lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

sonne

mhd. bis spez. · 17 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
17 in 17 Wb.
Sprachstufen
8 von 16
Verweise rein
127
Verweise raus
54

Eintrag · Rheinisches Wb.

Sonne

Bd. 8, Sp. 211
Sonne das Wort, durchweg auf Sunne zurückgehend, ist allg., u. zwar Rhfrk sun, –o-; sonst zo·n. [MülhRuhr, WSelfk -u-; Lennep vielfach zunə; Eup-Stdt, Kemp-Dülken, zǫ·n.; Dinsl zǫn]; Demin. in der Kinderspr. sinχə(n), –e-,n.χə(n), –y-, –ø-, –-, –nšə, –ntjə Sg. t. f.: 1.a. wie nhd., scherzh. die Al (Alte), al Klär Klara), Bas Kathrin (s. d. W.); de S. geht op, onder, geht rut onder mit Abenddämmerung, — steht huh (nidderig) am Himmel; em Sommer geht de S. fröh op on spät onder, em Wenter es et ömgekiəhrt; de S. schengk (scheint) (arg, winnig, warm, hess) wärmp, brennt (hess), stich, ment et doch zo got, küt net erus, net durch, verkrüff (-kriecht) sech bei starkem Nebel oder viel Gewölk Rip, Allg., — geiht no Bedde geht unter Ess, — hät den Hangk Bitb-Seimerich; met der S. bei Anbruch des Tages Allg. — Die S. u. das Wetter. Wenn die S. scheint, [] sagt man scherzh.: wenn et su blift, get et gene Reən Aach-Merkst, Allg.; de S. geht so rot (klor) onder, et ward schön Mörs, Allg., — et früs (friert) et neis (nachts) döchtig Kemp, Allg.; de S. sticht so arg dann gibt es Regen Rhfrk, Allg.; de S. schinnt so waterig (wässerig), et gef noch mehr Regen Klevld; wenn de S. et nit drop hollt, d. h. nit dor de Gris (Nebel) drengt am Morgen, gibt es R. Kemp; de S. blänk ze fröh, et git R. Sieg-Ägid; de S. verschleht der Himmel ist voller Wolken, die ab u. zu die S. verdecken, das Wetter bleibt unsicher Gummb; de S. lock de Rege los MülhRuhr; de S. stockt Düss-NKassel; wann bim Gewidder de S. falsch (böse) schingt, güt et Ren Gummb; de S. hät en f. Gesicht, et gift Regen Ess; de S. leckt Water trocknet den Boden Gummb; de S. treckt (scheppt) Wasser uWupp, — strohlt W. sie wirft Strahlen, worauf Regen folgt Siegld-Hainchen, — zeiht W. Merz-Nunk, Koch, — zeiht Strohle Rhfrk, — schmitt Str. Gummb, — strählt sich Saarl-Berus, — wäscht sich Wittl-Springiersb, — hat Rauen (Reue) krigt Gewölk vor der S. Saarl-Berus, — scheint näs (noch einmal) en Schauer eraus Trier, — bröht noch en Schur erus Malm-Wallerode, — lach widder op en Schur Sieg, — schleht de Kapuz öm versteckt sich hinter Wolken Schleid-Hellenth, — hat e Schleijer Saarbr, — en Vall (frz. voile) för gen Auere Eup-Stdt, — ene Kranz öm einen Hof Rip, Allg.; för de S. es en Bank Klev-Frasselt; et hange Plagge (Tücher) für de S. Dür-Winden; der Wind geht met der S. Gummb; De S. es achter en B. ongergegange Selfk; et hat e Wedder an der S. gehange bei S.aufgang Malm-Vith; de S. verkräucht sech henner de Kardeinen ist umwölkt, — kräucht en en Broch (Bruch, Sumpf), — en en Bor (Bar) Koch, — erseift em Bruch Bernk, — stecht en em Hirnsenest (Hornissen-) Koch-Leienkaul, — bläst et Fauer (Feuer) aus wenn der Nebel sich teilt, — dreift de Damp ausenanner, streckt de Foss (de Schwanz) eraus, mächt de Deissel an de Won Koch, — mät frei Bahn Schleid-Hellenth, — schlaft (schleift) de Plog, dräht de Schleifstan rond, fehrt de Schof en de Stall Koch-Leienkaul; de S. mät Schröm (Schräme, Striche) sie strahlt durch die Wolken, es bleibt trocken Schleid-Hellenth, — meld sech wedder es trocknet wieder ebd., — es am blode (bluten) bei Morgenrot ebd., — as bis iwer dem Ren Bitb-Niedersgegen, — es prunkig, mer krigen en Ännering bei stechender S. Saarl-Berus; da's en quod (böse) S., die brengt wer en neu Schuər erut Kemp; de S. opdriəhne (aufdrehen) scherzh. dass sie am Tage scheinen möge Kemp-UWeiden. — In festen Wetterregeln. Wenn Wengk (Wind) on S. sech trefen, dann schmite se met Water Kemp. Wenn de S. schinnt on et reəngert, hät der Düvel Kirmes SNfrk, Geld, Berg, Rip, — hät der D. Schöttelplackskermes