Pferd das Wort ist nach Wk. VI 15 (vom Sprachatlas des deutschen Reiches zur Verfügung gestellt)
n. der bei Gaul angegebenen
Gaul/ Pferd-L. allg. (im Westerw ö. einschl. Neuw-Heimb Gladb Meinborn Melsb Rengsd Ehlschd Bonef Rüschd Linkenb Harschb Hauroth Rossb
Gaul), in den Grenzgeb. vielfach mit
Gaul zusammen gebräuchl. [Simm-Laub hat
Gaul, aber
pErdsə ‘zur Arbeit antreiben’]; das Geb. des Hunsr in Bernk, m u. oNahe, Saarbr, Saarl (
s. Wk.) hat
pErt, –Eə-, –Eă- (mit überweitem
E), Dat. Sg., Pl.
pEr, –Eə-, –Eă- (woraus in Saarbr (
z. B. Sulzb Bildstock) auch ein Sg.
pEr gebildet ist); derselbe Pl.
pEr auch in NOAltk (Birken, Hellert) u.
pEr neben
pārər, –ēăr- Siegld;
[] sonst
pEə(r)t, –Er-, –ēə-, –ēă-, -īə-, –īă- [Kemp-Dülken
-E·ə.-; Siegld (
s. Wk.)
pārt neben
-ēăr-; Wermelsk
peit; um Rees-Drevenack, Görsicker Bislich u. Hamminkeln
-ēă-] Sg. u. Pl., doch Pl.
-dər (im Geb. der Schärfung mit dieser) vielfach Mosfrk, Siegld (
-rər), Berg, Aach [MGladb
pE·ə.rt u.
pE·ə.dər; Kref-Stdt
pēərt u.
pēərdəs; Mörs Sg.
pErt, Pl.
pęrt; Ess Sg.
pErt, Pl.
-də u. Sg.
pęt, Pl.
-də]; Demin.
-tχə(n); im SNfrk
pę(r)tšə, Klevld
-tjə;
n. einschl. Ruhr
patšə, –tšən [
patšən auch Barm, Mettm-Velbert, Kemp-STönis Hüls], wie auch in der Zs. SNfrk, Klev
pęts, n. Ruhr
pats- gilt
n.: 1. wie
nhd.; in der Kinderspr.
Hotte-, Jüperdchen; nach der Verwendung
Acker- (Feld-), Arbeits- (Wirks-), Bauern-, Fahr-, Fuhr-, Fuhrmanns-, Gespanns-, Hauder-, Karren- (Wagen, Kutsch-, Schässen-), Kaulen- (Gruben-), Melch- (an der Milchkarre),
Mühlen-, Plug-, Post-, Preussen- (Soldaten-, Kommiss-), Reit-, Zigeuner-, Zugp.; [] en Fürp. (Kettenp.) Vorspannpf.;
dat P. an (zu) der Hand links an der Deichsel,
dat P. von der H. rechts;
dat P. no (van) der Mann; et von (no) der Mannsp. (
s. Hand, Mann);
dat P. onger'm (unter dem)
Mann Sattelpf. Bergh, Grevbr;
en schwer oder lech (leichtes)
P. Allg.; nach der Rasse
kalder Schlag (kolt, heit Blut), der hiesige Schl., de Landsrass, en Rassp. (
(Rassmann);
Ardenner, Brabänder, Eifeler, Elsässer, Emscherbrücher, Franzos, Flamer, Gelderländer, Hageländer, Hannoveraner, Holländer, Islecker, Lücker (Lütticher),
Litauer, (dobbel) Lothringer, Letzenburger, Maifelder, Münsterländer, Normänner, Oldenburger, Ostpreusse, Ponni, Russ; en rheinisch, englennisch P.; en P. vum Gau (Saarbg);
Waldkleper (vom Hochwald) (
s. d. W.);
en P. met E selsohren mit bes. langen Ohren Gummb.
Nüsser (Neuss)
Wengk (Wind)
Düsseldörper Kengk, Ratinger P. send kene Heller wert Düss-NKassel.
En Stall P. Pferde, die nach Farbe u. Grösse zusammenpassen Mörs-Wallach. — Die Pf. führen
Rufn. männl.
Baiar (Baier), Falk, Ficks, Husar, Junker Männ(i), Marschall, Pascha, Piro, Polli, Prinz, Pull, Schnitt, Wacker; nach der Farbe (männl. u. weibl.), danach auch die Gattung benannt
Bläss, Braun, Fahl, Fuchs (Brand-, Gold-, Kohl-, Küll-, Pechf., steckelhörege F.), Gris, Grau, Isegrau, Rapp (Sommer-), Mohr (Mohrenkopp), Schimmel (weisser Sch., Appel-Blau-, Grau-, Rot-, Fliegen-, Muskatsch.), Scheck, Schwarz, Silberstrahl, Stern; Vorn. männl.
Alex, Baddi (Baptist),
Bello, Cäsar, Castor, Edi, Felix, Fritz, Hans, Hector, Max, Nestor, Nickel, Oscar, Pitt; weibl.
Alma, Asta, Bella, Ella (Elli), Fanni, Flora, Isabell, Kaddi, Laura, Lisa (Lisett), Lott, Mirza, Olga, Pulett, Rosa, Theres, Schanett, Schülli; in NTrier w. Trier, WBitb werden die Pf. oft nach dem Vorn. des Handelsmanns genannt, von dem man das Pf. kaufte. RA.:
Op en fahl P. riən in die Irre Mörs;
einen om f.ən P. attrapieren Sol.
Deə es bekannt wie e wiss P. von einem vielgereisten Menschen gesagt Schleid-Reifferschd.
Do konn de Zeveler (Burg Zievel bei Scheven)
Häre möt ihren wisse P.ə! singen die Kinder, wenn es schneit.
Net för e gris P.! um keinen Preis Eup. — Nach dem
Geschlecht unterscheidet man das unverschnittene Tier, den
Hengst (Deck-, Spring-; s. auch
Klopp-, Spitz-, Binnen-), die
Mähr, Mährenperd, Stut (Strutt), et Moder-, Zielperd von dem verschnittenen
Mönch, Wallach (Waller), Run; dem
Alter nach
et Füllen (Saug-, Melk-, Treckf., Sügeling, Süger),
Puij-, Prüjmänneken (½j.),
Fohl (nur vereinzelt),
Einwinter, Jährling (jährig Füllen),
zwei-, dritthalb- (2½j.),
dreijährig F. (Perd), Stuppen (1—2j.),
Lenzen (2j.),
Schirrling u.
Anspänner, Anziehert (Unzeckert) 1½ bis 3jährig, das angelernt wird (
s. d. W.); zwischen 5—10 Jahren ist das
P. en gesatt P. gedrungen,
[] gefällig Selfk. —
Et P. (
de Mähr, de Stut) es hengstig, perds, rosseg usf.,
s. Wk. VI 16);
et P. steiht op et Föle wird bald ein Füllen werfen Selfk, — hat
gefüllt, — gemacht, — afgesatt (
s. d. W.).
Et Perd un de Mus, die dragen et Johr us das Pf. ist elf Monate trächtig, die Maus einen
M., zusammen also ein Jahr Wippf-Bechen.
In de Juni krig jeder Perdschen enne Punni Mörs-Asbg. — Die
Körperteile des Pf. ausser den gewöhnlichen (
Bein, Bauch, Balg, Panz, Schwanz, Sterz usf.) besondere:
Fessel (
Gefess, Fitsche, Fitze, Spassel; Bärenklau nach hinten durchgedrückt,
Stelzfuss grade); Gelenk über der Fessel
Kote (üvver K. schiessen); Hinterkniegelenk
Hacke, Hächse, Sprunggelenk, fehlerhaft
Hacke mit Hasensprong, Hacksprung, Hasen-, Kick-, Kipen-, Kuh-, Pip-, Reh-, Schitthacke; das Gelenk mit dem
Dopp, Appel ist aus der
Pann; Brust
Brost, Blatt, Vorderblatt, Bug; der Rist
Schuft, Schucht, Schlaf, Wissel, Schulter(blatt); die Mähne
Mähn, Mahnen, Mahnenstrang, Behang, Fahne, Kamm; Zopf über der Stirne
Schopp, Zopp, Topp, Strauss, Flause, Flum, Schabrine; die bei männl. Pf. hervorbrechenden Zähne, nach denen man das Alter bestimmen kann,
Haken, Hauer, Füllen-, Run-, Brech-, Jahr-, Schau-, Schacht-, Schlagzahn; das im Schwanz verlaufende Rückgratende
Möhre (Wortel), Rübe, Röhre, Griebe, Rupp, Storz (
s. d. W.);
et P. es an't vertanden (-zahnen) Klevld;
et P. es am brechen, wechslen, zahnen, — hat afgezahnt, — vertahnt beim Zahnwechsel (
s. d. W.), —
deiht der zweide Bröck zweite Zahnung Eup;
dat P. ös an't verhöre wechselt die Haare Nfrk. RA.:
Dat P. es huh op de Ben hochbeinig Rip, Allg.
