haspelt Feldb; ..., as wenn de Düwel mit de Pietsch mank is Wa; ..., as wenn de Düwel Plummen frett un spiegt nich einen Stein ut HaHagenow@RedefinRed; fest, tief: ick heff slapen as de Deuwel GüGüstrow@GülzowGülz; MaMalchin@GnoienGnoi; stark, sehr: 'sengt und brennt wie tausend Teufel' Wo.
V. 1, 998, 5; dat bummst ..., As spält Musch Düwel dor Verstäk Hey. Kam. 154; stark, heftig: he is up 't Geld as de Deuwel up de Seel HaHagenow@RedefinRed; C. Reinh. Holtrev. 103; hei strüwt sick as de Düwel vör 't Evangelium Mi 88
b; ...
vör 't Vadderuns' RoRostock@RibnitzRibn; de flucht, as wenn hei een von den Düwel sin Grotknechts wier Quitz. 2, 156; dat Fluchen verstahn s' ..., as wenn s' bi 'n Düwel in de Schol gahn wieren 158. D. Redensarten 1. Teufel und Gott: wenn de Herrgott sick argern möt, dor ward de Düwel nich mager von Bri. 5, 57; der Dorfkrug, der häufig in der Nähe der Kirche liegt, veranlaßt zu dem Ausspruch: wo uns' Herrgott ne Kark hett, buugt de Düwel sick ne Kapell RoRostock@KlockenhagenKlock; wo uns' Herrgott sick 'n Hus buugt, buugt de Düwel sick 'n Hus dorbi GüGüstrow@Groß LantowGLant; Gott ist stärker als der Teufel: wat de leew Gott eenen günnt, sall de Düwel eenen woll laten Wa; wat Gott uns gäben will, dat sall de Düwel uns woll laten WaWaren@Groß GievitzGGiev; Minz; de Düwel hett so väl Macht, as uns' Herrgott em lett PaParchim@DobbertinDobb; bei Mißgeschick sagt man: haalt 't de Düwel, Gott gifft 't wedder SchöSchönberg@SchlagsdorfSchlagsd; aber auch: de leiw Gott hett dat bröcht, un de Düwel haalt 't wedder weg LuLudwigslust@LaupinLaup; help Gott, help Düwel, wenn de ein nich kann, de anner möt WaWaren@MalchowMalch; öft. von bösen Menschen: dee will nich to Gott, dee ward sick den Düwel woll upsacken Nd. Kbl. 15, 26
b; dee is ok von Herrgott un Düwel verlaten ebda; denn' kann keen Gott un keen Düwel bruken RoRostock@RibnitzRibn; dei kümmerten sick nich üm Gott un üm keinen Düwel Wagtsm. Dörp. 2, 74; up Gott un Düwel schellen (auf alles schelten, mit nichts zufrieden sein): Nd. Kbl. 15, 26
b; einem Menschen, der einen schweren Gang tut, wünscht man: di si Gott gnädig un de Deuwel barmherzig Wa; Abschiedsgruß: gah mit Gott un nimm 'n Düwel up 'n Nacken HaHagenow@RedefinRed; reis' mit Gott un nimm 'n Düwel up 'n Nacken, denn begegent hei di nich Nd. Kbl. 15, 26
b; gah mit Gott un nimm den Düwel to 'n Handstock Prause 92; im Ausruf des Ärgers oder der Verwunderung:
So slag doch Gott den Düwel dod! Reut. 1, 135; 6, 372; Hey. Punsch. 20; Stillfr. Biweg 41; erweitert: na, nu slag' Gott den Düwel dot mitsamts Abrahams Mudder! PaParchim@KladrumKladr; nu slag' Gott den Deuwel dot, denn bruken wi nich mihr to bäden Wa; nu slah Gott den Düwel dot, starben möt he doch Pa; im Neckreim: Jochen Trochen Teepott, De Düwel is din Herrgott Wo.
V. 4, 66; die Worte grön Düwel, rönn, leiw Herrgott is achter di entstammen der Sage von dem Schäferknecht, der sein Brot den lieben Herrgott und den Käse, den er stets dazu erhielt und dessen er überdrüssig war, den grünen Teufel zu nennen pflegte,
s. Bartsch 1, 425. 2. Teufel und Hölle: wer vör de Höll wahnt, möt sick den Düwel tau 'n Fründ hollen SchwSchwerin@PampowPamp; wer den Düwel vör de Höll wahnt, möt em tau Gevadder bidden PaParchim@DobbertinDobb; ..., möt em Nahwer heiten Schö; ..., möt mit em danzen WaWaren@JabelJab; de den Düwel taum Fründ hett, ward glatt in de Höll kamen Derb. 2, 86; von einem tüchtigen Arbeiter: wenn ick luter sonn' Lüd' hadd', denn haalt ick den Düwel ut de Höll RoRostock@KlockenhagenKlock; von zugkräftigen Pferden: mit min Pier führ 'ck 'n Düwel ut de Höll GüGüstrow@GülzowGülz; von einer guten Sense: mit min Seiss meih 'ck den Düwel ut de Höll rut Wa; dee kann 'n Düwel ut de Höll hissen ist ein Teufelskerl RoRostock@RibnitzRibn; auch: wenn 'n vier sonn' vör 'n Wagen hett, as du büst, dor kann 'n mit nah de Höll führen, dor bellt einen kein Düwel an GüGüstrow@GöllinGöll; mit denn' kann 'n ok 'n Düwel ut de Höll jagen StaStargard@WesenbergWes; von einem tollen Frauenzimmer heißt es: dor kann 'n den Düwel mit ut de Höll jagen Wi; ebenso von einem derben Krückstock RoRostock@GresenhorstGres; Neckreim: Fritz Schmidt Mit 'n isern Titt, Mit 'n höltern Ellbagen Kann 'n Düwel ut de Höll jagen Nd. Kbl. 15, 30
a; von einer guten Karte: dor kann 'n den Düwel mit vör de Höll wegspälen Wa; der Rothaarige is den Düwel dörch de Höll lopen Nd. Kbl. 15, 30
a; hett den Düwel in de Höll käken ebda; bei dichtem Nebel sagt man: dat is düüster as bi 'n Düwel in de Höll RoRostock@RibnitzRibn; bei gerötetem Himmel:
de Düwel stickt de Höll an Nd. Kbl. 15, 30
a; der Trunkfeste süppt den Deuwel vör de Höll dot ebda; ein Mensch, der starke Flüche braucht, fluucht alle Deuwel ut de Höll ebda; ein Mäher, der ein großes Schwad mäht, kann 'n Düwel vör de Höll weghaugen ebda; der Bösewicht is den Düwel ut de Höll sprungen 30
b; kihrt sick nich an Düwel un Höll ebda; einen sehr hohen Grad von Schlechtigkeit bezeichnet: dat Rabenaas dat is den Düwel in de Höll to slicht 30
a. 3. Der Teufel und seine Großmutter:
den Deuwel sin Möhm Bri. 2, 33; sie ist uralt: gris as 'n Düwel sin Möhm RoRostock@KühlungsbornKühl; dem Teufel ist sie an List und Tücke noch überlegen: man kann nie utlihren, säd' de Düwel un wull de Ollsch dat Hexen bibringen, se künn 't œwer all bäter as he Nds. 16, 397
b; dee is mi to klok, säd' de Düwel un schickt sin Grotmoder hen ebda; dat Wif kann mi stahlen bliben, dat ehr de Düwel sülwst nich finn't, un sett't he ok teihnmal sin Grotmoder ehr Brill up ebda; 'ungeachtet unde unbetrachtet, efft se dem Dvel edder syner Moder denen' Gry. Lb. 1, Cc 2
b; Oort lett nich von Oort un de Düwel nich von sin Möhm Nd. Kbl. 15, 30
b; ein böser Mensch is den Düwel sin Grossmudder ut 'n Tornüster sprungen ebda; fröggt nah 'n Deuwel un sin Möhm nicks nah ebda; faule Ausreden werden abgewiesen: hadd' de Düwel keen Uträd' wüsst, hadd' he sin Grossmudder in 'n Noors licken müsst Ro; wenn de Düwel keinen Inwand wüsst hadd', denn hadd' he sin Grossmudder frigen müsst WiWismar@NeuklosterNKlost; träge und lustlose Arbeit geiht grad', as wenn de Düwel sin Grossmudder to Bœhn drägen sall Nd. Kbl. 15, 30