Sol, Düss, — os ze N. öm Säustall K. Neuw-Lorschd, — kömmp ene Bur (Schnider) en den Hiəmmel (en de Hell) Geld, Kemp, Mörs; de S. schinnt, der Mond grinnt, et es Kermes ä gen Hell Eup-Stdt. De S. lacht un kreischt in än [] Säckelche Ottw-Heinitz. — hat Hochzeit Ottw-Neunk, — es am krische Sol-Opladen; es rent, un de S. scheint in e Dippche Simm; et r. e de S. Siegld-Unglinghsn. Wenn de S. morges lacht, kreischt se meddes (mittags) Saarbr. Fängt de S. an ze länge, fängt de Kält an ze strenge Sieg-Fussh. Wat es et hück (heute) widder ene Nevvel; glich kit de S. on jät (jagt) en ohne Knevvel! bei nebeligem Wetter, dem aber voraussichtl. bald heiteres Wetter folgt Köln. En Kranz öm de Mond kann vergohn, en Kr. öm de S. blifft stohn Rees-Esserden; ene Kr. öm de M. kann drög vergohn, ene Kr. öm de S., dor schreit de Seemann öm Mörs, Klev. Hot de S. kei Rand, h. det Werer vier Woche Bestand Bernk-Wederath. De S. geft Stripen (Streifen), morge wird et sipen (regnen) Erk-NKrüchten; wenn de S. hät Str., geəven et lang Sipe Erk-Örath, MGladb. De S. sett Stipe (Stützen), donn geft et Sipen Geld-Leuth, SNfrk in Geld, Kref, MGladb u. Düss-Kaiserswerth, — setz Stippe, morn rent et Trippe Rip; wann de S. sich St. stellt, bal der Ren vum Himmel fällt Köln-Stdt; de S. sezt Steipen Mosfrk; wenn de S. hät St., rent et met Neipe (Launen) Neuw-Datzeroth; haut (heute) stellt de S. St., mor rent se Treipen (Därme) Saarbg-Cahren, — kennt mer ger neipen (einnicken) Bitb-Betting. Wenn de S. steht op Stipe, dann geəven et ger Sipe SNfrk, — morn rent et Trippe (en de Tr.) Rip, — Strippe Schleid-Heimb, — Zipe Neuw-Erpel. De S., die steht op em Wippchen, da scheisst se noch en Strippchen, da gäht se bei de Gesinner (Gesinde), da as se schwinn inner (unter) Trier-Gilzem, — Wippchen, se drenkt noch e kle Schlippchen, da gäht se bei hir G., micht dennen hiren Plinner (Plunder), da gäht se inner Bitb-Dockend. Steht de S. of Bredder, margen get et schön Wedder Neuw-Jungeroth, Sieg-Braschoss; de S. setz Br., morn get et got W. Schleid-Hellenth. Scheint de S. of e kalen (nassen) Stän, dreift (jogt) se de nakig Kanner häm Trier, Bitb, Prüm, Bernk-Talling. Schinnt de S. op et natte Blatt, dann gef et Regen satt Rees, — geft et bal wiər wat Düss. Scheint de S. fir em Kaffe of den Horschten (Schornstein), rent et an (in) de Mötteszopp (Mittagssuppe) Trier-Mehring. Wenn de S. schinnt ut et Nebelgatt, dann geft et en Tit Water satt Rees-Ringenbg. Wenn de S. henger (hinter) en Mur (Damm) ongergeht, dann gef et schuən Weər Kemp, — geht se och h. em Damm op Sieg-OPleis. De S. gäht hanner en Hot (Hut), dat däht mor got Bitb-Betting. Wenn de S. zovents en ene Sock (Sack) krüpp, krige we zongeren (des andern) Dags Rege Kemp, Klevld, NBerg. Geht de S. owends en en Broch (Bruch, Sumpf, dunkle Wolke), -kren mer Ren genog Mosfrk, Hunsr, Sülzt, Dür-Lucherbg. Gäht de S. onner en de Deich, dann rent et marge freh gleich Neuw. Schingkt de S. en de nassen Bösch (Wald), hät mer den andern Dag kenen drüən (trockenen) Arschwösch (-wisch) Wippf, Gummb. Schin de S. op en naten Topp, güt et Riən oəwen drop Lantenb. Wenn de S. onder den Mond hergeht, dann gef et schmeddags (mittags) Regen Rees. Geht de S. enner den Hut, get et more gut; [] g. de S. enner de Hauf (Haube), kreie mer m. en Schnauf (Schauer) Prüm-Dahnen. — Et es genne Soterdag so quad (böse), of de S. schint fruhg of lat (spät), — in et Johr, wo de S. net sch. hell en klor Klevld, Dür; et es Samschdeg esou dreif (trübe), de S. scheint der Muddergoddes en Stonn ze leif (lieb) Saarbg, Mosfrk. Wenn de ganze Wek (Woche) de S. niet geschenen het, dann schint se doch et Soterdags; dann mutten de arme et Hemb dröge Ess. Wann de Kaz am (im) Januar (Februar) an der S. leit, dann l. se am Februar (Aprel) hanner'm Owen Bitb-Kyllbgw, Bernk-Monzelf, Altk-Willr. Scheint am Kinnigdag (6. I.) de S. dem Bauer of de Hut, dann get der Wein gut; sch. se awwer wie en Wann (Getreideschwinge), wie get er irscht dann! Zell-Enkirch, Trier-Clüsserath (wie en Hut). Wann Lechmessen (2. II.) de S. schingk, krüff (kriecht) der Biər (Bär) noch vierzig Dag en et Louch (Loch) Köln-Widdersd, Verbr. s. bei Lichtmess; schinnt de S. öm Ferlechmess op et Mössbok (Messbuch), dann krüpp der Dass (Dachs) noch sess Weəkən en et Höəl Kemp, MGladb, — dann hät et Fruhchjohr noch ärg witt Geld-Capellen; em L. seiht (sieht) de Bauer de Wolf liewer am (im) Schofstal wie de S. Bitb-Bollend (s. weiter bei Lichtmess). Öm en halwen Märt schint de S. öm sess Uhr öm den Herd Mörs, Rees; sender Gert (Gertrud, 17. III.) sch. de S. twelf Stunnen in den H. Dinsl-Gahlen. S. op Märtesdag früst et, dat et krach Schleid-Hellenth. Schengk Allerhellege de S., köt A.sommer ebd.De S. schint, de Haver kint (keimt)! Gummb-Bergneustdt. Sent Markus für de S. (gesät) geəve Fläsche (Kürbisse) wie en Tonn Heinsb, Geilk. Drei got S.ən, dann es et Heu gewonnen MülhRh. — Märtse S. on aprelse Wend, dat es, wat de jonge Mädsches so schänd (hässlich macht) Mörs. Bromets (Juli) S. on Märze Wengk, die scheue männig Modder Kengk (Kind) Erk-Grambusch (s. weiter bei März, April). — RA.: De S. schinnt so klor as en Klöntje (Zuckersteinchen) Klev-Goch. So klor äs de (ne) S. Elbf, Allg. He lötet (sieht aus) wie de S. Gummb-Nümbrecht. Eso voll wie Stöpp (Staub) fir der S. Trier-Mehring. De S. es ene püəre Füərklotz Eup-Stdt. So lang, as S. on Mon (Mond) en de Sterne sollen an de Hemmel stohn en Gott der Here ons het Lewe well lan (lassen) en gej des Glas van min Hand sollt ontfan, willen wej en ons niet afstahn! Klevld. Et stönnt sövve S.ən ajen Hömmel es ist sehr heiss Aach-Stdt; wenn och siewe S.ə scheinen trotz der grössten Hitze Trier-Mehring. De sieht de S. net am Himmel so dumm ist er Trier-Mettnich; dat es so sicher, wie de S. am H. steht! Gummb, Verbr. Esu alt wie der werd kein S. om Berg Köln-Rodenk. De bleift leien, bes de S. iwer Berg on Dall scheint Merz. Wo S., do och Schäden (Schatten) Trier-Mehring. Em Fulen brech kes de Schwess us, odder de S. moss et dohn Sieg. Dem steht de S. ze huh er arbeitet nicht gern Bo-Walberbg. We de S. wellt siəhn opgoəhn, mott des Morges fröhch opstoəhn MGladb, Erk. För necks gett de S. op! ich tue nichts umsonst Klev-Donsbrüggen. Dat es et kalts, wat [] ech wet, sät der Foss (Fuchs), wenn de S. opgeht Kref-Osterath. De Fuəss sät: et ös nicks kaər, wat ek wett, als wenn de S. op- on ongergeht Kemp; tösse Sonnop- on –ondergang falle mech die twee Ühre (Stunden) su langk Geld-Pont; t. de Dag on S.opgang, dann wörd de Foss de Tit so lang Mörs-Xanten. Lott de S. niet ondergohn ower owen (euren) Stritt in't Hüs! Mörs. Wen sowes (abends) no Sunnundergangk fleut, den fl. der Düwel no Rees-Haldern. Et es noch fruhg an den Dag, sagg de Krähjefänger, dor ging de S. onder Mörs-Rheinbg Xanten. Wenn de S. senkt (sackt) no Weste, dann ärbeien de Lüj (Läuge) et meste (et beste) Klevld; wenn de S. begennt te sacke, dann begenne de Fulkers te placke Klev, — b. de Läuen te packen Rees-Esserden, — goht de Lüj de Hacken Dinsl-Gaheln. De S. muss schaffe helfe bei der Arbeit des Landmanns Nahe. Wo de S. henkömmt, k. de Dokter nit hen Elbf, Berg. Do es et ümmer nat; do kümmt ken S. un Mond hin im Buchenwald bei so dichten alten Bäumen Gummb. De S., die schinnt, de Pitter grinnt! MGladb; de S., de schengkt; de Wolf der grengkt! Prüm; et regent, et segent, de S., die schinnt; die Jöffer, die grinnt! Kref. De seiht de S. ne mih scheinen er stirbt bald Trier-Conz. Dat es ene Waterfleck; wenn de S. schint, dann es et e Loək Kref-Osterath, Sieg-Süchterschd. De S. schinnt! gesagt, wenn beim Kaffeetrinken der Butterteller leer wird Kref-Linn, Jül-Hasselsw; do schingk de S.! die Ferse schaut aus dem zerrissenen Strumpfe