E P. hat vier Ben on kann sech doch noch (doch alt ens) vertredden Rip, Allg. —
on dat kann struckele Mörs.
Wenn de P. sich an de Föss jöucke (jucken),
da get et anger Wedder Dür-Geich.
Dat (Mädchen)
hat en Hinner (Arsch, Fott) wie en achtzig Dalersch P. Mosfrk, Rip, Berg, SNfrk;
en Fott wie e P. es hondert Daler weərt MüEif.
Dem P. kammer de Reppe (
Bäng ‘Reifen’ MülhRh)
zälle so mager ist es Rip, Allg.;
dem P. hange de Refe (Reifen)
öm et Lif, mer ment, et hätt en Tonn fresse Rheinb-Hilberath.
Dat P. hät op er (hölze) Leder (Leiter)
geschlofe Rip, SNfrk, Geld, —
het die L. gefressen Wermelsk.
An dat P. kammer de Kleder dran ophange so stehen die Hüftknochen hervor Rip;
dem P. kinnt mer och en Kap op de Lennen hänken Daun, Eif;
de hät en got P.; wann e em Fell ös on et löck (läutet)
Meddag, kann e seng Kapp an e Arschback hange on de Engel de Häəre bedde Rheinb-Meckenh;
mer mänt, et P. war afgebonn (wie ein Fass zum Versenden mit Reifen versehen),
mer kennt et fortschecken Wittl-Monzel;
dat P. sieht us wie en Kanapee Dür-Weisw.
De hat ene Mag als wie e P. Kref, Allg.
Ich künnt enem ale P. der Röggen afesse (-fresse) so
[] hungrig bin ich Köln, MülhRh, Wippf.
En P., en P., en Wongerperd, hät hengen den Kopp un förn den Stert! Barm.
Et es en Hauptfähler am P., wann et geinen Kopp hät Sol.
En Mensch un e P., dat de K. huh dräht, es selden jet wert Köln, Neuw-Unkel.
E liesst de Maul hänke wie e P., dat om wäjern (wiehern)
as Bitb-Badem, —
dat bei der Schmedd stäht Wittl-Dörb, —
wie en al P. bei der Schmidd Trier-Schleidw.
En hot en innischt Maul wie e P. eine Hängelippe Bitb-Badem.
Enem geschenkte (gegevve) P. kickt mer net en de Mul! zu dem, dem ein Geschenk nicht gefällt Ahrw, Schleid, Dür, Aach, Berg, Ruhr;
en alt P. keck me nit in de Mull! zu einem unbescheiden Fragenden Geld.
Der hät ne Rache wie e P. Sieg-Siegbg.
E gegevve P. darsch (darf)
me net en de Zäng (Zähne)
seh Aach-Büsb.
Zänn we en al P. Malm-Vith.
E golde Gebess mät's P. net besser Bernk-Neunk.
Me soll niet sage, dat e P. flöte köss (könnte)
on hat doch son decke (breie) Leppe (on hat doch son gruəte Mull) SNfrk, Mörs.
Oge in de Kopp as en P. Rees, Klev, —
as e duə (totes)
P. Eup-Herbest.
E Gesit wie e P. Schleid-Hellenth.
Et P. steckt (streck) der Start op Selfk, Allg.
He hält et P. mem Stetz packt die Sache falsch an Köln;
det P. beim Schwanz ofzeime dass. Birkf;
wem dat P. angeht, packt et met der St. er bezieht die Anspielungen auf sich Jül.
Kumm ich üvver't P., k. ich och üvver'n St. MülhRh.
Dat P. hät ene Rattestert mit wenigen Haaren Kref.
Er hät Knoche (Knöck) wie e P. so grob u. stark Allg. — Das Pf. u. sein
Geschirr (
Achter-, Hintergeschirr, Achterbuckse, Sattel, Hamen, Kumt, Koppstück, Kappezaun, Zaum, Halfter, Halter, Gebiss, Kehl-, Leit-, Helpriemen, Bauch-, Panzriemen, –gurt usf.,
s. d. W.);
e bläck P. ohne Geschirr OBerg. RA.:
Mer soll de Sodel (Sattel)
net fir dem P. kefen Trier-Schleidw.
Den nemmt ken Ham för de Borst as en P. er strengt sich nicht gern an Rees;
de zerrisst sich och den H. net wie e P. Monsch (
s. Hamen).
En P., wat witt em Hamen es, es ock w. onger dem Stert NBerg.
P. ohne Tung (Zaum),
Kengk (Kind)
o. Rot (Rute)
deht so Levvendag net got MGladb-Korschenbr, Bernk-Bruchw.
Wann der Deiwel et P. hot, da kan en och den Zom (Sodel, Wagen) hon (hollen) Bitb, Verbr.
Lot de P. arbeiden (wirken), die hant (Hof)isere onger! lass die arbeiten, die es vertragen können Sol, Kref.
De P., de as (einmal)
beschlohn wore, die kenne net mih barwes gohn wer sich angewöhnt hat, meint es nicht mehr lassen zu können May-Trimbs.
Schohmeichersch Fraue (Wiver) on (Hof)schmeds P. mossen et iərsch barbes (barfuss)
gohn, — han selde got Fossgeschiər Rip, Allg. (
s. Schmied).
Mer mänt, dat wärn frisch beschla Per so können die marschieren, arbeiten Saarl-Wadgassen (beim Beschlagen muss der Schmied, bes. bei alten Pf.,
et Leəwen süken, bis Blut kommt;
der Nal es en et L. geschlahn; et L. [] is opgezoən (-gezogen) hat sich in den Oberfuss zurückgezogen OBerg).
P. on Wagen han (halen) gut gestellt sein Rip, Allg.
Wat doch alles dor de Keəhl geht, sät de Fohrmann, du hare Kar on P. versoəpe Geld, Verbr.
He hät de Mul esu gruss, dat mer met P. on Gescherr (Wagen) eren kann fahren Wippf-Biesf, Allg. — Das Pf. u. sein
Besitzer (Fuhrmann);
he geht met dem P. ist Fuhrmann OBerg. RA.:
Wie dat P., so der Kerl; wie der K., so dat P. Rees;
so Mann, so P. das eine stimmt zum andern Rees, Mörs, Geld, Kref, —
so P., ennen Schoof (Schuft),
den sinn Wort niet hält! Mörs, Rees.
Ek kenn M. en P. kenne die Urheber der Geschichte Klev;
ek kann P. on M. nüəmen (nennen) Elbf, —
kann ow M. on P. nümmen Emmerich.
He kennt necks va P. ist ein kleiner Bauer Gummb;
du kenns nüs va P., du bes ze lang met Oəsse gegange Sülzt, —
du häs jo nur Esele gedrevve Ahrw-Heimersh, —
dei Vatter hot met Kaneincher gehandelt Wittl-Binsf, —
du hes noch kenn Hofiser fresse Sülzt;
du kenns net mih vom P., als dat et ken Hörner hät Sieg.
Enne guje Fuhrmann sörgt erst för sin P. Mörs, Allg.
Die dickschde Fuhrleit hon gemäner Hand die macherste Per Saarbr-Sulzb.
Wenn de F. nit schmöck (raucht),
dann es et för de P. schlemm Rees-Brünen.
Ene ouwe Jongkgesell es e P. ohne Forme Eup.
Ersch de Pip (Schmok) an (die Tabakpfeife angezündet),
dann et P. ut de Graf (Graben) Klevld;
et nüdigs zoersch, sät der Bor, do kamisölten (prügelte)
he sing Frau un let (liess)
et P. em Grave lige Köln-Stdt.
Dem mecht ech liewer der Rusekranz sei wie sei P. Wittl-Cröv;
dem lennt (lieh)
ich lewer de R. we mi P. MGladb;
dem lihnt mer leiver seng al Schohn als et P. Schleid.
De es net wert, dat e em Stall bei em P. schlöft May.
Me kann leiter (leichter)
an en guət P. äs an en guəden Kneit (Knecht)
kuəmen Remschd.