b; ... to Balken ... Ro Rostock@RibnitzRibn; auf einer steifen Suppe kann den Düwel sin Grossmudder up danzen Nd. Kbl. 15, 30
b; im Wirbelwind danzt de Düwel mit sin Grossmudder ebda; ein ungeschicktes Tänzerpaar süht ut, as wenn de Düwel mit sin Grossmudder danzt ebda; im Lagerkorn hett de Düwel mit sin Grossmudder danzt RoRostock@BörgerendeBörg; MaMalchin@SchwinkendorfSchwink; scherzhaft für weit zurückliegende Zeiten: dunntaumalen, as den Düwel sin Grossmudder noch giern hen danzen güng' PaParchim@SpornitzSporn; ... as den Düwel sin Grossmudder noch Jumfer wir GüGüstrow@GülzowGülz; auf die Frage wennihr? erfolgt die Antwort: wenn den Düwel sin Grossmudder dot is, un dee is noch gor nich mal krank Wi Wismar@PoelPoel; Neugierige erhalten auf die Frage wer wir dor? die Antwort: oh, dor wir Deuwel un sin Möhm Nd. Kbl. 15, 30
b; wenn es bei Sonnenschein regnet, höllt den Düwel sin Grossmudder grot Wäsch RoRostock@HeiligendammHDamm; is den Düwel sin Grossmudder uppe Bleek StaStargard@HelptHelpt; kettelt de Düwel mal wedder sin Grossmudder Nds. 16, 397
b; besonders hohe Wellen veranlassen den Ausspruch: nu kümmt de Düwel noch mit sin Grossmudder RoRostock@RibnitzRibn; bei starkem Donner sleiht de Düwel sin Grossmudder RoRostock@HeiligendammHDamm; der Frostkœtel süht rein so verklaamt ut as den Düwel sin Grotmoder, dee hadd' sick üm Martini an 'n isern Pumpenswengel fastlickt un set Antoni noch an Nds. 16, 397
b; wenn der Hausherr vor dem Großreinmachen flieht, sagt man: as den Düwel sin Grossmudder de Höll schüert hett, donn güng' he up de Reis' Nd. Kbl. 15, 30
b; besonders häufig ist die Vorstellung, daß der Teufel mit seiner Großmutter pflügt, zahlreiche Flußbetten sind das Ergebnis dieser Arbeit,
z. B. das der Warnow, der Nebel, der Lewitzer Elde, der Recknitz, der Maurine Wo. Sag. 1, 172; 173; die unregelmäßigen Grenzen der Feldmark von RoRostock@KröpelinKröp hett de Düwel mit sin Grossmudder ahn Lin inne Nacht haakt RoRostock@SteffenshagenSteff; ebenso eine krumme Ackerfurche MaMalchin@GielowGiel; viele Erdklöße auf einem gepflügten Felde haben den gleichen Ursprung: dat hett woll de Düwel mit sin Grossmudder plöögt Wi; Nd. Kbl. 15, 31
a. 4. Der Teufel und die Menschen; er wird zuweilen abgeleugnet: weck seggen, dat gifft keinen Düwel, een Minsch is 'n annern sin Düwel RoRostock@AlthagenAHag; WaWaren@Groß FlotowGFlot; Wi; deshalb wird eine böse Tat mit den Worten abgelehnt: 'wen wy dat makeden, szo makede ein Düwel den anderen' (LuLudwigslust@ConowCon 1537) Jb. 26, 21; der schlechte Mäher wird getadelt: du meihst hüt jo wedder half Minsch, half Deuwel Wa; Kegelruf, wenn jem. halb Kopf, halb Walze wirft: half Minsch, half Düwel WaWaren@JabelJab; auch für einen gemischten Likör Nd. Kbl. 15, 45
b; für einen mischrassigen Hund MaMalchin@GnoienGnoi; Menschen, denen ihr Beruf eine besondere Macht verleiht oder eine große Verantwortung auferlegt, fallen dem Teufel leicht zum Opfer: dat Best sitt ümmer in de Midd', säd' de Düwel, as he twischen twei Afkaten set Bey. Lb. 77; wenn 'n
Afkat dotblifft, folgt em de Düwel bi 't Gräffnis ebda; Weiteres
s. Afkat (1, 133); wenn beim Skat zwei Buben fallen, heißt es: nu föllt de Deuwel up 'n Konrekter StaStargard@HelptHelpt; beim Stechen einer hohen Karte: ick will ok eens sündigen, seggt de Düwel un haalt 'n Preester Strel; wenn am Sonntag starker Sturm aufkommt, sagen die Seeleute: nu drifft de Preester den Düwel von Land af, nu kümmt he bi uns up See Wa; de kollen Smäd' un de Pfaffen, dee hett de Düwel erschaffen Ro; wo kümmst du dorbi? Je, wo kümmt de Düwel bi 'n Papen StaStargard@MirowMir; is all' een Düwel, dee de Minschen haalt, bloss dee den Preister haalt, is noch 'n bäten swarter Gü Güstrow@GülzowGülz; ..., bloss för 'n Preister is he 'n bäten swarter un för de Pier 'n bäten grötter WiWismar@OertzenhofOertz; dit is jüst de Düwel, dee de Minschen haalt der böse Umstand, wodurch die Sache verlorengeht Mi 19
a; de Mannslüd' ehr Düwel süht witt ut, de Frugenslüd' ehr swart Wa; de Düwel, dee de Frugens lüd' haalt, sall eenen witten Been hebben StaStargard@RehbergRehb; die Frauen werden von dem Volkswitz sehr oft mit dem Teufel in Verbindung gebracht: wo de Düwel nich hen kann, dor schickt he 'n oll Wif hen Nds. 16, 396
b; wenn de Fru in 'n Hus' regiert, is de Düwel Husknecht PaParchim@PlauPlau; SchöSchönberg@BeckerwitzBeck; wo dree Frugens in 'n Hus' sünd, dor hett de Düwel sin Spill Wa Waren@RöbelRöb; dee 'n bös Wif hett, hett 'n Düwel tau 'n Swager RoRostock@KlockenhagenKlock; wenn de Wiwer waschen un
backen, hebben s' den Düwel in 'n Nacken öft.;
vgl. backen (1, 553); den Düwel hebben de Frugenslüd' mank de Bein HaHagenow@RedefinRed; ähnl. im Volksreim: Hans, hest 'n Düwel nich seihn? Greten hett em mank de Bein RoRostock@KühlungsbornKühl; steck 'n oll Wif in de Rottenfall, dor kannst 'n Düwel mit fangen GüGüstrow@LaageLaage. 5. grammatische Formen a. Nominativ, der Teufel als Subjekt der Handlung: 'De Dvel hefft my dat heten seggen' Schlue 85; 'de so de Dvel ryth unde splith' (die vom Teufel besessen sind) Gry. Lb. 2, Z 4
b; 'wennt man de Düvel nich reede' Laur. in Nd. Jb. 3, 95;
vgl. Reut. 2, 246; 424; 3, 242; er stiftet Unfrieden: sogar tüschen dit oll ihrliche Pörken hadd de Düwel sin Unkrut sei't Reut. 3, 91; nu is de Düwel in 'n Busch Latend. Laur. 20; beim Schluckauf sagt man: mi will de Düwel dat Hart afstöten SchwSchwerin@PinnowPinn; bei einem plötzlichen kalten Schauder: mi is äben de Düwel in 'n Rüggen dalfohrt LuLudwigslust@MallißMall;