Monsch-Rollesbr. Wo Motter es, do scheint S. Bernk-Crummenau. Be dem schingk och net alle Dag de S. herrscht nicht immer Freude u. Lust Aach. De es net wert, dat de S. of en scheint (en bescheint) Mosfrk, Allg. Do (in dem dunklen Raum) schingk nit Sonn noch Mond eren Köln, Verbr. Den Trägen scheint de S. noch öm Kobl. Der es so därr (mager), dass de S. derdorchscheint Nahe. Dem schinnt de S. op de Plät er hat eine Glatze Kemp, Verbr. De S. hot noch käne Bauer ausem Lann (vam Hoff) geschien (gedrieb) Rhfrk, Allg., — äwwer wahl et Rege Ruhr, Verbr.; de S. schengk kenem et Brut us dem Schaf (Schrank) Sieg, Eusk-Wichterich. Eich hauen dich, dat de S. dorch dich scheint! Bernk. Dem Magern sch. de S. dorch de Rebbe (Backe) Ottw, Verbr. Esou secher, wie de S. on (in) de Bach schengt! Prüm-Ihren. He süht gern de S. en't Water schinen er ist hinterlistig, schadenfroh Barm, Elbf, Düss; er kümmert sich um nichts Aach-Merkst. Er lit em Bett (so lange) bes em de S. en et Gatt (en den Arsch) schengk Dür, Berg. De liet (lässt) sich de S. en de Hals schinge er arbeitet nicht Köln, Verbr.; de kann sich de S. en de H. sch. losse hat nichts zu essen Sieg; loss der de S. en der Arsch sch., dann kriste och jet Wärmes en der Mage! Köln, Elbf. Dem Trägen schint de S. noch öwerhop (überhaupt) Klev, Altk-Buchert. He geht der S. no sitzt gerne warm, ist kränklich Grevbr-Wickr; de krüff der S. no we de magere Ferke Köln-Stdt. Ich süh den ganzen Dag net S. of Moən komme vor lauter Arbeit nicht zu Besinnung []Kemp. De kann jo noch net de S. vom M. am helle Dag ongerschede so dumm ist er Sieg-Siegbg. Wohin gehst du? scherzh. Antw.: no Nauert (Naurath) de S. botzen Wittl-Bettenf Salmrohr; de S. eraushänke Kreuzn. Der träge im Hause Sitzende (statt draussen zu arbeiten) kann de S. net verdrage Rip, Allg.; dem Mädche geht et grad wie de Botter; die kann och de S. net v. Grevbr-Wickr; dat (eine gestohlene Sache) kann de S. nit v.; dat muss im Schatte lige Köln. Dem singe Bart hält de S. op so lang u. dicht ist er MülhRh-BGladb. De S. ausgeilen (-schimpfen) sich untätig hinstellen u. den Himmel anstieren, während andere arbeiten Merz-Mondrf. De S. bröt (brät) dech de leste Drop Schweit erut Eup. Douh nicks, wat de S. scheut! Gummb-Stdt. Die sind noch wit eiter (achter, hinter) de S. te Hus aus einer zurückgebliebenen Gegend Kemp, Geld. Dem Bäcker hät an de S. gebocke wenn das Weissbrot nicht durchbacken ist Kemp. Dat vergeiht (zer-), we Botter an der S. Köln, Allg.; dat schmeilt (schmilzt) es B. an der S. MülhRuhr; he hält wie B. a der S. Siegld. Nicks es su finn gesponnen, et kömmt endlich an de S.ən Sol, Verbr.; et werd kei Fämke su fin gespunnen, et kümmp al en et Lich der S.ən MülhRuhr, Gummb. He üs su krank es en Huhn un sitt achtern Owen un wach (wartet) op de S. MülhRuhr. Gangk mer us der S.! aus dem Licht Rip, Allg. Buckert (Buchweizen) mutt me ut de S. darsche (dreschen) gleich vom Felde, nicht aufbärmen Kemp, Klev. Dem sein Aue gihn durch S. on Mond May; eich hauen dich durch S. un M.! Saarbr, Saarl, Wittl, Bernk, Zell, — datste dorch S. on M. feahrscht! Wittl, Koch, — dat de mens, de gängs dörch S. en M.! Eup. De vergeiht bie Botter en de S. Neuw-Etschd, Allg.; hej steht dor as B. in de S. verschämt, zerknirscht Klev, Allg.; nau hält (steht) mer elo wie B. en der S. wenn man auf dem Markte steht u. es kommen keine Käufer Mosfrk, Schleid, Dür; esu wubbelig wie B. an (in) der S. Wittl-Binsf. Hej fellt af wie Schnej inne S. Klev. E lit en de S. en lät (lässt) sech de Speck wasse der Faulenzer Eusk-Billig. He mott för ainder de Katt (Katze) e gen S. haue (halten) für andere die Kastanien aus dem Feuer holen Eup-Stdt. Et es ene Mensch, men söll öm met de Wann en de S. drage Geld. Hean as e Prophet, dean an de S. scheisst einer, der etwas vorhersagt, was doch nicht eintrifft Bitb-Rittersd. Lans de S. goəhne auf den Strich gehen, von einem verkommenen Weibe Eup-Stdt. Wohin gehst du? scherzh. Antw.: langs jen S.! Aach Met der S. opstohn frühmorgens sich aus dem Bette erheben Rip, Allg. Dat Framensch driht (dreht) sech met der S. ist langsam in der Arbeit, steif, ungelenk Saarbg. Dat üs de schlechste Kerl, den et ounder Goddes S. gif MülhRuhr, Allg.; su ebbes stiht onner der S. nemih of! das ist kaum glaublich Kobl-Bendrf; git et nicks Neues onger der S.