Mondags P. sen beəter wie M. Knechte Sieg, Prü
m. We en P. bruch on höllt der zwei, dem schlonn se Nachs de Husdür vanen (voneinander) MülhRh-Overath.
De nemmt ouk dat P. üm den Stall wenn einer eine hässliche, aber reiche Frau nimmt Ess, Verbr.
He hat gehandelt, als of et öm e P. geng Jül.
Me mott ken P. kopen, wor me nit drop geriən hät Mörs-Orsoy.
Heirade is kä P. kaft Wend.
Van Dag (heute)
geff ek dek en P., morn es et nicks miah wert! du bist nie mit einem Geschenke zufrieden NBerg.
Geff enge hüj en Kouh en morgen e P. en övvermorge nüs, do has de evve völ Dank derva Aach, Jül, Erk, Grevbr, Bergh, Köln.
E versprouche P. noch lang net a jen Krepp steəht Aach-Stdt.
Wer sich wehrt, der (be)hält se P. das Seine Rheinb, Bo, Köln, Bergh, Dür, Selfk, Wermelsk.
Loss dem Bur (Mann) dat P., he hät eckersch (nur)
dat ene! lass ihm sein Vergnügen Rip, Nfrk, —
de reck (reitet)
gern! Ahrw-Remag, —
et freck em doch! May-Kehrig.
Nem goəhnde Mann moss mer ken P. [] afnemme (verlange) wo nichts ist, ist nichts zu nehmen Rip, Nfrk.
Met dem lo kan mer kan P. stehle gohn so dumm ist er Bernk-Mülh;
met dem (Verschwiegenen)
kann mer en P. stellen Sol-Burschd.
Wann et P. gestohl es, dann werd de Stall gesperrt Ottw-Uchtelfang.
Wenn Schelme on Deve (Diebe,
Spetzbove)
sech zänke (kive), krit ene iəhrlege Mann sin P. zeröck (wiər) Prüm, Malm, Monsch, Aach, Jül, Dür, MGladb, Geilk, Heinsb.
We si Scheərmetz, si P. ef si Bok (Buch)
utlennt, krit se net ef verschängeleert wiər Heinsb;
en Frau, e P. on en Flent darf me net verlenne Heilk-Brachelen;
et P. on de Seis (Sense)
moət dou nit utlehnen, et erste kregst dou mager, et leəte deck wer Rees-Ringenbg.
Der Bur kömmt füran, wann em de P. lang haulen (halten)
on de Wiver brav sterven Sol, Nfrk;
Onglöck met de Fraue on Glöck met de P., dat helt der Mann op en Eərd Heinsb-Karken;
Wiver sterven äs kei Verderven, avver P. frecken, dat brengk Schrecken Neuw-Asb, May-Kehrig, Goar-Alken, Bo-Pissenh, MülhRh-BGladb, MülhRuhr.
Wenn anem de P. stihn (gesund bleiben)
on de Frauen sterwen, get me e reicher Man Trier-Karthaus.
E P. geht enem an de Löf (Läube, Speicher) die Unterhaltung eines Pf. ist kostspielig Sieg-Kohlkaul.
Mer waiss, we de Per(er) gebonne sin wie dort im Hause die Verhältnisse sind Siegld.
Wammer e P. fehrt (führt),
micht mer die Hänn zu un die Aue uf Wend-Dörrenb.
E. P. ös noch lang kene Wage; ein anderer fährt fort:
we dehönge löf, wiərd noch lang net gefahre Eusk, Dür.
Do darschte (darfst du)
net an trecke wie an nem P. Eusk.
As gej ütfahrt, schont et P. en den Bül (Beutel),
dann kommt gej gut wer te Hüs Rees.
Berg eronner dreif mich net, B. erofer jag mich net, on om Gleiche schun mich net! Goar-Morshsn;
de B. erop belod mich net, de B. eraf bereid (bereite)
mich net, op der Gleicht verschun mich net! Bitb-Ehlenz.
Langsam gefahre, jong P. koste Geld! Prüm-Stadtkyll.
Ewes kike, of de P. noch geröst stönn sagt man, wenn man austreten muss Klev.
De krigt Schläh (Wechs) wie en P. (Danzp.) Saarbr, Kobl.
Ene Lade (Geschäftsl.)
su gruss, do könnt mer e P. dren dut jage Rip.
Fir en Moss (Messe)
soll mer e P. duckt rennen, fir en Vesper soll mer net vam Mettesschlof opstohn Prüm-Ihren. — Das Pf. u.
andere Tiere. RA.:
De Uə(r)ssen deien (drücken)
de Hower op de Speicher, an de P. schläfen se eröm (wieder)
erof Bitb.
E P. trit fester wie en Oəss wenn ein Pf. eingeht, ist alles verloren, einen O. kann man noch abschlachten u. Fleisch u. Haut verwerten Bitb-Waxbrunnen (
s. weiter bei Ochs).
Wat es et weərt? En Koh es ken P., on e P. es k. K., söns göf et och nouch Melch dozo Dür (
s. weiter bei Kuh)
Van Dag (heute)
en Kalf, märgen en Kuh, owermärgen en P., dat ös et letz nit Kalles (Redens)
wert wer alles Mögliche anfängt, kommt zu nichts Mörs.
Frei [] Nobersch Kend, kof N. Rend, leng (leihe)
N. P., dann best de net angeschmert! Neuw-Dierd.
Wer as Esel is op de Welt kummen, der wüərd sin Leəwen ken P. Gummb-Berghsn.
Du schlehs ut ene E. och gen P. machst keinen Dummen schlau Selfk (
s. weiter bei Esel).
He es vom P. op den Hongk (Hund) kommen
(geroden) wirtschaftl. Berg. Fastnacht heisst es:
Bessem gemach on Hase gefangen on dat P. en den Harsch (Kamin)
gehangen! Prü
m. Wann't de Gröt (Grösse)
dähj (täte),
kus (könnte)
en P. en Has fangen Rees.
Wenn all Katze P. wären! ich würde es nicht tun Neuw-Kurtschd. — Das
gute Pf.;
dat es en gut, jong (staats, prächtig) P., do sett Blut drin (en rassig P.) Mörs-Baerl;
ene Stal(en) von em P., en Kapitalp., ene Kapitän; en got, wellig, (lamm)fromm P., dat trick (zieht)
wie der Deuvel, es got für an de Plog; et P. hät Für en (
es sennig ‘sanft’) usf. Rip, Allg.;
dat P. hat Geist MGladb-Giesenk, —
Krall en Dür-Pier. RA.:
Der es su stärk wie e (jongk) P., — hondert P. Allg., —
en klän P.chə Aden, Wermelsk;
Fraleitshor as storker wie tsihn P. Trier.
De es su forsch (flott)
wie e jongk P. Aach, Verbr.;
he het Mot wie e P. Rip, Berg, SNfrk;
de es esu klok wie e P. Schleid;
treu (got) wie e P. Allg.;
de es su staats (geschmückt, geputzt)
wie e P. Saarl-Ensd, Kobl, Schleid, Rheinb, Köln, Bergh, Dür, Grevbr, MGladb, Erk, Heinsb, Wermelsk, —
gebotzt wie e P. Bitb-Badem, —
stolz wie e (jung) P. Bitb, Aden-Quiddelb, MülhRh, Grevbr-Otzenr, Heinsb-Myhl, Rees-Wesel, —
gruət wie e P. Geld, —
hät en Natur wie e P. Ahrw-Bodend.
Dem P. kanns de jet henger de Fott (Gesäss)
lade es kann viel ziehen Kref.
En gut P. is Goldes wert Gummb-Marienhg.
En gutt P. treckt tweemol ist arbeitswillig, übertr. gesagt, wenn einer im Kartensp. dieselbe Farbe hintereinander aufspielt Gummb-Berghsn.
De hät en gut P. för de Wage gute Fürsprache Geld.
En jong Frau on en j. P. sin got för on't Heu Malm-Weywertz.
E kort (kurzes)
P. on e lang Ferke, dät es der Bur bedent (bedient) Geilk-Gangelt;
der B. süht ger en k. P. on en lang decke Worsch Kemp-Kaldenk;
lang Säu on k.ə P. zehje got erstere an der Waage, letztere im Geschirr Ahrw-Sinzig.
En angeroden (angeraten)
P. eas zwei Mähder (Mäher)
wert Merz-Bergen.
Et bes höllt der Düwel zəiərsch, sat der Mann, gester mi P., hüt min Frau MGladb.