mi hett de Düwel kettelt Gü Güstrow@TeschowTesch; einem Kinde, dem die Suppe zu heiß ist, rät man: lop dreimal üm dei Kirch rüm, denn puust't di dei Düwel dat Äten kolt Pld. Heim. 2, 121; beim Stechen einer hohen Karte sagt der Spieler: nu puust du, de Düwel hett sick 't Mul verbrennt Ro; dem Langsamen wird zugerufen: du kümmst ok, wenn de Düwel starwt, un dee is noch gor nich krank Wi; ... hett noch gor keen Koppwehdag' Wa; der Neugierige erhält auf die Frage worüm deist du dat? die Antwort: dat de Oss nich kalwt un de Düwel nich selig ward HaHagenow@RedefinRed; dat wir, as de Deuwel noch jung wir in alten Zeiten Wa; vör Dog' un Dag, wenn dei Düwel sin Strümp antreckt (sehr früh) Gillh. Idiot. 8; ebenso: mööst upstahn, ihr de Düwel sin Strümp antreckt Wa; wer denn' anführen will, dee möt ihrer upstahn, ihrer de Düwel sin Schoh antreckt Wa; öft. im Arbeitsruf: all' toglik, denn glöwt de Düwel, 't is man een Ro; ..., denn glöwt de Düwel, dat is een Wandmalen RoRostock@RibnitzRibn; ...,
denn sall de Düwel woll wiken StaStargard@FeldbergFeldb; Witterungserscheinungen werden gern mit dem Teufel in Verbindung gebracht,
z. B. Regen bei Sonnenschein: nu kriggt de Düwel all wedder 'n gris' Hoor LuLudwigslust@MallißMall; de Düwel haug't sin Fru StaStargard@KublankKubl; Donner: de Düwel führt Mess, nu jöggt hei tau Hus RoRostock@PoppendorfPopp; eine Gewitterwolke: dor wiest de Düwel sinen swarten Noors ok all wedder Ribn; leicht bewegte See: de Düwel hött sin Schap Börg; leichte Eisbildung: de Düwel hett int Küben schäten Dob; starker Frost: œwer Nacht is dei Düwel dot froren, nu bruken wi nich tau bäden Klock; heftiger Sturm: hüt regiert Sankturnus, Jupiter un de Deuwel StaStargard@StarsowStars; der Wirbelwind wird mit leew Herr Düwel angeredet Ro; Abendröte: nu stickt de Düwel sin Lamp an RoRostock@GrammowGramm; Nuurdwind schürrt de Düwel ut 'n Sack Wa; scherzhafter Trost bei geringfügiger Verletzung: oh, du bliffst noch nich dot, Petrus kann di nich bruken, un de Düwel hett sin Pulver verschaten Schw; von einer Frau mit zerrissener Kleidung sagt man: dor is de Düwel mit nah 'n Blocksbarg wääst Wa; von einer Lagerstelle im Korn: dor hett de Düwel mit sin Grossmudder huurt RoRostock@Nienhagen bei DoberanNHagD; von einem in Brand gesetzten Haus: dor hett de Düwel sin Kahlen rœwergaten WiWismar@Bad KleinenKlein; von einer schlechten Karte: dor döggt de Düwel nich mit tau spälen WaWaren@VipperowVipp; von einem elenden Stück Vieh: dor sitt woll de Düwel up Wa; von einer unfruchtbaren Frau: dor hett de Düwel den Borrn (Boden)
utdanzt GüGüstrow@GülzowGülz; unfruchtbarer Boden, sandige oder steinige Ackerstellen, fruchtloses Bemühen, unbrauchbare Gegenstände sind ein Werk des Teufels:
hier hett he Düwel mit 'n Noors up säten Sta@ Broda; hier hett de Düwel jung't Wa; hier hett de Düwel Steen schäten StaStargard@FeldbergFeldb; hier hett de Düwel sinen Sack utschürrt GüGüstrow@AhrenshagenAhr; hier hett de Düwel 'n Lock in 'n Sack hatt ebda; hier hebben de Düwels sick mit Stein smäten Ro Rostock@RibnitzRibn; dor hett de Düwel sin Fingern mank Dob; mank de Saat hett de Düwel sin Hand mank hatt Ha; in de Flint hett de Düwel schäten LuLudwigslust@StresendorfStres; dat hett de Düwel unner das mißlingt HaHagenow@RedefinRed; dor hett de Düwel hüt sin Kunst mit Wa; ebenso von einer schlechten Ehe: dor hett de Düwel sinen Sägen œwer spraken Wa; von großer Armut: dor is ok Hunger-wehr-di un Düwel-sett-di Wa; von einer abgelegenen Gegend: hier kann de Düwel sin Jung' nich finnen Wa; dem Mißgelaunten hett dei Düwel jo woll hüt früh nüchtern gauden Morgen baden GüGüstrow@GülzowGülz; der Lästernde fluucht, dat dei Düwel sick freug't RoRostock@LichtenhagenLicht; der Säufer süppt ok so lang', bet dei Düwel em dei Kähl taudrückt GüGüstrow@GülzowGülz; den Rothaarigen hett de Düwel teikent Wa; einen Menschen mit sehr roter Gesichtsfarbe
hett de Düwel gehürig lickt StaStargard@FeldbergFeldb; den Dummkopf hett de Düwel vör de Döp schüddelt Ross; den Albernen hett de Düwel woll maakt as 'n Apen Bartsch 1, 519; den Pechvogel hett de Düwel mit Ulensaat beseit StaStargard@WulkenzinWulk; häufig vom Bösewicht: denn' is de Düwel noch lang' nich swart naug MaMalchin@RemplinRempl; denn' hett de Düwel ok all bi de Rockslipp StaStargard@FeldbergFeldb; denn' hett de Deuwel uppe Brak utschäten Wa; di fött de Düwel nich mit de Füertang' an RoRostock@DierhagenDierh; dat is so een, denn' mag nich mal de Düwel halen, nee, dor spannt bloss de Schinner üm an Nds. 16, 396
b; wenn denn' de Düwel halen ded', dor roort sick keener de Ogen üm rot RoRostock@RibnitzRibn; den Selbstmörder hett de Düwel anknüppt Wa; hett de Düwel dat Knick ümdreiht WiWismar@KlützKlütz; hett de Düwel œwerkarrt MaMalchin@BrudersdorfBrud; hett de Düwel mit 'n Hamer up 'n Kopp slagen LuLudwigslust@PolzPolz; ebenso: dor hett de Düwel Kükewih (Kemedi) mit späält Wa; dor hett de Düwel sin Lust an hatt Wa; dee hett sick von 'n Düwel katteikern laten Wa;
mit denn' is de Düwel dörch de Latten gahn Ro Rostock@KlockenhagenKlock; ein unverträgliches Ehepaar hett de Düwel uppe Schuwkor tosamenkarrt Ro; aber auch von einem Eheschluß bei starken Hindernissen: wat sick hebben (krigen) sall, dat kriggt sick, un wenn 't de Düwel up de Schuwkor tausamenkoort MaMalchin@GnoienGnoi; unerwartetes Erscheinen veranlaßt den Ausruf: wo karrt di de Düwel her! H. Schrö
d. Buerh. 1, 80;
vgl. Reut. 3, 111; unauffindbare Dinge hat der Teufel entwendet oder verborgen: wer weit, wo dat dei Düwel henkarrt hett RoRostock@KlockenhagenKlock; dor hett dei Düwel sinen Swanz updeckt hatt Lu Ludwigslust@KlüßKlüß; Spelt denn de Düwel hir Versteck? Reut. 1, 316; ran sœlen s', un wenn s' de Düwel ranhaalt PaParchim@GoldbergGoldb; schlechte Wegschätzung reizt zu dem Vergleich: dee Mil hett de Deuwel mäten, hett 'n Swanz vergäten Wa; dem Hinterlistigen ruft man zu: Deuwel, kik ut de Luk, hest Lüs' up 'n Buk StaStargard@MirowMir; Jürn Düwel Beiname eines sehr geizigen Kapitäns RoRostock@WarnemündeWarn; ruhig, Herr Düwel, ick bün man 'n Gespenst Wa. b. Objektskasus und präpositionale Fügungen: 'S. Cyriacus konde den Dvel vordriven' Gry. Paw. F 4