ən? Sol. Den lo muss vergihn wie de Reif fir (vor) der Sonn Saarbg, Saar; bei dem es e Reih Schmidde wie e R. vor der S. er ist ein tüchtiger Esser Ottw-Illing. Dat vergeht wie Schniə för [] der S. Heinsb, Allg. Gel (gelb) wie Speck van der Sonn Dür-Winden. De Hawer zo van der S. weg dreschen vom Felde weg sofort in der Scheune dreschen Gummb. — Im Kinderld. Sinnche, S. schein, fohr iwer Rhein, f. i. Gotteshaus; lef S., komm eraus! singen die Kinder die S. an May-Trimbs. S., komm eronner (eriwer); Ren, bleif owen (driwer)! Mosfrk. S., komm eriwer; Schäd (Schatten), bleif driwer; de S., die kriet e Botterweck, de Sch., den kr. e Schweinsdreck! Trier-Gilzem, Bernk-Neumag, — driwer; do dr. es e Gotteshaus, do kimmt de lewe S. eraus; do setze drei Nunne, de an weckelt Weid (Weide), de anner spinnt Seid, de a. horre Kindche kregt; be soll et heisse? Heppche, H. Geiss-che! Koch-Poltersd. Ren, R., löppt üəwer; S., komm herüəwer; oəwen steht dat Gotteshus, kikt de liewe S. herut! Gummb-Berghsn. Leif S., komm gekroche, mich friert et an mein Knoche; l. S., komm gerannt, mich friert et an mein Hand! Bernk-Erden. Och, du leve S., ech senn (sehe) dech noch lever hinge (hinter) Mastricht as ochter Bonn! Wunsch nach Feierabend Heinsb-Kirchhv. Schengk su hess de leve S., kruffe mer en us Tonn; mät der Ren alles nass, kr. mer en us Fass! Dür-Derichsw. De S. scheint on et rent; de Wolf pischt (seicht) op de Herd; on wann en net op de Herd p., dann p. en op dein Nös (Nase)! Saarbg-Cahren. De S., de schingt; de Mond, de sch.; die Hawer es am ruschen; dat schönste Mädchen, wat ech wess, dat wönnt an usem Huse! Sol-Leichl. Hönge (hinten) fiərn (fern) zo Döcks (Deutz), do steht e stene Kröcks (Kreuz), do steht e st. Goddeshus, do küt de hellige S. erus; wann se k., dann ös se he (hier); wann mer bräuen, dann hämmer Ber (Bier); wann mer backe, dann h. Brut; wammer sterven, dann singk mer dut! Köln-Poulh. Maria flog vam Hemmel eren met vieronvierzig Engelein; zangk Kattrenge, loss de S. ons schenge, loss der Ren verövvergohn, loss de Stere am Hemmel stohn bes op gröner Hede (Heide), wo de Schöfcher wede (weiden); se fresse necks mih als Gras on Kli on Wasser on Brut, morge send se dut! Dür-Stdt. Rigge (reite), r., Perdche, en Kölle övver dat Märtche (Markt), en Burtsched övver der Kärchtuər; drei Brütcher ha mer noch, e gevve mer Göttche, e g. mer Pöttche, e g. mer zengk Kathringe, dat et os de S. let (lässt) schinge! Dür-Gürzenich. Kohhiərtchen, o kleno, wunnst du su alleno (allein) en dem düstern Sifchen, wo de Kirschcher rifen, wo de Nöss-cher wassen, wo de fresche S. opgeht, wo dat klene Els-chen steht! Sol-Neuk. Et Heu es op, de Kuhw es blind, en Lock in de Bocks (Hose), wor de S. dörschinnt! Rees-Wesel. Schäng (Jean), de S., schingk schonn schön! Schnellsprechübung Bo-Dransd; op de Saansche Schüssee (Chaussee von Saan) schint de S. MülhRuhr. — Im Rätsel u. in Scherzfragen. Owens gel (gelb), morgens scheel; o. ruckt (rot), m. duckt (tot)? Sonnenunter- u. –aufgang Bitb. Et löpp rond öm dat Hus on kick dor alle Gater? Mörs, Ruhr. Et brennt rond eröm om et Haus un br. doch Loch eraus? Wittl-Hupperath. Et geht dur de Hecke en röhrt ken Steckelcher? Gummb-Harschd. [] Et gäht dorch Hecke on sticht sich net; et geht dorch de Bach on wäscht sich net? Bernk-Immert. Et geht ebbes in't Hinkelhaus (Hühner-) un brauch sich nit ze bicke; et g. ebbes die