De dollste Fölle gevve de beste P. Jugend, die sich austobt, wird nachher am besten Jül.
Du bös et beste P. der am meisten leistet Allg.;
dat es et b. P. us dem Stall beim Kartensp. die beste Gewinnkarte Köln, Aach, Heinsb;
der hät et b. P. ut dem Stall kriegen die tüchtigste unter den Töchtern geheiratet Gummb.
Dat beste P. steht ömmer fürenan am Stall Mettm-Langenbg;
de b. P. sökt (fend) mer em (op de) Stall, de schlechten övverall ein braves Mädchen (die gute Hausfrau) hält sich zu Hause auf
[]Köln, Monsch, Aach, Nfrk;
de Geck, de G. es, es owerall, de b. Perdjes stöhn op de Stall Klev;
e got P. söckt men e jene (
ut gene Eup)
Stall en e brav Mädchen e jen Hus Aach, Monsch, Schleid, Eup, —
Knöngels owerall Klev, —
laufe Mädcheren övverall Aach, —
en de Löpers öwerall Klevld.
E wellig P. soll mer net schlage Köln-Stdt.
Teuj (zäh)
Werk kömmt wijer (weiter)
as en P. voll Gall en Für Klev. — Das
alte, abgetriebene, wertlose Pf.;
en al afgedrevve (verschlesse) P. Allg.;
e dreizöllig P. Neuss-Nievenh;
en alen (al) Bock, Geiss, Gerämsch, Gerämster, Gowen, Hick, Hipen, Hüppschenkel, Jiggel, Killenfitzer, Kläpper, Klöpper, Kob, Krachmarsch, Kracke, Krampen, Krücke (Stallkr.), Racker, Rassbock, Rippenbock, Schinder, Schindluder, –mähre, Stänz, Steck, Stitz, Stücker, Stüpp, Zigeuner usf.;
s. alt (
s. d. W.). RA.:
Der lässt de Kopp hänge wie e alt P. Kreuzn.
Ech han dech esu gär be en a. P. sei Modder May-Hatzenport Trimbs.
Su fruh wie en a. P. mot seinem Ihm Jokob Daun-Strohn.
Dem geiht et och bie de ale P.; de het de Berg erop keine Odem mih Neuw-Etschd.
Dat olle Krack van en P. es et Dotsteken (Totstechen)
nit wert Rees-Brünen.
En ale Man on en al P. sein neist (kä Kreizer) mih wert; en al Fra on en al Kouh ka mer brauchen emmerzou (
sorgen e., brengen alt emmer noch zou) Mosfrk, Verbr.;
en al Frau, en al Koh, de lihre nicks mih zo; nen ale Mann, en alt P. sin immer noch jet wert Köln, Verbr.
De fulen P. halen am längsten Gummb-Berghsn.
Gereste (gereiste)
Fraulöck (-leute)
on al P. send necks wert erstere haben keine Lust zur Arbeit, letztere keine Kraft Dür, Monsch.
Et geht nicks für'n ault P. Sol-Höhschd;
wat gäf ik för en olt P.! Rees-Haldern.
Bester en alt P. drop gedrevve wie e jonget Sieg.
Ech sieh liever e jongk Fülle äs en aut P. ein junges Mädchen als eine alte Frau Heinsb-Bocket.
Wann der an de iərschte Lüg en Fölle wär wuərde, wär er jetz lang en alt P. Sieg.
Dem de Fraue sterve un al P. got dunn, de kann rich werde Köln-Stdt.
Oha, dat het em aulen P. gott gedonn! gesagt nach einer Erholungspause oder Erfrischung Elbf.
Wann einer nit weiss, bie e kaput sall gohn, dann fängk e met ale P. an ze hannele Neuw-Etschd.
Et hät wat te sägge, met en alt P. te egge; me kann necks duhn as hauwe en schlohn, en dann well't noch nit angohn; en geht me no Hüs en well wat sägge, sät de Bur: Jong, goht met dat P. mar werr egge! Geld-Schravelen, —
drift me't te sehr (schnell),
fällt et dorner (darnieder);
lätt me öm te sach gohn, dann kreg me necks gedohn; kommt me dann te Hüs, dann makt den Bur en grot Gedrüs (Lärm);
well me dann wat sägge, hitt (heisst)
et: Strontjong, gott märr egge! Geld-Kevelaer, Klev. — Das
fehlerhafte (kranke) Pf.;
et P. hat enen hohen, faulen, brossen, gespalden Huf (Hufspalt),
Mauche (Mucke), faulen Strahl, Huf-, Strahlkrebs; et P. hat enen [] Kuh-, Stelz-, Nickfuss (et es vernickt), Muffbein, Kronen-, Hahnentritt;
et es üvvergekst(et) (
s. auch oben bei
Hacke); et es steif en de Ben (Knochen), verfangen, reh(krank), flastermüde, blatt-, bug-, dopp-, fessel-, horn-, huf-, kreuz-, kronen-, lenden-, schulder-, stocklahm, Blatt geschossen, ent-, er-, verbügt, afgebügt, hat enen Kreuz-, Lenden-, Nierenschlag; et P. es net hamfast, es hamscheu, –flüchtig, es notzögig, –züchtig, net zugfest, net portfast; et P. es scheel, blind, mond-, starblind, hat der Hau op em Og; et P. (mit kurzem Atem)
es dämpig (hat Damp), kort va Wend, lüngig, bauchbläsig, schlehbäuchig, hartschlächtig, herzschlägig, es en Lungen-, Kehlkoppspeifer, Opbloser, Nasenschnüffer, Windschnapper, –schepper, Püffert; et P. (mit Kehlsucht)
hat Krupp, Druse, Sträng(s)el, es an de Stropp, et kröpp (keəhlt) sich, et es am strängen, drüst; et P. hät de Rotz, Steingalle, den Koller (Schlaf-), Kolik; dat P. hät Surbrenne en de Knei wenn es bei steifem Huf ausschlägt MGladb; das zum Bäumen geneigte
P. bockt (es bockig), bäumt sech, stellt sech op, pilt (pfeilt)
sich; et P. (das nicht gern anzieht)
es en Notzöger, –züchter, Wanzöger (wanig), Faulbaum, Laumann; dat P. es ene Dorchgänger, –brenner, Krisch-, Hart-, Hitzbock, Leinewewer, ene Krippenbisser, Opsetzer, Ketten-, Sträng-, Sielenschläger, Leinenschnäpper; dat P. es ene Bisser (Schnapp-), Schläger, Schmisser, Stösser, Fünkeler, Kupper, Karenseicher, en Seichmähre; et es hartmäulig (gegen den Zügel),
futterneidig, scheu, schüchtig, einkennig (lässt nur
einen Menschen zu);
et P. es nicksnutzig, verkehrt, böse, falsch, quod, filuig, schalkig, luderig, luppig, luppbissig, achterstekig, eigensinnig (bockbeinig), rasig, weld, stänz (
stäg, stehts zieht nicht an);
en hü P. (ungestüm);
et P. hat sein Naupen (Nuppen, Nucken); et P. es ene Deuker, Deuvel, Satan, Schauter, Mameluck, Kalmuck, ene verdrehte Donner, ene suren Hex, en fo Lauder, ene falsche Patrun, ene Massik, en Oos (Schinnoos), ene Lüppes (Lupp von e P.), ene politische Hond van e P. usf. (
s. d. W.). RA.:
Neinonneinzig Per hon honnert Fehler Goar-Morshsn;
et ös net männig P., wat kene Fähler hat MGladb.
Et git kei Mädche un kei P.chə, of et hät en Dittchen un en Dättche, zo winnig Geld of gar e Schädche Köln-Stdt.
Mer muss sich kei krank P. gelde, se werden et leider Gotts vun selver ebd. De si P. verkaufe well, de hängk im en Deck öm um seine Fehler zu verbergen
ebd. Er keicht (küch, kümt, knöcht, schnauft) wie e dämpig P. Rhfrk, Mosfrk, —
e alt P. Allg.
E faule Knecht un en d. P., die sen noch ken Peif Tubak wert Trier-Mehring.
Flötende Fraulü, kriəhende Henne on dämpende P. sind alle dri nicks wert Heinsb-Karken.
Besser e blingk (blindes)
P. als en leddige Halfter Köln-Stdt.
Et notzt neist, et P. es blend! das ist vergebliche Arbeit Merz-Saarhölzb.
Et is so leəg (leer)
im Hüs, dat dor en bl. P. nicks [] in kapot schleht Rees-Haldern.