a; als der Pastor bei einer Taufe den früher allgemein üblichen Exorzismus fortließ, trat der Taufvater, ein Schlächtermeister, mit erhobenem Beil hinter ihn und rief: Herr, will he minen Kind glik den Düwel utdriben! Wo. Sa.; Kasper (Putschineller) hett 'n Düwel uphäng't, dorüm hebben wi keinen Düwel mihr LuLudwigslust@GrabowGrab; RoRostock@KlockenhagenKlock; den Düwel dotslahn bei einer Wette die Hände von oben nach unten durchschlagen SchwSchwerin@CramonshagenCram; den Düwel entseggen dasselbe in umgekehrter Richtung ebda; Düwel mit einen spälen jem. mit roher Willkür behandeln RoRostock@KlockenhagenKlock; WaWaren@SpeckSpeck; ein böser Mensch, der einen schweren Todeskampf zu bestehen hat, dröömt all von 'n Düwel Ro; möt noch mit 'n Düwel Afräknung hollen Wa; der von einer schweren Krankheit Genesene sagt: ick bün den Düwel œwer worden Ha; wenn du denn' nich magst, hest du den Düwel in de Ogen WaWaren@MalchowMalch; he hett man recht den Düwel annahm mit schlaen Brückn. Pirdj. 187; sleihst du einen Düwel ut mi rut, denn sleihst du twei rin Bey. Swin. 74; auch vor zu strenger Kindererziehung warnend: eenen Düwel sleiht 'n rut ut 'n Hus' un sœben sleiht 'n sick rin Wi; wer zuviel schlägt, sleiht einen Düwel rut (aus dem Kinde)
un twei wedder rin MaMalchin@GnoienGnoi; in der Vaterunserparodie: stäk den Düwel in de Kist, hal den Satan wedder rut Wi; von großer Armut: bi denn' süht 't ok nah 'n snuben Düwel ut GüGüstrow@GülzowGülz; ähnl. von einer üblen Lage: dat süht nah 'n snuben Deuwel ut GüGüstrow@BraunsbergBraunsb; Ha@ Gramm; beim Unkrautjäten heißt es: nu will 'ck den Düwel mal wedder 'n Streich spälen Lu Ludwigslust@MallißMall; ein bösartiges Pferd, ein böser oder aufgeregter Mensch
hebben 'n Düwel int Lif Ma Malchin@GielowGiel; ein zänkisches Weib hett 'n Düwel inne Keek Ro;
hett den Düwel fräten StaStargard@WrechenWrech; der Vielfraß frett den Deuwel een Uhr af Wa; der Langschläfer slöppt den Deuwel een Uhr af GüGüstrow@BützowBütz;
slöppt nah 'n Deuwel hentau HaHagenow@RedefinRed; der Schwätzer kann 'n Deuwel 'n Been afsnacken Wa; der Baulustige buugt den Düwel 'n Been af Wa; der Unkundige meiht (arbeit't, schrifft) den Düwel einen Bein af Ma Malchin@GnoienGnoi; der Säufer süppt den Deuwel ... Wa Waren@VipperowVipp; die leidenschaftliche Tänzerin danzt 'n Deuwel eenen Been af Wa; danzt mit 'n Düwel in de Wett Wa; ein tolles Frauenzimmer
hett 'n Düwel in 'n Noors GüGüstrow@GülzowGülz; hett mit 'n Düwel bullt RoRostock@RibnitzRibn; ... huurt Klock; der Ziegenbock, der sein Bild im Wasser sieht, meint: ick will mi woll mit 'n Düwel faten Wo.
V. 2, S. 356; der Alleskönner hett 'n Düwel in 'n Sack Wa; der Teufelskerl haalt den Düwel vör 't Rad RoRostock@RibnitzRibn; geiht mit 'n Düwel up de Luer (auf Anstand) ebda; nimmt 'n Düwel up 'n Nacken HaHagenow@RedefinRed; er rühmt sich: ick frag' nah 'n Düwel nicks nah, un wenn de Satan hinner mi steiht StaStargard@SchönbeckSchönb; ick gah, un wenn ick den Düwel küssen sall Pa; ick fürcht mi vör kein'n Deuwel nich Wagtsm. Mart. 36; dem Jäger wünscht man: nimm 'n Düwel up 'n Nacken allgem.; den zu später Stunde scheidenden Gast entläßt man: lat di nich von 'n Düwel uphacken Wa; der Zaghafte wird verspottet: hest Bang' vör 'n Düwel? Di haalt he nich alleen, von sonn' Oort will he ne ganze Karr vull StaStargard@AhrensbergAhr; der Erzbetrüger schitt den Düwel an Wa; der stark Fluchende fluucht alle Düwel ut de Höll Wa; man warnt ihn:
den Düwel lat slapen RoRostock@RibnitzRibn; der Rothaarige hett lang' bi 'n Düwel as Füerböter deent Wi; is den Düwel von de Bleek lopen Wi; ... dörch den Brand ... Wa; der Mißgelaunte hett 'n Düwel seihn GüGüstrow@SchwaanSchwaan; StaStargard@GrammertinGramm; ebenso der hartherzige Dienstherr Wa; das wilde Mädchen RoRostock@RibnitzRibn; die peinliche Hauswirtin hett 'n Düwel seihn mit ehr Waschkätelreinmaken MaMalchin@GnoienGnoi; ein Mann, der plötzlich reich geworden ist, hett woll mit 'n Düwel Gemeinschaft RoRostock@KühlungsbornKühl; der Geizhals hat mit Giz den wohren Deuwel seihn Reut. 1, 324; günnt nich mal 'n Düwel 'n Picklicht Ro; Wa; ein grundschlechter Mensch is nich wiert, dat he 'n Düwel dat Picklicht höllt Wa; is den Düwel in 'n Noors tau slicht GüGüstrow@GülzowGülz; er hat mit 'n Düwel handwarkt Wa; hett mit 'n Düwel an eenen Titt sagen Wa; ...
ut einen Bäker sapen WaWaren@JabelJab; ...
ut ein Schal fräten RoRostock@GresenhorstGres; hett 'n Düwel to Pät bäden Wa; hei steiht mit 'n Düwel in ein Spill WaWaren@JabelJab; sitt mit 'n Düwel int Buurken tosamen Wa; is mit 'n Düwel in dat sülwig Nest utbrött Nds. 16, 396
b; Derb. 2, 69;
hei is den Düwel ut de Krin hüppt Wi Wismar@HolzendorfHolz; ... ut de Kip ... StaStargard@FeldbergFeldb; ... ut de Fick sprungen Nds. 16, 396
b; ... ut 'n Tornüster ... LuLudwigslust@MalkMalk; WaWaren@RöbelRöb; PaParchim@SpornitzSporn;
s. d. Folg. c. Genitiv: wir ick nich de Satan sülben, ick künn dorœwer des Düwels warden Bri. 5, 43; sprw.: Swiegermauder is Deuwels Unnerfauder MaMalchin@GnoienGnoi; in Düwels Kœk kamen sich ins Unglück stürzen, bei jem. eine schlechte Aufnahme finden ebda; Eigentum des Teufels sind alle rohen und gemeinen Menschen, der Volksmund bezeichnet sie als 'n Düwel sin Afnähmer, Afschümels, Halfbrauder, Handlanger, Handmähr, Hackbrett, Nahlat; ein Mensch, der noch nicht Gevatter gestanden hat, is den Düwel sin Jagdhund Wa;
'n Düwel sin Waschholt StaStargard@FeldbergFeldb; Friedl; WaWaren@MalchowMalch;
den Düwel sin Oss LuLudwigslust@MallißMall; Knabenfopperei: segg' mal Schöttel vull Arwten. Büst 'n Düwel sin Farken Wa; den Düwel sin Reis'geld halen sich nach dem Verlust aller Kugeln beim Marmelspiel einige vom Gewinner ausbitten Schw; eine lockende Versuchung lehnt man ab: ick ward' keen Narr sin un an 'n Düwel sinen Zirup licken Nds. 16, 397
a; auf die Frage wat is dat? erhält der Neugierige die Antwort: oh, dat is 'n Ding as 'n Deuwel sin Pumpstaken PaParchim@DobbertinDobb.