Trapp enuf un rumpelt nit? Simm, — et g. en de Schorschte on schwarzt sich nit? Simm-Reich. Et let op et Dak, on me kann et met hondert Dük (Tüchern) niet bedecke? Mörs, Gummb-Wiehl. Ölle bölle (Hölle bölle, Hölle wölle, Önne dönne) soət op ose Söller, hongertdusend Perd krige (trecke) Öllebölle net van ose S.? SNfrk, Aach, Eup, Dür. Holder Bolder Solder es op osem S., h. P. könne H. B. net van ungesem S. krige? Grevbr-Frimmersd. Hommeleture (Gewitterwolken), Greteleture on wie se all heschen; de Ture kosche uəse Ture net vam Söller afkrige? Heinsb-Effeld. Tösse (zwischen) hier en Rome stohn twee golde Bome; et es gen Ipen (Ulmen) en et es gen Esse (Eschen), gej söllt et niet roje met olje sesse (euch sechs)? Sonne u. Mond Klev-Zyfflich. Of dem Bam (Berg) Pilatus soss der Vol Federlos; do kom de Mutter Mundenlos un fross den V. F.? S. u. Schnee Simm-Klosterchumbd. Henger osem Hus, do lig Kringelekrus; so of öts de S. schingk, se of Kr. gringk? S. u. Schnee MGladb. Drei Duve (Tauben) genge övver de Kerchhoff schnuve (an ene Berg knuve); de en well, dat et Dag wär; de ander w., dat et Nach w.; de drette wor et glichevell (ganz egal), of et D. odde N. wär? S., Mond u. Wind (Bach) Rip, Berg, Saarbg-Soest. An gönne Kant van de Rhinn leg en Fäche (Fäss-chen) met Winn; dor wor genne Tapp (Zapfen) of Tut (Röhre) drin, en üwwel schinnt de S. drin? Ei Geld-Schravelen. — Wat geht iwer et Wasser on werd nit nass? Simm, Verbr.; wer kemmt trocke iwer't Meer? Bernk-Wederath. Wievell Rattesterze moss mer han, wann mer de S. an de Erd benge (binden) wellt? einen, wenn er lang genug ist Sieg-ODollend; w. Katzeschwänz brauch mer, fir de S. an de Mond ze binne? Bernk-Wederath. — Volksgl. Am Ostersonntage macht die Sonne beim Aufgehen drei Sprünge; man geht, sie zu sehen, auf die Berge Goar, Altk, Siegld, Waldbr, Gummb; man geht das in der S. sichtbare (oder tanzende) Osterlämmchen gucken Altk-Witthecke. Gehansdag (24. VI.) morgen danzt de S. Bitb-NWeis. Vor Sonnenaufgang am Ostersonntag geschöpftes Wasser ist gut für die Augen Siegld. Bi der S. schnir et net wenn die S. scheint, schneidet die Sense nicht mehr, darum muss das Mähen vor S.aufgang geschehen; eh (dat) de S. kemmt (op es) wird die geschälte Lohe zu Bürden gebunden, so lange sie durch den Tau geschmeidig ist Siegld, Verbr.; man sammelt die Heilkräuter vor S.aufgang, weil dann der heilkräftige Blütenstaub noch in der Blüte sitzt Siegld-Johannld; es gibt Erdflöhe, wenn man den Flachs bi der S. sät ebd.; Gerste schneidet man, wann de S. weg es, also nach Sonnenuntergang, weil die Halme sonst leicht brechen; auch werden die Kartoffeln ebendann gehocht (gehäufelt), weil sich die Pflänzchen abends aufrichten u. schliessen, so dass man mit dem Hoch besser dazwischen kommt Siegld. — b. scherzh. [] der Mond, in best. Verb.; Jann Hampel sin S. Mörs-Ossenbg; Stiwwelhannes sein S. Aden-Retterath; Johanstummes (-thomas) sein S. Daun-Mückeln; dann mit ON. verb. mit der Vorstellung, dass die Bewohner dieser Orte noch bis spät in den Abend hinein arbeiten, so de Frohnhauser (Wend-Frohnhsn), de Ewesberger (Kreuzn), de Schnapperbacher (Simm-Schneppenb), de Karbacher oder Lipser (Goar), de Allebacher oder de Roberter (Bernk), de Dittlinger (Dittliər) (Saarbg), de Borger, Greimerather (Saarbg), de Kordeler (Trier), de Berndorwer (Bitb-Bierend), de Belicher (Beilingen), de Kopper (Prüm), de Wallenborner (Daun), de Mannebacher (Aden), de Morteborner (Klev-Materborn) S. — 2. übertr. a. sachl. α. Malzeichen beim Klickersp. Ottw. — β. Kinderbackwerk in Form einer fast durchsichtigen grossen, runden Scheibe, von roter Farbe Köln-Stdt. — γ. ein sich drehender Feuerwerkskörper Verbr. — b. persönl. Sunnchen Kosew. für ein kleines Kind Merz-Becking.
23080 Zeichen · 571 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    sonnesw. F., st. F., st. M., sw. M.