Op ein Aug no wor dat schääle P. blingk; ein Aug deiht vill an enem sch. P. Köln
; dat duhn eich noch nöt fer e sch. P.! Trier-Stdt;
he süfft wie e sch. P. Schleid, Dür.
Mach mer de P. net (ke P.) scheu! versuche nicht, mir etwas vorzumachen, zum Aufschneider Rip, Nfrk.
En geschlage P. es (blif) immer scheu Köln, Mörs.
Den es eso well wie en (jongk) P. Saarbg, Allg., —
so geck wie e P. Erk, Heinsb, Geld;
der hat er sövve (7)
wie de gecke P. sieben Sinne, nicht nur fünf, er ist verrückt Eup.
Dat P. hät den Düvel gesehn ist nicht zu lenken Sieg-Scheiderhöhe, —
hät sing Stöcke Wippf.
He es verkehrt wie e P. Düss, —
eigesinnig es e köppsch P. MülhRuhr, —
drömmelig wie e P., — domm wie en P. Mörs, Aach-Würselen. — Das Pf. u. seine
Tätigkeiten. RA.:
Den esst (fresst ) wie e gepand (gepfändetes)
P. WEif, —
en P. Allg.;
de süff wie e (schäəl) P. Rip, Allg.;
de frett wie en Koh on süpp wie e P. Erk-Bellinghv;
e schluckt (trinkt hastig)
wie e al P. Kobl;
Honger (Duərsch) han wie e P. Allg.
An er Hand voll Pimpernell fresst sech et P. gesond; an er H. voll sauer Hei (Heu)
fr. et sech de Mage wond Koch-Lutzerath.
Em P., dat die Orwet duht, d. de Hower om meiste gut Goar-Salzig.
Dat P., dat de Hawer verdinnt, dat kregt se niet Klev, Allg.
Dat P. krit der H. op en Krepp geschrävve kriegt keinen H. Eup-Herbesth.
Dat P. krit mih lange wie korte H. ze fresse mehr Heu als H. Köln.
Wenn dem P. de H. schmackt, giəht et kaput Remschd.
Hej es so bang dorför as en P. för en Spind H. Klev (
s. weiter bei Hafer).
Et P. rückt (riecht)
de Krepp es geht auf dem Heimweg schnell Nfrk, Allg.
Wo de Kr. ledig es, schlonnt sech de P. Mettm, Verbr.
Dat P., dat nüst dogt (taugt)
an der Kr., dat d. och n. em Hame Prüm-Stadtkyll (
s. weiter bei Krippe).
De Rof (Raufe,
Krepp)
dorf dem P. net nogohn das Mädchen nicht dem Burschen Prü
m. Mer kann et P. an et Wasser zwenge, ävver net, dat et süff Rip, Nfrk.
Met ‘
merssi’
feidert mer net sei P. Saarl.
Dat P. steht om Older (Speicher)
on friss Hubbelspön MülhRh-Rösr.
Dat P. es met Strüh gefodert wuərde Rip, Allg.;
et P. hät en Fass (Fäss-che, en Leider) gefresse man kann ihm die Rippen zählen Allg.;
et eəs meət Räfen gefeidert Merz-Losh;
dat es e reflek P. das wenig Futter bekommt Geilk-Gangelt.
Dat P. krig och mih lang Haver (Stockh.) wie sös jet Peitschenhiebe Rip, Allg.
Wenn dat P. et Schmeiten (schmachten, hungern)
gelieəhrt hat, giəht et kaput Remschd.
Do kommen de P. op de Wei (Weide) wenn die Bauerntöchter zum Ball geführt werden MGladb-Helenabrunn. — Das Pf.
schleht (hennen aus, feuert h. aus, klopt, tritt), beisst. RA.:
De schläht aus wie e jong P. Trier, —
schl. wie P. Ottw-Dirming, —
schl. druf wie e P. Saarbr-Fürstenhsn;
dat P. schl. wie der Deuvel Sieg-Fussh.
Et beste P. schl. och [] ens fähl Köln-Stdt.
Ek hauen dek, dat de gläufs, dat P. hätt dech getreden! Remschd.
Do soll deich äwer dat P.chə beissen! Ausr. der Verwunderung Wittl-Cröv.
Dia(r)nsche, wiksche (weiche),
et Pattsche bitt sche! MülhRuhr.
Blif för vum Bock un hinger vun de P.! Köln-Stdt;
bleif für van de Mädche on honne van de P.! May-Rieden, Allg.;
höu dich för de P. van füren on för de Fraulü van allen Siən! Kemp-Süchteln;
wej kluk (klug)
es, wahrt sich för quoje (bösen)
Wiwer före, en för qu. P. achter Klev;
fir bleif von de Honnen (Hunden),
hanne von de P.ən, bis Frauen loss fir on hannen gewerden! Prüm-Ringhuschd, —
P. on rond erom von de Pafen! Trier. —
Dat P. knabbert (etwa an der Krippe),
knaspelt, knäuelt, knagt, knauselt, knarrt, nabbelt, mahlt, spielt (
s. d. W.). —
Dat P. geht (läuft, rennt, kraut) Allg.;
et P. schleht de Fott (Hintern)
op wirft die Hinterbeine in die Höhe Kemp. RA.:
Esu sihr (
flott usf.)
wie e P. löf Rip, Allg.
He geht, tritt (op) (hat e Tritt), talp, tappt, tappscht, trampelt, trappt (kömmt getalpt) usf.
wie e P. (
s. d. W.) Allg.;
de kimms getuppt wie en alt P. Bitb-Dudeld, —
gekollert wei en half P. Saarbg-Taben Rodt;
de löf wie e Postperd Rip, Allg., —
e blengk (blind)
P. Erk, —
so hart achterut, as en P. lope kann Klev;
de rennt wie so e alt P. de Berg erop Aden-Kelbg, —
geht drop los we e P. op de Steg Daun-Tettschd;
der hät enen Gang wie et Kippenhüser (
s. d.)
P. MülhRh;
der micht Spring wie en jung P. Altk, Allg.;
de liegt (lügt)
su schnell, wie e P. laft Mosfrk, Rhfrk, Siegld, MülhRh-Holweide, Mettm;
dat P. steht wie en Hot (Holz) Heinsb-Süsterseel.
Dat es so wit doneəve wie e P. lope kann weit gefehlt Kref.
Wenn et heim geiht, sind de P. ilegs (eilig) MülhRuhr,
n. Ruhr.
Dem gonnt de P. lofe dem Verschwender Bergh-Hüchelhv.
De P. lofen net am Bauer seng Fenster dort werden sie nicht gefüttert Prüm-Ringhuschd.
Dem läft kä P. mih no so schlecht ist er Meis-Merxh.
Em Wort aus de Maul kimmt kei P. mih no Neuw-Datzeroth.
He stond do wie e hölze P. Dür;
der geht de Trappe erop wie e hölten P. Berg. — Das Pf. als
Zugtier; et P. arbeit, zieht, trick, fährt am Plug, gäht an de Pl.; he hät en P. ze Fell gohn; met de P. gegangen sen (han) Kenntnis von den Pf. haben;
dat P. ka geredde on gefahre weəre MüEif, Rip;
et P. anspannen;
e P. driven mit einem Pf. ackern usf. RA.:
Girdrogd (Gertrud)
get de Beien de Flock, de Kihen de Gangk, de P.ən de Strangk (Zock), dem Fuhrmann de Roddhau on de Hand on den Hämmeln heft se de Krepp op Prüm, WMosfrk (
s. Gertrud).
De fulen (träge)
P. halen am längsten Gummb-Berghsn.
De sett de P. nit inne Glaserkas (Glasschrank) lässt sie tüchtig arbeiten Mörs-Pelden.
De arbeit (schafft, werk, schuftet, zieht, trick) wie en P. Allg., —
en klen P.schə Kemp-Boish, —
e P. henger'm Plog Neuss, Verbr.;
de kann trecke wie e P. on flöte [] wie en Mösch (Spatz) scherzh. Schleid-Blumenth;
e lüg su schwer (stark) wie e (zehn) P. zehje kann Eif, Verbr.;
der lo liet, dat ziehe honnert Per net de Trepp ronner Wend;
me mott sech plagen wie en P. Remschd, Allg.
Wer arbeit wie e P., es och des Havers wert Köln-Stdt.
Arbeien üs wat för de Dummen un de P. Mülh-Ruhr.
Lot de P. werken, sät de Mönnek, die habben Hofiserer onger! Geld-Leuth, Elbf.