d. Plural; allgem. ist der Glaube, daß es mehrere Teufel gebe: minentwägen kannst ok naakt lopen, denn lachen de Düwels Schw; dor is ümmer ein Düwel œwer 'n annern SchwSchwerin@PampowPamp; Bri. 4, 80; in einer krummen Furche kœnen nägen Düwels nich einen Sparling finnen RoRostock@LichtenhagenLicht; ein zerwühltes Bett süht ut, as wenn dor nägen Düwels mit 'n mal in lägen hebben GüGüstrow@GülzowGülz; sœben Düwels gifft 't, de Frugensdüwel dat 's de letzt Ma Malchin@BrudersdorfBrud; un de teihn Düwels in em (dem Grauschimmel) höllen den Start hoch in En'n Reut. 4, 108; drei Düwel seten dor up dat Veih, 'n blagen un 'n roden un 'n swarten, de leegst wir de swart Wo. Sag. 2, 360; ick lat nich von de Diern, un wenn drei Düwels ein up 't anner sitten MaMalchin@GielowGiel; ick kam, un wenn drei Düwels ein up 'n anner sitten RoRostock@SülzeSülze; der Schmiedeschlag lautet:
in dree Düwels Namen LuLudwigslust@DömitzDöm; segg'n S' in dree Düwels Namen, wo hebb'n Se de Rechte studirt? C. Reinh. Holtrev. 54; dat wir 'n Geschrei von hunnertdusend Deuwel, un as ick mi ümkek, wir 't 'n Schulten sin Hahn RoRostock@GresenhorstGres; in einer Sage heißt es: wenn de Waul de Kopp af is, slahn sick dusend Düwels dot WiWismar@NeuklosterNKlost. e. Attribute: 'striken den swarten Papistischen Dvel mit schOenen witten farven an' Gry. Paw. 2. Vorw. 2
b; lat den ollen dummen Deuwel man Bri. 5, 53; 'weiß der liebe Deuwel' Reut. 7, 338; denn seten in desen Grisschimmel teihn gläug'nige Deuwel un Füerfreters 4, 107; as de gläuhnigen Deuwels lepen de Pier Gü; einem bösen Menschen kickt de gläuhnendige Düwel ut de Ogen RoRostock@RibnitzRibn; ebenso: dee grient de lebennig Düwel ut de Ogen ebda; dor kem de grote Deuwel an, dee let mi nich 'n lütten Happen Wa; dee süht ut as de klore Deuwel StaStargard@MirowMir; se regiert as de klore Düwel tobt vor Wut Peetsch; ein schwer zu lenkendes Pferd
hett 'n blagen Deuwel Sta Stargard@GrammertinGramm; dat is 'n tagen Düwel ein Geizhals Feldb; dat is 'n fürigen Düwel ein tolles Frauenzimmer RoRostock@RibnitzRibn; ebenso: dat is de wohre Düwel ut de Kul WaWaren@MalchowMalch; mit dei kannst 'n langbeinigen Deuwel in de Stakbohnen jagen HaHagenow@LankLank; in de Pip is 'n snorken Düwel in sie ist unrein und 'schnarcht' beim Ziehen StaStargard@WulkenzinWulk. E. Beteuerungen, Verwünschungen, Drohungen und Ausrufe 1. Knaben erhärten ihre Aussagen mit den Worten: ick will ewig 'n blagen Deuwel sin, wenn dat nich wohr is WaWaren@SilzSilz; ick will 'n gläuhnigen Deuwel sin GüGüstrow@GülzowGülz; ... 'n ewigen Deuwel ... WaWaren@SchwarzSchwarz; ick will Schinner un swarten Düwel sin GüGüstrow@DehmenDehm; ick will Düwel in de Höll sin RoRostock@BartelshagenBart; ick will dusendmal den Düwel sin Kind sin SchöSchönberg@GressowGress; auch: hal mi de Düwel up ewig Bri. 2, 104; 119; Bey. Swin. 14; hal mi de Düwel in 'n Düüstern RoRostock@RibnitzRibn; dar kähnt Jie Deuwel up segg'n C. Reinh. Holtrev. 77; de Düwel sall min Näs hewwen, wenn ick min Verspreken nich holl Gild. Dörp. 589; 658; auf die Frage kannst du dat woll? lautet die Antwort: Ja, süs müsst den Düwel de Jack riten WaWaren@RöbelRöb; ein Tauschhandel wird bekräftigt: Krüzfix, Düwel nicks Schw. 2. Gotts Deuwel un sin Knaken Wa; Gottsknäp un de Deuwel Schö; Potzwirtschaft un de Deuwel RoRostock@RibnitzRibn; Gotts dausend Düwel Wa; Wäder un Düwel RoRostock@WarnemündeWarn; dat di de Dunner un de
Deuwel PaParchim@DobbertinDobb; lat de Schinner gahn nah 'n Deuwel hento laß die Pferde laufen Wa; scher di nah 'n blagen Deuwel hen mach, daß du fortkommst Wa; hal di de Deuwel, bruukst keenen Sarg RoRostock@RibnitzRibn; de Franzos' hett seggt, de Mäkelbörger sett't drei Artikel vör ein Hauptwuurt: dat di de Deuwel PaParchim@DobbertinDobb; ick wull, dat di de Düwel nägen Äl nah 'n Noors rinfohren ded' Wa; denn' müsst de Düwel ut 'n Noors kiken as 'n Ap RoRostock@GresenhorstGres; ick wull, dat di de Düwel in 'n Noors hadd' un schet di in de Müritz Wa; ick wull, dat di de Düwel de Darm nägenunnägentigmal üm 'n Klocktorm rümslenkern ded' StaStargard@FeldbergFeldb; den Kierl möt jo de Düwel ne Jack maken Quitz. 2, 65. 3. di sall de Düwel knickpumpen Wa; ... fikatzen Wa;
di sall de Deuwel krückhacken MaMalchin@BrudersdorfBrud; ...
frikassieren HaHagenow@RedefinRed; ... dat Fell afplücken Wa; ... halen un up 'n gläuhnigen Steen setten StaStargard@ChemnitzChemn; juch sall een Dunnerwetter int Lif fohren, dat juch de Düwel as 'n Ap ut 'n Noors fohrt Wa; na töw man, mit di ward de Düwel noch dörch de Latten führen Wa; di sall de Düwel ne Jack maken, wo de Knöp up 'n Puckel sitten RoRostock@DoberanDob; di sall ja de Düwel en Füerken anbäuten Derb. 1, 226. 4. Ärger oder Verwunderung macht sich Luft, gegen den Lügner:
leig' du un de Deuwel RoRostock@KlockenhagenKlock; den Säufer: sup du un de Deuwel! Ribn; den Faulpelz: ligg' du un de Deuwel! ebda; MaMalchin@GnoienGnoi; dat (die schlechte Speise) frät du un de Deuwel! ebda; RoRostock@DändorfDänd; weiterhin: pfui Deuwel, schit Hiring, dat de armen Lüd' Fleisch krigen! PaParchim@DobbertinDobb; de Düwel sall mi fuurts nah 'n Blocksbarg riden! Nds. 16, 397
a; züh, wat de Deuwel deit, schitt un lett de Bücks hängen! Wa; züh, wat de Deuwel för Schauh verdreggt! allgem.; dat wir de Düwel! da hew' ick mi nich up vermeed't Brückn. Pirdj. 187; dor sleiht sick jo doch de Deuwel mit! GüGüstrow@GülzowGülz; dor schlag sik doch Höppnern sin Düwel mit! Müll.Friese 41; Reut. 5, 69; Camm. Vadd. 99; dor sitt doch Höppnern sin Deuwel in! StaStargard@GrammertinGramm; dor slag' doch Klöcknern sin Deuwel mank! Feldb; dor späält sick Bäkmann sin Deuwel mit! Wa; he nu, Deuwel, wat 's dat för 'n Ding! Wo.