    Köbler Mhd. Wörterbuch

    sonne , sw. F., st. F., st. M., sw. M. Vw.: s. sunne

  2. 1200–1600
    Mittelniederdeutsch
    sonneF., M.

    Köbler Mnd. Wörterbuch · +1 Parallelbeleg

    sonne , F., M. Vw.: s. sunne (1) L.: MndHwb 3, 341 (sonne)

  3. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    Sonne

    Adelung (1793–1801) · +5 Parallelbelege

    Die Sonne , plur. die -n, ein beständig leuchtender Himmelskörper, welcher den ihm zugetheilten dunkeln Körpern oder Pla…

  4. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    Sonne

    Goethe-Wörterbuch

    Sonne [bisher nicht online publizierter Wortartikel]

  5. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Sonne

    Herder (Konv.-Lex., 1854–57) · +1 Parallelbeleg

    Sonne , der Centralkörper unseres S.nsystems, um den sich die Planeten und Kometen bewegen, und die Hauptquelle des Lich…

  6. modern
    Dialekt
    Sonnef.

    Pfälzisches Wb. · +2 Parallelbelege

    Sonne f. : 1. a. 'das helleuchtende Himmelsgestirn S.', Sunn [verbr., Bertram § 119 Christmann Kaulb 19 Heeger Südostpf.…

  7. Sprichwörter
    Sonne

    Wander (Sprichwörter)

    Sonne 1. An der San verdänt em de Schäden. ( Siebenbürg.-sächs. ) – Schuster, 474. 2. An der Sonne öffnet sich die Rose.…

  8. Spezial
    Sonne

    Deutsch-Ladinisch (Mischí)

    Son|ne f. (-,-n) 1 (Himmelskörper) sorëdl (-i) m. 2 (Sonnenlicht) sorëdl m. 3 (Sonnenschein) löm de sorëdl f. 4 (sonnige…

Verweisungsnetz

162 Knoten, 162 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 6 Hub 3 Kompositum 145 Sackgasse 8

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit sonne

908 Bildungen · 775 Erstglied · 131 Zweitglied · 2 Ableitungen

sonne‑ als Erstglied (30 von 775)

sonnebeglänzt

GWB

sonnebeglänzt [bisher nicht online publizierter Wortartikel]

Sonnebeleuchtet

Campe

◬ Sonnebeleuchtet , adj . u. adv . von der Sonne beleuchtet. Leicht verschwindet der Thaten Spur Von der sonnebeleuchteten Erde, Wie aus dem…

Sonnebeschienen

Campe

sonne·beschienen

◬ Sonnebeschienen , adj . u. adv . von der Sonne beschienen. »Die sonnebeschienene Gegend.« Benzel=Sternau.

Sonnedurchglühet

Campe

◬ Sonnedurchglühet , adj . u. adv . von der Sonne durchglühet, durchwärmet; dann, in großer Hitze, durch große Sonnenhitze, wie auch, in Ans…

sonnedurchstrahlt

GWB

sonnedurchstrahlt [bisher nicht online publizierter Wortartikel]

Sonnefeld

Meyers

sonne·feld

Sonnefeld , Flecken in Sachsen-Koburg, an der Staatsbahnlinie Ebersdorf (bei Koburg)-Weidhausen, hat eine evang. Kirche, Amtsgericht, Korbwa…

Sonnemann

Meyers

sonne·mann

Sonnemann , Leopold , Journalist, geb. 29. Okt. 1831 zu Höchberg in Unterfranken von jüdischen Eltern, lernte als Kaufmann, gründete 1856 di…

Sonnenbad

SHW

Sonnen-bad Band 5, Spalte 1083-1084

Sonnenbier

SHW

Sonnen-bier Band 5, Spalte 1083-1084

Sonnenblick

SHW

Sonnen-blick Band 5, Spalte 1083-1084

Sonnenblume

SHW

Sonnen-blume Band 5, Spalte 1085-1086

Sonnenbrand

SHW

Sonnen-brand Band 5, Spalte 1085-1086

Sonnenfaden

SHW

Sonnen-faden Band 5, Spalte 1085-1086

Sonnengang

SHW

Sonnen-gang Band 5, Spalte 1085-1086

Sonnenglanz

SHW

Sonnen-glanz Band 5, Spalte 1085-1086

Sonnenglut

SHW

Sonnen-glut Band 5, Spalte 1085-1086

sonnenhell

SHW

sonnen-hell Band 5, Spalte 1085-1086

sonne als Zweitglied (30 von 131)

abendsonne

DWB

abend·sonne

abendsonne , f. die untergehende, im glanz der abendsonne. wir arbeiten bis zur abendsonne. betrachte wie in abendsonneglut die grünumgebnen…

AFTERSONNE

DWB2

after·sonne

DWB2 AFTERSONNE f. DWB2 neben-, scheinsonne, auch übertr.: DWB2 1680 ohn selbige zwo affter-sonnen, welche zu beyden seiten der sonnen .. si…

alltagssonne

DWB

alltags·sonne

alltagssonne , f. um welche (unsichtbare grosze sonne) unsre alltagssonne ihren tanz macht. Anton Wall.