E P. darsch (darf)
net immer esu hart trecke, wie et kann man soll sich nicht überarbeiten Sieg-ODollend.
E gut P. zieht zweimol Wittl.
Dat P. trick, bös et (die Last)
küt Bergh-Hüchelhv.
Schwarte P. trecken got geistliche Fürsprache wirkt Rees-Haldern.
En Frauleitshor zieht mih wie zehn P. Trier-Schleidw.
De bruch Wort (Flüche, Umflätigkeiten),
de ke P. trecke kann Rip.
Ver handele, ver h. met Briketts, un wenn dat P. net tr. wellt, dann haue ver em op de Stetz! Erk-Körrenz.
So mid (müde)
wie e P. Ottw, Allg.
Et stärkste P. wüərd och ens möd MülhRh.
Van et völl (hart) Werke (
Arbeiden, Schaffen usf.)
gonnt de (beste, stärkste) P. kapot (frecken, barschten de P.) Allg., —
sterve de Bure de P. Aach.
Den es ze domm, dat mer em e P. en de Hand get Trier-OEmmel.
Mer spannt dat P. fir de Plug un net derhanner Trier-Schleidw.
Mer muss mat de P.ən fohren, de mer hot auch mit Leuten umgehen, mit denen man nicht gut fertig wird Mosfrk, Rip.
Ich dohn heifir, wat de P. fir de Sporren d. soviel wie ich kann (
s. Sporn) Prüm, Malm, Schleid.
Dat well ich dich sage: we net isst, de würd mager, on et P. es noch lang kene Wage, on doch kann mer demöt fahre Grevbr-Otzenr.
Soll dat P. die leddig Kar net mih ziehjen! soll man diese leichte Arbeit nicht mehr fertig bringen Prü
m. De het en gut P. för de Wage gute Fürsprache Geld-Kevelaer.
E hät alles mem P. fortgefahre der Fuhrmann ist wirtschaftl. erledigt Neuw-Datzeroth. In den breiten, weiten Mund
kann ene met P. on Kar (Gescherr) erenfahren Allg.
Et moss goəh, en wenn et P.chə met Kar en Koəhle dra geht (versenkt)! Aach, Selfk.
Et P. henger de Wagen spannen am verkehrten Ende etwas angreifen. —
Do ziehen (trecken, brengen, kriegen) mech ken zehn (hondert) P. hin (dar, fort); do halden mich k. z. P. von af; e P. krit mich net gehalden; do hält mech ken P von af; dat hält k. P. aus Allg.
Der deht wie en P. am Pötz (Brunnen) Rheinb. — Das Pf. als
Reittier; en P. reiden, om P. r., setzen; er dient (steht, es getrocke) bei de P. bei der Kavallerie;
op dem P. kunn (reisen). RA.:
Et geht nicks för en gut togerejen P. Rees-Haldern.
Jid P. löt sech och net regge (reiten) man kann nicht jeden zu der Arbeit brauchen Ahrw-Heimersh.
Do hät he sik wir en P. gereən! leichtsinnig gehandelt Ruhr.
De hät e doll P. geriə ohne Nachdenken etwas unternommen, wobei er hereinfiel Geld, Mörs, MGladb, Aach, Bergh-Kirchherten Köln-Stdt,
[] —
sich en dull P. g. Ess, Wesel;
de hät e domm P. g. Kemp-Süchteln, Aach-Merkst, —
sech e d. P. g. Eup;
de hät e geck P. g. Nfrk, —
e kuə (böses)
P. g. Aach-Stdt;
de hat e verkiəhrde P. g. Misserfolg MGladb.
Mer soll sich op kä P. seze, we mer net reide kann von einer Arbeit sich fernhalten, die man nicht versteht Trier-Euren, MGladb, Ess.
Se reggen op enem P. handeln einträchtig Rip, Birkf;
se r. net mih op en P. sie sind uneins geworden Malm, WEif.
We op si P. sett, s. op sinne Mester Heinsb.
He setz op dat P. wie ene Esel op em Prummebom Jül-Linnich.
Wenn mer en Hescher (Bettler)
op e P. setzt, de rennt de Leit um Wittl;
wenn ene Beddelmann op et P. küt, dann rit (reitet)
he sich ze duət MGladb, —
ritt he et d. Eup.
De (mit den O-Beinen)
hat te lang om P. geriden Remsch.
De sök et P., worop e setz (on setz (reck) drop); der Bur setz om P. on söck et Rip, Nfrk, Trier-Stdt.
Enen op et P. brengen (krigen, hevven) ihn aufregen, ärgern, wütend machen Rip, Nfrk;
enem op et P. helpen dass. u. ihm weiter helfen
ebd.;
den hammer op et P.chə genomme ihn verulkt Bo;
de es (küt) (schnell, flott usf.,
schwer) om P. (op et P.) ist leicht aufgebracht, erzürnt Rip, Nfrk;
he es op et P. (Perdje), — sett op et huə P. Nfrk.
De hölft äm op det P., awwer nit wirer dervan Altk-NFischb.
Der Peəper (
s. Pfeffer)
brengt der Mann op et P. on de Frau a jen Erd Heinsb, Verbr.
Mer mott sech nit op et huah P. setten nicht über andere sich erhaben fühlen, hochtrabend auftreten;
he sett (sitzt)
h. om (te) P. NBerg, Allg.;
op et hih P. klammen (klimmen) prahlen Bitb;
op et brede (gruəte) P. riə dass. MGladb;
de es om P. stolz Wippf;
de hät op enem doll P. geriə unüberlegt gehandelt Grevbr-Wevelinghv. Die Krankheit (Leid)
kömmt te P. (rasch)
on giəht te Fut (langsam)
(fort) NBerg, Rip, Nfrk;
de Krankhet kinnt ze P. gerieden un schleicht davon mat Schnekenschridden Bitb-Kyllbgw.
Jongk zo P., alt zo Foss Rip, Nfrk.
Do es Hannes wiər te P. aufgeregt, erzürnt Erk-Rath.
De läuf zu Pos (Post)
un zo P. eiligst, gibt sich alle Mühe;
ze Post on ze P. kunn viele kommen;
enen ze Pos on ze P. schecken überallhin auf die Suche;
dat geht jo ze Post on ze P. im Galopp Rip, Nfrk, WEif, —
zo Sprong on zo P. Malm.
Wann gej dat (dicke Butterbrot)
op hät, dann könnt gej ennen besope Bur van't P. schmitte Nfrk. —
De schlöf (
schläft, hät ene Schlof)
wie e P. — De schwitzt wie e P. Ottw, Allg.
Faul P. schwitze gere Bernk, Allg. —
De forzt wie e P. (Ackerperd) Allg.
De freit grad ut we de P. fiste er sagt seine Meinung in einer nicht bes. zarten Weise offen heraus Eup. —
Halt, Kutscher, et P. scheisst! wenn man Einspruch erhebt Trier.
De Appel (Rossapfel)
fällt nit wick (weit)
vom P., e fel dann de Berg eraf Jül-Linnich. —
Es P. lacht, es weist e Vochelsniəscht wenn es die Lippen
[] ganz auseinanderbreitet u. den Kopf ganz in die Höhe hebt u. die Zähne zeigt Ottw-Schiffw.
E lacht wie e P. Bitb-Badem;
ronneken (wiehern,
s. Wk. V 1)
äs en P. Rees. Der einen verunglückten Witz gemacht hat,
mächt de P. tom Lache Ess-Werden. — Das Pf. in
sonderbaren Lagen. RA.:
Dat sieht ut wie e P. met e Korsett Heinsb.
Komisch, wann en Sau lach, ävver noch doller, wann e P. en der Wege (Wiege)
lit Rhein-Queckenbg, —
litt un het en Esel as Koppküssen Ess.
Om Kermes krisde e Peddsche met e Flöttsche e jen Fott (Gesäss)
! Heinsb.
Bei Gott es alles mügelich, sät dem Bur, du riən (ritt)
he möt et P. no de Getembock (Ziegenbock) Kemp-SHubert. — In Wend. über das
Grösste: De hat Glöck wie e P. bes. beim Kartensp. Neuss-Kaarst;
de liet (lügt)
wie e P. Merz-Saarhölzb, Dür;
en Fromensch (Kerl) wie e P. Allg.;
en Hetz wei e P. Merz-Saarhölzb.
Dat es jet för e P. eine scharf wirkende Arznei Aach.