V. 2, S. 368;
wo Deuwel! Reut. 5, 159; Stillfr. Köst. 1, 156; 2, 47; Quitz. 1, 69; wo Düwel, wat all'! HaHagenow@RedefinRed;
wer Deuwel! Reut. 2, 22; 3, 397; 5, 277; wat Düwel möcht dat sin? Egg. Trems. 203.
F. Ortsneckereien, Volks- und Spielreime: In Vielank (Lu Ludwigslust@VielankViel) Kickt de Düwel dat Lif lang, In Howaus (HWoos) Fritt he Slickermaus, ... In Tieswaus (TewsW) Nimmt he Reissaus, Twischen Ramm un Quast Sitt de Düwel fast, In Poren (HaHagenow@ParumPar) Is de Düwel geboren, In Proseik (WiWismar@ProsekenPros) Sitt he uppe Eik, ... In Pogress (Ha@Pogr) Hett he sin Nest, In Dümmer (SchwSchwerin@DümmerDümm) Sitt he ümmer Wi; in Fliemsdörp (Wi@Fliemsd) is de Düwel wääst Wi; ebenso in LuLudwigslust@Alt JabelAJab; in HaHagenow@Groß KramsGKrams; PJes; Gülze; In Kraak (Ha Hagenow@KraakKraak) Wahnt de Düwel up de Strat; dörch Satow (RoRostock@SatowSat)
is de Düwel dörchfohrt GüGüstrow@BützowBütz; in Wäsenbarg (StaStargard@WesenbergWes) is de Düwel mit de Füerlad' œwer de Woblitz führt; von den in Wa@ belegenen Orten Penzlin, Jürgensthal und Carlstein heißt es: Penzlin, Jochensdal un Corlstein hett de Düwel tau 'n Pädengeschenk krägen; Tanzlieder: De Deuwel is los, de Deuwel is los, Dat klippert un klappert unner minen Schot Wo. Sag. 1, 183; Schatz, min Schatz, min Ogentrost, Wenn 'ck di nich seih, is de Deuwel los Wo. Rim. 6; Min Schatz hett Gnatz, hett scheiwe Bein, Sonn' hett de Düwel in de Höll nich seihn ebda; öft. im Neckreim auf Vornamen: Mine mit de Pine, mit de Bickbeerenbein, Hest den Düwel nich danzen seihn? Wo.
V. 4, 407; ähnl. auf Luten 211; auf den Rug'klas 743 a; auf Luise: Leihn mi dinen Schinnerwagen, Will dormit nah 'n Düwel jagen 330; Lowiesch Lowaasch, Du dickes Aas, Hest n' Düwel in 'n Nacken, Kannst Pannkauken backen WiWismar@PoelPoel; im Anruf an den Storch 2, 1284; im Nachbarreim: L. in de Eck Smitt 'n Düwel in 'n Dreck Lu; im Tiermärchen: Goden Abend, Fru Abendblanken, Wo geiht se so spät rümmerwanken? Ja, Jungfer Schön, So wat hett de Düwel nich sehn Wo.
V. 2, 79; im Anruf an die Krähe: Garr Garr Gei, De Düwel leggt 'n Ei, Leggt dat in dat Botterfatt, Hu hei, wo rummelt dat 1239; an die Weihe: Huweh Huweh Huwalen, De Deuwel sall di halen 1195 ff.; 1227; Huweh Huweh du Hur, De Deubel is din Bur, De Deubel is din Ackersmann, Dat ick di 'n Kopp afhaugen kann Mit nägen Äx un Bil 1157 b; der dumpfe Schrei der Rohrdommel wird gedeutet: Rodump Rodump, Hier sitt de Düwel in 'n Sump 1016; im Segen gegen den Schluckauf: Hans un Gret lepen œwer 'n Steg, Gret fel rin, Hans lep weg, Hans di sall de Düwel krigen, Kannst du nich bi Greten bliben 3, S. 364; um dem Wurf des Gegners eine falsche Richtung zu geben, sagen die Knaben beim Marmelspiel: de Düwel sitt dorvör Pa; Spielruf: Voss tau Lock up einen Bein, Hett 'n Düwel in de Höll nich seihn Wa Waren@PenzlinPenzl; im Spiel Wagenwulf heißt es: wecker is dor? De Düwel SchwSchwerin@DambeckDamb. In einer Grabkapelle der Familie von Bülow in der Kirche zu RoRostock@DoberanDob steht der Spruch: 'Wieck, düvel, wieck, wieck wiet van my, ick scheer mi nig een hoar üm dy, ick bün een mecklenbörgsch edelmann, wat geit die, düvel, mien suupen an? ick suup mit mienen herrn jesu christ, wenn du, düvel, ewig dösten müst, un drink mit öm soet kolleschaal, wenn du sitzst in de höllenqual, drum rahd' ick: wieck, loop, rönn un gah, efft by dem düvel ick tau schlah'. G. affektvolle Benennung 1. lebender Wesen oder als lebend empfundener Dinge; so wird die unsaubere Hausfrau im Schwalbenruf de Düwel genannt: Wenn du 't so gaut wüsst, as ick 't weit, Wo de Düwel in 'n Hus' geiht, Wo swart, wo swart Wo.
V. 2, 692; die zänkische Herrin im Spruch der Dienstboten: von einen Deuwel geiht 't weg, nah 'n annern hen; ein schmutziges Kind heißt swart Düwel allgem.; frät, Deuwel, frät sagt die Mutter zu den Kindern, wenn diese widerwillig in der Speise herumstochern Wa; auch beim ersten Futtern des gekauften Viehs gesagt PaParchim@SpornitzSporn; schmutzige oder unartige Knaben: dat sünd de Düwels von 't Morgenland GüGüstrow@BützowBütz; RoRostock@Nienhagen bei DoberanNHagD; die den Rostockern feindlich gesinnten Warnemünder sagen: smit 'n Diwel in 'n Strom un lat 'n driben, is 'n Rostocker Wo.
V. 3, S. 294; beim Besuch der Schwiegermutter heißt es: dei Düwel is wedder dor un deit Hussäukung WaWaren@Groß FlotowGFlot; der Faule wird zur Arbeit ermuntert: nu man to, sonn' bäten schaff, Düwel, schaff RoRostock@RibnitzRibn; unwillig von einem putzsüchtigen Mädchen: wat dei Düwel för Schauh verdreggt, kann dei nich up hölten Tüffel gahn PaParchim@BurowBur; ... kann dee nich up Slarpen gahn Wa; ... barft ... PaParchim@NeuburgNeub; Ne, wat de Düwel vör Schauh verdröggt! Reut. 1, 276; ähnlich als formelhafter Ausruf 2, 236; 4, 474; 5, 112; Camm. Herz. 19; Quitz. 3, 217; der Ziegenbock in der Rda. de Zick nah 'n Düwel bringen Pfitzn.-K. 150; der Bulle redet den Schafbock an: du ruge, ruge Düwel, wat hest du för 'n groten Büdel Wo.
V. 321 c; die Kröte im Tiermärchen: Goden Abend, Fru Dick un Dun, Wat deist du, Deuwel, so lat achter 'n Tun? 56; Düwels Grossmudder heißt sie S. 335; der Hornfisch: Huurnfisch, du Piperjahn, Wist du, Düwel, nah Dierhagen gahn 1349 a; wenn eine schwere Last nicht recht anzupacken ist, ruft man zornig:
wenn de Düwel rug' wir! RoRostock@RibnitzRibn; geräucherter Speck oder Schinken: hest du 'n Düwel noch unner de Auken? Nd. Kbl. 15, 28
b; Knabenfopperei: wat magst leewer, 'n sünn'gebraadten (sünn'backten) Koken (Kuhfladen)
oder 'n Düwel unner de Oken? StaStargard@Klein DaberkowKDab; Sonne und Mond in der Rede des Hirtenjungen, der so lange hüten sollte, as de grot Stiern an 'n Häben wir: wenn een Düwel weg is, is de anner wedder dor Wo.