April(en)sonne

PfWB

april·en·sonne

April(en)-sonne f. : SprW.: Wer sich hiet vor März(e)stab 'Märzenstaub' un Aprill(e)sunn, der bleibt's ganz Johr wie e Nunn [verbr. Don Gal …

Aprilsonne

RhWB

april·sonne

April-sonne PfWB f.: in den Regeln: We bleiwen well en schön Kengk, mött wahren sich vör A.sonn on A.wengk Ruhr. Ber weiss well bleiwen bi e…

augensonne

DWB

augen·sonne

augensonne , f. deliciae oculorum. Stieler 2059 ; leuchtendes, groszes auge: er klagt der schönen seine qual, er redt von strengen liebesker…

Augustsonne

PfWB

august·sonne

August-sonne f. : ' Sonnenschein im August '. BR.: Die Auguschtsunn kocht die Trauwe un die Sepdembersunn brot se [ NW-Ellstdt ]; vgl. PfWB …

Brachmonatssonne

RhWBN

brachmonat·s·sonne

Brach-monats-sonne f.: in dem Spruch: Wellste han e schuən Kengk (schönes Kind), schötz et vör Brometssonn on Märzewengk Erk , MGladb .

Bubensonne

PfWB

buben·sonne

Buben-sonne f. : scherzh. für 'Mond', -sunn [ NW-Ungst ]. SchwäbWB Schwäb. I 1488 . —

Carcassonne

Herder

Carcassonne , Hauptstadt des franz. Depart. Aude, am gleichnamigen Flusse u. einem Arme des Südkanals gelegen, 21000 E., Sitz eines Bischofs…

Centralsonne

Herder

central·sonne

Centralsonne nennt die Astronomie denjenigen Stern eines Fixsternsystems, welcher den physischen Mittelpunkt dieses Systems bildet, und um d…

charactersonne

DWB

character·sonne

charactersonne , f. die himmlischen charactersonnen trüben sich zu einem klümpchen erde ein. J. P. aesth. 1, 53.

ehrensonne

DWB2

ehren·sonne

ehrensonne f. im plur.: u1675 Mauersberger rede ( Brieg o. j. ) A 2 b .

erdensonne

DWB

erden·sonne

erdensonne , f. sol terrae: erdensonne, verlisch ihr und letzter schlummer des todes komm! Messias . .. ; ja, kehre nur der holden erdensonn…

Feuersonne

Adelung

feuer·sonne

Die Feuersonne , plur. die -n, in den Lustfeuerwerken, die Vorstellung einer Sonne, vermittelst der Bränder, Schwärmer u. s. f.

freundschaftssonne

DWB

freundschaft·s·sonne

freundschaftssonne , f. die ihm nach dem untergang der freundschaftssonne als stiller liebeshesperus fortschimmerte. J. P. flegelj. 3, 12.

Frühjahrssonne

PfWB

fruehjahrs·sonne

Frühjahrs-sonne f. : wie schd., -sunn [verbr.], Frihjohʳsch- [ KU-Hundh Roßb HB-Einöd ZW-Ernstw LA-Roschb ], Frihjohʳssonn [ WD-Niedkch ]; v…

frühlingssonne

DWB

fruehlings·sonne

frühlingssonne , f. die milde, wärmere, belebende sonne des frühlings. frülingssonne, sol vernus. Stieler 2059 . der, den gott gesalbt, die …

frühsonne

DWB

frueh·sonne

frühsonne , f. die aufgehende sonne, überhaupt die morgensonne, sol matutinus. Stieler 2059 . mit der frühsonne aufstehn, abreisen.

fürstensonne

DWB

fuersten·sonne

fürstensonne , f. der glanz der fürsten, der glänzende ruhm von fürsten. fürstensonne, lux principum. Stieler 2059 . der von einem fürsten o…

gartensonne

DWB

garten·sonne

gartensonne , f. die sonne des gartens, bildlich: die garten-sonnen dort, die tulipanen, blühen. Lohenstein in Neukirchs samml. 1, 277 .

Gêgensonne

Adelung

gegen·sonne

Die Gêgensonne , plur. die -n, in der Naturlehre, eine Art der Nebensonnen, wenn der Wiederschein der Sonne ihr gerade gegen über stehet; we…

geistersonne

DWB

geister·sonne

geistersonne , f. der maszgebende und allbelebende mittelpunkt der geisterwelt, gedacht wie die sonne in ihrer gestirnwelt ( s. geist 29, f …

geistessonne

DWB

geiste·s·sonne

geistessonne , f. sonne in der geisteswelt: schon früh hat uns gelehrsamkeit getränkt mit alter völker mark. zur geistessonne wird kraft und…

Ableitungen von sonne (2 von 2)

unsonne

DWB

unsonne (un IV B) Herder 16, 511 . unsonnig J. H. Voss ged. 3, 227 . —

ursonne

DWB

ursonne , f. , centralsonne. als neubildung bei Campe. ur- C 4 c: eigentlich: so wie wir den umlauf des erdballs um die sonne früher entdeck…