Eich hon Honger, eich kennt e P. verreissen (zer-) Rhfrk, Mosfrk, —
zerruppen Wittl-Neuerbg, —
fressen (
bas op de Schwanz Trier-Wintersd) Allg.
De worsch (wurstet, arbeitet)
sich zum glöhdige P. Köln-Stdt. —
Kein Pf. in Wend.:
Do denkt ka P. dron Trier, Allg.;
dor kann gen P. kluk üt worde Klev, Allg.;
dat merkt (kennt) ken P. Rees, Allg.;
su alt wie ich wörd ken P. Kemp;
för kei P. donn ech dat! um keinen Preis Köln, Allg. — Im
Kinderld. Hopp (höpp), Peddsche, op de Trapp, moəre es et Sonndag; da kuəme de Häəre möt di bongkte Kleəre, k. de Fraue möt die b. Maue (Ärmeln);
da kömmp de Buərschmann (Ackersch-), de suə got riə kann (met sin P. achteran); tribbel erop, tr. eraf, schlag dem Buər dat Piffke af, lot öm noch e Stömpke stohn, dat e noch ens schmoke kann! MGladb, Verbr. mit Var. SNfrk, Klevld, Bergh-Ahe.
Hopp, P., no der Müəhle, der Köster op et Füəle, der Pap (Pastuər) op de bonte Koh, se riə no der M. zo; om e Mauer (Malter)
Haver sall dat P. drave; om e Mauer Wecke sall dat P. schlecke; om e Mauer Erte sall dat P. de Fott opwerpe; drav, dr., dr., morge es et Sonndag, het et P. Rasdag! Heinsb-Erpen, Kemp-Grefr, —
b. Koh, dann geht et no der Müəhle zo! Nfrk, Rip (mit Var.), —
Kouh, vu dor dann met no Holland tu; te H. öm de Kerkhoff, wor dij b. K. de fette Mälk gof! Mörs-Wallach.
Hopp, h., P., zu der ruder Erdchen, zu der r. Millchen; et P. dräht e Fillchen, et F. dr. e Säckelchen; dau bas e kläne Quiquaquäckelchen! Saarbg-Soest.
Hopp, P., riə va Kölle no de Wiə, van de W. en de Bösch, fange mer och ne fette Fösch, och ne f. Has, de krit den N. met de Nas; de käck dem N. op de Nas! Jül-Inden.
Jö, jö, P., zo Kölle op dem Mäərtsche (Markt)
steht e Malder Haver, dat sell dat P. lade; do steht e M. Wecke, dat sall dat P. schlecke, schl., schl.! Dür, —
schlecke; dat P. geng op dat Is; dat Is, dat spliss; die Köttele, die floge; de [] Mösche, die songe: br, br! Bo-Walberbg.
Jö, jö, Ross, P. steht am Schloss; morge, m. Hawer dreschen, kret dat P. Spitzen ze fressen! Merz-Büschf.
Regge (reite),
r., P., he van danns no Bonn, schisse mer en de Tonn, schödde mer et en de Rheng (Rhein),
git et ene gode kölsche Branndeweng! Dür-Winden.
Ri, ra, Räss-che, et P. staht eam Schläss-che; et Fillche st. eam Stall on frisst de Hawer all! May-Trimbs.
Jage, j., j., Perdjen es so mager, hatt en Johr in den Stall gestohn, kann niet nor't Water gohn! Klev.
Rubbedubbedupp, de Landstrot op; dor stohn ene grüne Wage; dat P. was so mager, hatt söwe Johr ine Stall gestohn on kos (konnte)
nimmer nor't Water gohn; de Kuhw was dot, den Oss was blend; en Gättje (Loch)
dör de Bocks (Hose),
wor de Sonn dörschinnt! Klev-Calcar, Rees-Wesel.
Sponn ech dat P. en de Kar, et geng net hot on net har; du spen ech et an de Eg, du gong et net ut der Weəg; du spen ech em an de Plog, du geng et och net got genog; du wol et noch net laupe, du moss ech em verkaupe! Heinsb-Kirchhv.
En Düsseldörp om Mart (Markt),
do steht e P. on wart, bes et twelf Uhr hört schloəhn, dann fängt et an te goəhn! MGladb-Neersen.
Spellmann, den hatt Kor en P., et was noch genen Daler wert; ene Geit (Ziege)
van enen D. kost (konnte)
Sp. niət betahle! Klev.
Hans Pitterken liet (liess)
sinn Perdschen beschlohn, l. et den hohgen Berg opgohn, den h. B., den diepen Dal, wo H. P. sterwen sall usf. Mörs.
Doə wor enne Jong, den hei en Bomm (Bombe),
den hei en Böss (Büchse),
schot sewenhondert Föss (Füchse)
; die F. ging he verkuəpe, för et Geld koch (kaufte)
he sech e P.; dat P., dat wor noch gen drei Gölde wert; dat P. liep ower et Is; dat I., dat ret (riss)
; dat P., dat schet (schiss)
; die Fonke, die floge; die Mösse (Vögel),
die stove; et es geschitt (geschehen)
in den alden Titt Geld-Straelen.
Eigel, deigel, dagel; et P.jə treckt der Wagel, Mathildje soət derbänne en spällde met ene Pennek, feil rut en tebruək ein Rut (Raute),
du bis ut! Abzählr. Eup.
Fastelovend hess ech, Schelmstöcker wess ech; minge Vatter es ene riche Bur, hät sibbe P. ze Acker gonn; drei hät e gelihnt, vier höre nit sing usf. Rummelpottsld. Sol-Rheind.
Lank on Lotem (Latum),
Strümp (Strump)
on Strotem (Stratum),
Neisch (Nierst)
on Kesischwerth (Kaisers-)
sind dem Düvel sinn beste P. Ortslitanei. — In
Rätseln u.
Scherzfragen. Et sät nich: mä, et s. n.: mu, et es gen Oss, et es gen Kuh, wat es dat? Gummb-Berghsn.
Fir be (wie)
en Amer (Eimer),
en de Medde be e Fass, henne be Floss (Flachs)
? Koch;
vorn wie en Eimer, medde wie en Reh, henne wie en Besen? Siegld-Gosenb;
vor wie e Schneidbankskopp, h. wie e B.? Simm-Unzenbg.
Hor wirrer H., Bauch w. B., en der Medden en Steipen (Stange, Deichsel)
? Doppelgespann Bernk-Burgen.
Ver Rolle (Wagen)
v. Stolle (Pf.),
en Klippklapp on e Billhündche (Peitsche)
debei? May-Kollig.
Ek stohn för [] dech, dat wetts (weisst)
dou; ek well op dech, dat w. dou; dou steihs onder mech, dat w. dou? Reiter u. Pf. Mörs;
eich op deich, dau inner meich; eich hun en Dingen, dat kötzelt deich (Sporn)
? Trier-Schleidw.
Sechs Ban, vier Auen, v. Uhren, zwei Meiler? Fuhrmann mit Pf. Koch, Daun.
Dri Köpp on tiehn Ben; wat es dat? ein Mann mit zwei Pf. Geld.
Füəre lebendig (lef et, frett et Haver, Stroh), meddse duət, henge frett et Bruət? Pf., Pflug, Bauer SNfrk, Allg.
Füre wie ne Emmer (Pf.),
en de Meddse wie e Fass (Wagen)
on henge en Hafel (Handvoll)
Hanf (Peitsche)
? Dür.
Füəre stif on stärk, en de Medde wie e Roddelwerk (Huddels-) on henge en Fitzlapp (-büll, Fisbüll, Püffsack, Fuddelsbül)? SNfrk.
Füəre stärk, medde hoddelig, henge schlapp? Grevbr-Hoppers.
Füre Flesch un hingen Fl., middsen Stohl un Iser? Berg.
Vierontwentig Greggelegraggele, twee decke fette Bracke on enne fule Tück, den dorachter nor löppt; roje, r., wat es dat? 24 Eggenzähne, 2 Pf. u. ein fauler Knecht Geld.
Iənontwänteg (21)
Tecketacke (Egge),
twee Dickesacke (zwei Pf.)
on en ful Tiek (faule Zieche, der Bauer),
die dernewe liep? Geld-Straelen.
In Paschtorsch Gärtschen, do baut en klein, kl. Perdschen ohne Plug on ohne Rad, roj es, r. es, wat ös dat? der Maulwurf Mörs, Nfrk.
Et liep e Perdsche longs de Maas; je longer et froət, je schmaler wuərd et? Sense, im Gras Heinsb.