V. 3, 930 a; ferner der Kessel der Dampfmaschine Wi Wismar@Vor WendorfVWend; ein 1½ Fuß langes Brett, in das man oben ein Loch bohrt, durch welches ein 50 bis 60 cm langer Bindfaden gezogen wird, die Knaben schwenkten es sich um den Kopf und erzeugten damit ein heulendes Geräusch Wa; in der Windmühle ist es die kleine Leiter, die in den Kopf führt HaHagenow@WittenburgWitt; Abb. bei Düwelsledder; Jag'-den-Düwel Johanniskraut, hypericum perforatum Nd. Kbl. 15, 27
b; Mi 37
a; RoRostock@KlockenhagenKlock; Schut; Wa; Kränze von Jag'-'nDüwel wurden am Swienskaben aufgehängt WaWaren@LapitzLap; Düwel-kumm-rut pulvis equorum viridis Mi 19
a. 2. einer großen Masse oder eines beträchtlichen Maßes: dor is noch 'n heilen Düwel nah Ro; MaMalchin@GnoienGnoi; dor stünn 'n heilen Deuwel up Reut. 2, 102; dat is noch 'n heilen Deuwel hen RoRostock@KlockenhagenKlock; dor (mit dem Dunghaufen) kann man 'n heilen Deuwel mit afsmiten Ribn; MaMalchin@GnoienGnoi. H. syntaktische Be- sonderheiten 1. Düwel in verneinendem Sinne a. der Nom. de Düwel bedeutet so viel wie kein Mensch, niemand: wenn 't de Frucht (Furcht) nich ded', mücht de Düwel Jäger sin GüGüstrow@GülzowGülz; wenn alle Kugeln drapen deden, wull de Deuwel Soldat sin Glob. 26, 174; doch ist kein Düwel ebenso geläufig: dat (eine schwere Arbeit)
kann kein Düwel maken HaHagenow@RedefinRed; Ma Malchin@GnoienGnoi; von einem unlenksamen Menschen: dor künn kein Deuwel wat mit upstellen Stillfr. Köst. 2, 59. b. der Akk. den Düwel tritt beteuernd zu ironischer Aussage, die an sich schon eine Verneinung bewirkt, hinzu;
vgl.:
dee weit
ok wat der weiß ja nichts, und: dee weit den Düwel wat weiß rein gar nichts Ro; in dieser Verwendung
adv. durchaus nicht, keinesfalls: he is 'n Düwel dœmlich Sta; Ma Malchin@GnoienGnoi;
dumm is sei den Deuwel Reut. 6, 47; den Deuwel is hei dot 3, 104; se denken 'n Deuwel an de Kirch kümmern sich nicht um kirchliche Angelegenheiten Wi; MaMalchin@GnoienGnoi; süll ick em woll inhalen? Du magst di den Deuwel WiWismar@NeuklosterNKlost; Zwiegespräch zwischen Huhn und Hahn: Willn 'n Putt Putt Putt Putt verköpen. Willn 'n Düwel daun Wo.
V. 2, 480; in derselben Bedeutung als Ausruf: ick will min Pött Pött Pött Pött verköpen. Düwel ok, Düwel ok ebda; als Obj. nichts: hei wüsst den Deuwel von Julia Reut. 6, 503. 2. Düwel verstärkt a. im Genitiv: 'ick wil em Dvels genoch wesen' (werde ihn sehr übel behandeln) Gry. Wed. P 1
a; dee hebben des Düwels to kratzen sind sehr arm Wa. b. im Akk.: dor weit ick 'n Düwel nicks von Nd. Kbl. 15, 29
a; 'din Schnack den düvel nichten döcht' Laur. Nd. Jb. 13, 47. c. in Kurzsätzen, die meist von einer Präposition abhängig gemacht sind: dee hett rupperhaug't up Deuwel komm heraus aus Leibeskräften RoRostock@GresenhorstGres; dat weig't up Deuwel komm heraus stürmt heftig Ribn; öft. von schneller Bewegung: dat geiht up Deuwel hal AHeide; WaWaren@KlinkKlink; dat geiht ümmer in 'n Deuwel hal di HaHagenow@BelschBelsch; he sägelt los up Düwel hal Nd. Kbl. 15, 45
a; Wi segelten tum Tweitenmahl Van hiir nu weg up Düvelhahl Less. Hell. 74; Dat störmt di heil up Düvelhahl 4; 161; wahrhaftig: Dat iß de Düwelhahl kehn Spaaß Babst 3, 44; ick müsst, de Düwel hal, mit MaMalchin@GnoienGnoi. III. Volkskundliche Darstellung A. Aberglaube: der Teufel beginnt hauptsächlich am Abend seinen Umgang, dann heulen die Hunde, die Katzen jaulen von den Dächern, die Eulen schreien, die Fledermäuse jagen um das Kirchendach, der Hahn auf dem Kirchturm dreht sich neunmal um und kreischt dazu, die gottlosen Toten, die auf dem Kirchhof liegen, drehen sich dreimal um sich selbst; man tut gut, um diese Tageszeit alles zu unterlassen, was ihn anlocken könnte; der Schmied muß den Hammer abends vom Amboß nehmen, süs smäd't de Düwel de ganze Nacht Wo. Sag. 1, 155; wenn man am Sonnabend nach Sonnenuntergang spinnt, denn sitt de Düwel up 't Spinnrad WaWaren@Groß KelleGKelle; ... denn steiht dei Düwel achter einen Wo. Sag. 1, 155; Bartsch 2, 218; Flöten und eitles Betrachten im Spiegel sind gefährlich: wenn du in 'n Düüstern fläutst, danzt de Düwel hinner di StaStargard@WesenbergWes; ... fläut't de Düwel mit Bartsch 2, 4; ... kickt di de Düwel œwer de Schuller Wo.
V. 3, 1253; ... freug't sick de Düwel ebda; ... danzt de Düwel up 'n Dack ebda; wenn du nah de Sünn fläutst, haalt di de Düwel ebda; als ein Schäfer gegen dies Verbot handelte, is de Düwel kamen un hett üm de Schap rümdanzt Sag. 1, 155; bei Licht soll niemand in den Spiegel sehen, sonst guckt ihm der Teufel über die Schulter Nds. 16, 396
a; mööst nich in 'n Speigel kiken, denn steiht dei Düwel achter di un lacht Wo.
V. 3, 1395; wenn 'n Frugensminsch so väl in 'n Speigel kickt, freug't sick dei Düwel un weinen dei Engel GüGüstrow@GülzowGülz; läßt man ungetaufte Kinder in den Spiegel sehen, denn kickt ehr dei Düwel an RoRostock@RibnitzRibn; zu einem Kinde, das rückwärts geht, sagt man: du mööst nich rüggwarts gahn, süs geihst 'n Deuwel entgegen Wo.
