lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

giozan

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
13 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
43
Verweise raus
41

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

giozan st. v.

Bd. 4, Sp. 275
giozan
st. v., mhd. giezen, nhd. gießen; as. giotan, mnd. gêten, mnl. gieten; ae. geotan; an. gjota; got. giutan. — Graff IV,281 f.
Praes.: giuzz-, givz-: 1. sg. -o Gl 4,66,19 (Sal. a 1); guz-: dass. -o 47,53 (Sal. a 1). 66,20 (Sal. a 1); gioz-: 3. pl. -en 1,594,28 (M); part. kiezinte: 415,32 (Sg 295, 9. Jh.); giozentaz: nom. sg. n. 2,668,62.
Praet.: koz (K), koaz (Ra): 3. sg. Gl 1,128,18; goz: dass. ebda. (Pa). T 128,9. 138,1. O 1,20,34. 4,2,16. 11,14. 27,15.
Part. Praet. (vgl. gi-giozan): ki-kozzan-: nom. pl. m. -e Gl 1,388,3 (Rb); acc. pl. n. -iu 447,16 (Rb, []-co-); ke-cozzin-: dass. -e 2,36,49 (i über getilgtem a); -cozen-: acc. sg. (m.?) -un 489,57 (zu -un statt -an vgl. Weinhold, Mhd. Gr., § 84); ka-gozzan-: nom. pl. f. -e 764,40; -gozan: Grdf. F 8,21; ki-gozzan-: nom. sg. m. -er 450,22; -ar 403,46; ke-gozzin: Grdf. Npgl 103,3; acc. pl. n. -]iu Gl 2,773,10; -gozen: Grdf. 5,5,14; ge-kozzin: dass. 2,37,13; ga-gozan: dass. F 29,8; gi-gozzan-: nom. sg. m. -er Gl 4,47,43 (Sal. a 1); -ar 5,45,26 (Sal. a 1); acc. pl. n. -iv 1,436,20 (M); -gozan-: nom. sg. m. -er 4,47,43 (Sal. a 1); acc. sg. m. -en 1,436,35 (M, 2 Hss.); acc. sg. f. -a 2,457,31; nom. pl. (?) m. -e 4,47,44 (Sal. a 1); acc. pl. n. -iv 1,436,18 (M, 2 Hss.: -iv, -iu); -u 19 (M). 36 (M); -gozzen-: nom. sg. m. -er 4,47,45 (Sal. a 1); -gozzin-: acc. pl. n. -iu 1,436,20 (M, 2 Hss.: -iu, -iv); -gozen-: nom. sg. m. -er 4,47,45 (Sal. a 1). 137,17 (Sal. c); -ar 47,46 (Sal. a 1); acc. pl. f. -a 209,29; -gozin-: nom. pl. m. -a 1,383,24; acc. pl. n. -iu 436,21/22 (M). 35 (M); ge-gozzan: Grdf. 2,30,21. 560,30 (Randgl.; verschr. Dat. Plur. von gi-goz? s. u. Bedeutungsteil; vgl. auch Franck, Afrk. Gr., § 132,1). Tiefenbach, Aratorgl., S. 58; -gozzen: dass. Gl 3,388,47 (Jd). 409,53 (Hd.); nom. sg. m. -]ir 4,47,46 (Sal. a 1); dat. pl. -]en 2,31,43. 773,79; -gossen: Grdf. 3,562,4 (Innsbruck 355, 14. Jh.).
gi-gozanemo: dat. sg. n. Gl 2,665,51; -gozzi: acc. pl. n. 1,436,21 (M); gozana: nom. pl. (m?) 507,41 (M, 9. Jh., -a < -e?); gozzin: Grdf. 661,73 (M, 12. Jh.; zu Synkope bei gi- u. Einfachschreib. von gg vgl. Wilm., Gr. 3, § 9. Weinhold, Mhd. Gr., § 373).
Verschrieben: gi-gozanerer: nom. sg. m. Gl 4,47,44 (Sal. a 1); -goznaniua: acc. pl. n. (?) 1,436,19 (M). 1) etw. in ein oder aus einem Gefäß gießen, schütten: a) eigentlich: von Flüssigkeiten: α) mit Akk. d. S. + Lokalbest.: nam after thiu ein bekin, goz er wazar tharin [vgl. deinde mittit aquam in pelvim, Joh. 13,5] O 4,11,14; β) Glossenbelege: kiezinte [(Gott) posuit tenebras in circuitu suo latibulum:] cribrans [aquas de nubibus caelorum, 2. Reg. 22,12] Gl 1,415,32 (Parallel-Hs. redan); hierher oder zu 2: giuzzo fundo 4,66; b) bildlich: von herbeigeströmter u. sich lagernder Menschenmenge: (wie) hingegossen, hingeschüttet (liegen): gigozina [omnes orientales populi] fusi [iacebant in valle, ut locustarum multitudo, Jud. 7,12] Gl 1,383,24. kikozzane lagun fusi iacebant [zu: ebda.] 388,3. 