Et os net decker we e Keielklotz, on zeh P. zehjen et net de Berg erop; wat es dat? ein Knäuel Garn Malm, Allg. (mit Var.).
En fin P.chən löft duər dönn on deck, dat heət en blanken, stöhlen Röck on en langen flässen (flächsen,
wöllen)
Zal (Schwanz)
em Arsch? Nähnadel mit Faden OBerg, mit Var. verbr. (
s. Nähnadel). —
Et woər ens e P. en de Bach; wie kom et do widder drusse? nass Berg.
Wil P. seiht henne so gout wie vore? das blinde Pf. Bernk-Bruchw.
Wat för e P. hat kene Sterz? das Steckenpf. MGladb.
Op welche Sitt hät et P. de meste Hor? auf der Aussenseite Dinsl-Gahlen.
En half P. twee hat Ben; wievöl hät en Gans (ganz)
? zwei Klev-Goch.
Bieviel Näl (Nägel)
brauch mer fer e got beschloəh P.? keine Koch-Urschmitt, Neuw-Dierd.
Ene Hahn kann iəher en Krepp voll Haver opfreəte als e P.; glöffste dat? ja, denn der Hahn frisst kein Pf. MGladb, Trier-Schleidw.
Warom darf e P. kä Schneider gen? weil es Futter frisst Prüm, Verbr. — Im
Kindersp. P. spielen (Perdches) ein Kind ist das Pf., u. das andere führt es am Strick oder reitet drauf (
P.chə reiden auch ‘huckepack’) Allg.
Wievell P. fahren en (durch) de Bösch? Bohnen- oder Klickerratesp. Bo, Sieg, Schleid; A.:
Eich fahre nom Bösch. B.: Eich f. der no. A.:
Möt wievill P.? B. rät nun aufs Geratewohl Sieg-Rhö
nd. — Im
Volksgl. Ein Todesfall tritt ein, wenn das Pf. nachts wiehert, es sich nachts im Stalle herumdreht, es vor der Türe scharrt, es, an den Leichenwagen gespannt, vor
[] einem Hause scheut, nicht vorüber will; schüttelt es sich, so muss es in den nächsten Tagen eine Leiche fahren Verbr.
Wenn de P. näts met de Föt stampe, dann göt et Ren (Regen) Erk-Bellinghv. Sagen von Pf.
(et weld P. es wedder am lofe) sind zahlreich. — Im
Volksbr. Von Allerheiligen bis Lichtmess, wo es kein Vesperbrot gab, banden die Knechte den Pf. die Schwänze in die Höhe May-Kollig; ebenso nach beendigter Aussaat Kref-Fischeln. Vor 1880 musste ein neu gehandeltes Pf., bevor es in den Stall des neuen Herrn geführt wurde, über eine bereit gehaltene Axt schreiten Wend. Wenn ein Pf. ein Füllen warf, musste die Nachgeburt hoch auf einen Baum aufgehängt werden; dann trug das
F. später den Kopf schön hoch oNahe. Denen von Trier-Föhren, wo früher auch Pf. geschlachtet wurden, wiehert man zum Spott entgegen. — 2. übertr. a. persönl. α. scherzh. Esel, in Wend.:
Du bes e Kerlche wie unsem Herrgott si P. chə Köln;
so dumm wie Herrgotts P. Wend-Gronig;
noch dommer wie Christus sin P., on dat wor ennen Esel Mörs-Asbg. — β. scherzh.
Perdche(s) Läuse Koch, Kobl. — γ. Heuschrecke Lennep-Windgassen;
P.chə Köln-Braunsf Stdt. — δ.
et sein P.chər dran (drin) Obstmaden Trier-Thörnich. — ε.
P.chən männl. Maikäfer Waldbr-Obernau, Sol-Wieschd. — ζ.
Treier (Trierer)
P.chən Marienkäfer Bernk-Gräfendrohn Neunk Berglicht. — η.
gelle P. Goldkäfer Bitb-Neuerbg. — θ. verächtl.
e richtig P., e P. van em Fraumensch ein körperlich starkes, grobes Weib Rip, Allg.;
en hölze (hölter) P. dummer, unbeholfener Kerl Rip, Nfrk;
P.schə förop hastiger Mensch Geilk-Randerath;
mager P.chə feistes Weib Köln-Stdt;
e jongk P. stürmischer, kräftestrotzender Bursche Allg. — b. sachl. α. Gebildweck in Pf.form zu St. Nikolaus Koch, Kobl, Eusk, Geld. — β.
Perdercher (of, bei de P.) Karussell Verbr. nach Wk. IV 10 Saarl-Leiding, Merz-Schweml, Saarbg-Köllig, Trier-Merzlich, Bitb, Daun-Harling;
Peərdche Rheinb-Altend Meckenh;
hölze (hölte(re)) P. uWupp, Sol, Mettm, Dür-Heistern, Aach-Richterich Walh, Heinsb-Altmyhl, Geld-Issum. — γ.
Pedsches die frühern braunschweigischen, hannöverschen Geldstücke mit einem springenden Pferde Mettm;
Peərdches 25-Pfg.stück, Kassenmännchen MülhRh-Immigr. — δ.
en Paar genägelte P. verächtl. schwere genägelte Schuhe Sieg-Ägid. — ε.
Perdje Kurbelstange am Spinnrad Klev-Asperden. — ζ. scherzh. Spazierstock Bo-Pützchen. — η. in der Wend.:
Jet net för e Perdche Koəhle duəh Ladung eines Saumpferdes Aach-Stdt, Elbf. — θ. Pflanzen. αα.
Perdcher die Samenkapseln der Herbstzeitlose Merz-Stdt. — ββ. Löwenmäulchen, antirrhinum majus Rheinb-Kirchh. — γγ.
blau Piərdcher Rittersporn, delphinium ajacis Erk-Borschemich. — δδ.
Peddsches on Vügelkes Eisenhut, aconitum
[] napellus Kref-Fischeln;
blau Perdchen Gummb-Bomig;
Peddsches Geilk-Brüxgen, Heinsb-Dremmen,
-dcher Erk-Rurich, Grevbr-Noithsn, Jül-Hambch, Schleid-Dottel Scheven;
P.chən em Wäəlchen (Wagen) Waldbr-Bladersb. — ι. am Himmel herziehende Wolken Dür, Aach-Bergr. — κ.
Perdche ein Stück Fleisch, wie es die Mutter für die Kinder schneidet; Stück Speck; die harte, dicke Kruste Brot, vom Rande aus in
Perdcher eingeschnitten, die dann leicht abbrechbar sind;
P. mache; e P. Flesch (Speck) Sieg, Bo, Eusk, Köln, Bergh, Dür, Grevbr, MGladb.
E P.chə Flesch (Speck), zweimol en et Brut gebesse, drei Gaffele Gemös Regeln für das Gesinde Köln, Bergh. — λ.
Perdsches die Einkerbungen in der Mauerpfette,
de Murplat möt de P. Kemp-Breyell. — μ. Pl. am Bugspriet neben den Bugstegen befestigte Seile oder Ketten, zum Begehen des Bugsprietes Rheinschiff. — ν. scherzh.
Perdchen Zichorie, Kaffeezusatz,
met dem P. dorch de Kaffe reiden (ein vielgekauftes Fabrikat trägt ein Pf. als Fabrikzeichen) Bernk-Neumag. — j. in Wend.: αα.
eich ziehn dich iwer't Perchen! Schläge aufs Gesäss Trier-Kenn. — ββ.
ech gen der en Perdche an de Kopp! eine Ohrfeige Eusk-Zülp. — γγ.
Perdche mache fehlerhaft nähen, stricken Bo, Westerw. — δδ.
e Piərdchen hämgucken auf eine Stelle hinstieren Saarbg-Greimerath. — εε.
Perdjes karte ein Kindersp.; ein Knabe setzt sich auf den Rücken des andern u. sucht in dieser Haltung den Ball zu fangen Klev. — ο.
Perdches 12. Tour im Fangsteinsp. Zell-Pünderich;
Perdcher 8. T. Malm-Grüffl. — π.
Perdches ein Schlagholzsp.; die Spieler stehen rings um einen auf der Erde gezeichneten Kreis; in der Mitte steht der Wächter in einem kleineren Kr. mit einem Stock; das ihm zugeworfene Holz,
et P.chə, muss er damit zurückschlagen, wobei er den Kr. nicht überschreiten darf; fällt das Holz in seinen Kr., so hat er verloren Siegen. — ρ.
Erpel to P. scherzh. Kartoffelsuppe Elbf, Sol, uWupp.