V. 3, 1080; ein Kind, das sich bei oder nach der Mahlzeit reckt, wird gemahnt: wenn du di reckst, denn freug't sick dei Düwel tau din Fell 626; lat dat Räkeln sin, du deckst den Düwel dei Mahltit tau
d. h. du fällst ihm zum Opfer, wirst ein Teufelsbraten MaMalchin@SchwarzenhofSchwarz; oder man meint:
dee dankt den Düwel för de Mahltit StaStargard@StrelitzStrel; die Kinder, die bei der Konfirmation an den Altar treten, dürfen sich nicht umsehen, sonst sehen sie den Teufel Bartsch 2, 55; wer seinen Morgensegen zu sprechen vergißt, über den hat der Teufel an diesem Tage Gewalt Arch. Landesk. 14, 559; wer beim Hersagen des Vaterunsers oder der Beichte stockt oder die Worte verkehrt spricht, ist in der Gewalt des Teufels, bis er das Gebet Wort für Wort rückwärts hergesagt hat ebda; Johanni (24. Juni) durfte früher nicht gearbeitet werden, dann hieß es:
hüt geiht dei Düwel üm PaParchim@GoldbergGoldb; in der Johannisnacht verwandelt sich alles Wasser in Wein, will aber jemand davon schöpfen, dann tritt der Teufel hinter ihn und sagt: dat Water is Win, un du büst min Bartsch 2, 288; allgem. ist der Glaube, daß der Teufel im Küselwind tanze, man kann ihn erkennen, wenn man durch den Querder am Handgelenk des Hemdärmels oder durch das linke Ärmelloch sieht 213; RoRostock@GresenhorstGres; oder man muß ihn mit gnädig Herr Düwel anreden und seine Mütze in den Wirbelwind werfen Bartsch 2, 213; wenn es bei Sonnenschein regnet, dann stattet der Teufel seine Tochter aus Arch. Landesk. 14, 559; den Teufel kann man zum Erscheinen zwingen, indem man siebzig Schritt von einem Kreuzweg entfernt stehen bleibt und ruft: 'Vater aus Mitternacht' Wo. Sag. 1, 157; ein Spruch, der Pferde und Rinder beim Verschneiden festbannen soll, lautet: 'Komm, Teufel, halt mir dieses Tier, Ich geb dir Leib und Seel dafür' Bartsch 2, 448; Stillformel: 'Hatt dir die düfel angesehen mit sinen widen ogen, unser her Gott sehe dich wieder an mit den rechten Christenglauben' (Ro 1584) 15; magischer Brauch wird oft im Namen des Teufels ausgeführt, die Hexe reitet zum Blocksberg mit den Worten: 'auf und darvon in der düfel nahmen' (Ro 1584) 20; beim Schadenzauber sagt man: 'Düfel, help help in deinem nahmen, das es diesem Man vergehet und dem andern bestehet' (1583) 14; Leuten, deren Vieh Ungeziefer hat, wird geraten: 'se scholden nemen in des düvels namen ennen unghenütteden erden pot, darscholden se indon havergrütte und fletende water; dat scholde me halen in dusent düvel namen unde nemen denne enen bessem unde fegen denne to in aller düvel namen' (Ro 1532) Nd. Kbl. 12, 35; Zwerge werden in einem Spruch, der sie vertreiben soll, mit 'du düfel und düfelinne' angeredet (1576) Bartsch 2, 11. B. Teufelssagen, von denen allein Wo. 1729 gesammelt hat, berichten, wie der Teufel im ganzen Lande geschäftig gewesen ist, er hat Brücken gebaut, gottlose Häuser, Krüge, Mühlen und Schlösser versenkt. Kunstvolle Schmiedearbeiten wie die Düwelskäd' an der Kirchentür in StaStargard@WesenbergWes und das Teufelsgitter um den Taufstein der Marienkirche in Wi schreibt man ihm zu. Den alten Marstall in Schw soll er in einer Nacht gebaut haben. Gleich den Riesen verfügt er über ungeheure Körperkraft, er vermag Berge zusammenzutragen, schleudert mächtige Felsblöcke, schwenkt sich gewaltige Lasten auf den Rücken. Den Fischer in WaWaren@AnkershagenAnk, welcher sich dem Teufel verschrieben hatte und der sich in der Nacht, als dieser ihn holen wollte, an seinen Anker band, trägt er samt dem Anker davon und muß von seinem Opfer erst ablassen, als der Anker in den Stamm einer Linde dringt und dort haften bleibt; Leute, die mit dem Teufel einen Bund geschlossen haben, können Zaubertränke bereiten, Wetter machen, Menschen und Tiere schädigen; sie gebrauchen den Teufel oft als Boten und Werkzeug und senden ihn aus, um eine Kuh zu erwürgen, ein Pferd lahm zu machen oder ein Kind zu töten; er muß für sie Korn von fremden Böden und Eier aus fremden Ställen stehlen, vor allem aber muß er ihnen Geld verschaffen, denn er verfügt über ungemessene Schätze, mit denen er nicht knausert; dem Bauern, der ihn für ein Jahr als Knecht annahm, schenkt er eine Waschmulde voll Geld; oft verlangt er für seine Bemühungen das erste Lebewesen, das dem Teufelsbündner bei seiner Heimkehr entgegentritt, meist muß dieser ihm seine eigene Seele verschreiben; seine Opfer holt er entweder bei ihrem Tode oder nach einer vereinbarten Frist; zuweilen stellt er sich großmütig, indem er ihnen, auf seine Klugheit pochend, gestattet, ihm vor der Höllenfahrt noch eine Aufgabe zu stellen; dabei ist er oft der Geprellte, denn ganz Schlaue verlangen dann wohl, er solle alle Poggen, die in einem Teich sind, auf einen Stein setzen, er solle einen Farz fangen, Waschwasser in einem Bollensäw herbeitragen, ausgedroschene Bohnen in einem Drag'reip auf den Boden schaffen, einen Birnbaum zu Spänen zersägen und wieder zusammensetzen
u. a. m.; wider Willen fällt man dem Teufel in die Klauen beim Kartenspiel, bei unbedachtem, leichtfertigem Fluch, bei teuflischer Vermummung (
s. Rug'klasgänger) sowie bei gedankenloser Entweihung eines Festtages oder einer geheiligten Stätte; zu seiner Beschwörung wird häufig der Prediger herbeigerufen, der ihn dann in einen Stein, in das Knorrenloch einer Eiche bannt oder in eine tiefe Grube versenkt; oftmals wird er zu diesem Zweck erst in einem Sack, in den man seine Lieblingsspeise, fette Pfannkuchen, legt, gefangen; der Klang der Kirchenglocken, Gebete und Hahnenschrei vertreiben den Teufel; ebenso schreibt man dem Baldrian (
s. Bullerjahn) diese Eigenschaft zu;
vgl. Bartsch Reg. 2, 506
a; Bey. Hp. 16; Wo. Sag. 1, 155 ff.; seem. Schnurren vom Teufel bei Wo. Seem. 2, 244. IV. Grammatisches: ein
Dim. erscheint in einer Sage, in der die Hexe auf dem Scheiterhaufen ruft:
Düwelchen, du wust mi jo nich verlaten Pa Parchim@DobbinDobbin; in den Zss. tritt
Deuwel neben Düwel als Grund- und Bestimmungswort auf: Äuwer-, Bläk-, Bollwarks-, Botter-, Brus'-, Chaussee-, Dörp-, Fedder-, Flauk-, Frigens-, Frugens-, Füer-, Füerfräter-, Ful-, Garr-, Gnaug'-, Gotts-, Gras-, Höllen-, Hus-, Klarr-, Knorren-, Lœgen-, Modd'-, Kutt-, Pann-, Pinnen-, Prell-, Quarr-, Quatsch-, Raaster-, Rack-, Raff-, Rang'-, Schand-, Schelm-, Schüer-, See-, Smer-, Snurr-, Spon-, Sup-, Swin-, Ule-, Wald-, Wind-, Wrang'-, Zankdüwel (-deuwel). PN.: 'Tidemannus Duvelesrok' (Ro 1287) Brockm. 106; 'Johannes Duvelscop' (Wi 1296) UB. 3, 661. FN.: Düwelsbackaben, -bad, -bäk, -barg, -born, -brauk, -brügg', -damm, -döpkamer, -dranktunn, -grund, -heid', -horst, -hüürn, -kanzel, -kœk, -kolk, -kraug, -kul, -lock, -mœhl, -muur, -rie, -ritbahn, -see, -slucht, -sneis', -soll, -stauhl, -stein, -wisch. — Mnd. dvel. — Br. Wb. 1, 278; Dä. 93
b; Kü. 1, 382; Me. 1, 953; Schu. 70.