2) mit geringerer Intensität als 1: etw. auf eine Stelle träufeln, behutsam fließen lassen (u. U. mit wiederholt unterbrochenem Strahl), mit Akk. d. S. + Lokalbest.: (der Samariter) bant sina vvuntun, goz thara ana oli inti uuin alligavit vulnera eius infundens oleum et vinum T 128,9. thia (nartha) goz si (Maria) in sine fuazi O 4,2,16; mit kontextuell zu ergänz. Akk.: Maria habenti salbfaz salbun fon narthu gitana diura, inti gibrohanemo goz ubar sin houbit linentes Maria ergo habens alabastrum unguenti nardi spicati pretiosi, et fracto effudit super caput Ihesu recumbentis T 138,1. 3) etw. vergießen, ausgießen, fließen lassen: α) mit Akk. d. S.: tho goz er (Christus) bi unsih sinaz bluat, thaz kuning ander ni duat O 1,20,34, ähnlich 4,27,15; β) im Zustandspassiv: bluoth . daz ubar ærda ist kagozan sanguis ..., qui effusus est super terram F 18,21; γ) Glossenbeleg: goz hluttar effundebat Gl 1,128,18. 4) als Term. techn. der Metallgießerei: etw. gießen (d. i.: aus geschmolzenem Metall formen): nur Glossen- []belege: gigozaniu [duo quoque capitella fecit (der Erzgießer) ...,] fusilia [ex aere, 3. Reg. 7,16] Gl 1,436,18. 447,16. 5,5,14. gigozanen [fecit quoque mare] fusile [decem cubitorum a labio usque ad labium, 3. Reg. 7,23] 1,436,35 (zur Sache Bibellex. 362). gozana [corpus illius (des Krokodils) quasi scuta] fusilia [Job 41,6] 507,41. gegozzan [fuit impius olim religionis honor, cum numina] fusa [metallis artifices timuere sui, Ar. 2,180] 2,30,21. 36,49. 773,10. Tiefenbach, Aratorgl. S. 58. gegozzenen fusis [animantur vultibus aera, Ar. 2,728] Gl 2,31,43. 773,79. gekozzin uuerdint animantur [zu: ebda.] 37,13. kigozzanar [si caminis institissent (die Erzgießer) segnius, non esset ullus Iuppiter] conflatilis [, Prud., P. Rom. (X) 295] 403,46. 450,22. gigozana [caput et iam] coctile [Baal finxerat, Prud., Apoth. 325] 457,31. kecozenun [(deus refovit) illum] fusile [numen execrantem, Prud., H. p. cib. (IV) 40] 489,57. [gigozzanemo] liquefacto [tempora plumbo diffidit, Verg., A. IX,588] 665,51. kagozzane [stabat ... quadriga equorum] fusilis (Hs. fusiles) [ex auro, Pass. Sim. et Judae 539] 764,40; hierher wohl auch: gegozzen fusile 3,388,47. 409,53. gigozzaner conflatilis 4,47,43. 137,17. 5,45,26. guzo conflo 4,47,53 (Parallel-Hss. giblâen oder zisamanablâsan); — prägn.: aus gegossenem (u. geschmiedetem) Metall gefertigt: gigozena tabulas ductiles 209,29; etw. umgießen (d. i. einschmelzen u. anders formen): giozen [(die friedfertigen Völker)] conflabunt [gladios suos in vomeres, et lanceas suas in falces, Is. 2,4] Gl 1, 594,28 (Parallel-Hss.: gigiozan, 1 Hs. gigiozan ł girennan); — wenn nicht verschr. (s. o. Formenteil), dann hierher auch: gegozzan [exquirit arcam ditibus] massis [refertam, Prud., P. Laur. (II) 55] 2,560,30 (Parallel-Hs. gi-gôz st. n.). 5) übertragen: mit abstr. Subj., im Zustandspassiv: (weit) ausgebreitet, hingebreitet: gotes minni ist gagozan in unsere muotuuillun caritas dei diffusa est in cordibus nostris F 29,8. vuanda ouh si (die Liebe Gottes) ist diffusa in cordibus nostris (kegozzin ist in unseren herzon) . pe diu habet si uuazzeres namen [vgl. iam nomine diffusionis intellege aquas in caritate spiritus sancti, Aug., En.] Npgl 103,3. 6) intrans.: (schnell, heftig, mit starkem Geräusch) fließen, strömen: giozentaz [summis (der Fluß) Amasenus] abundans [spumabat ripis, Verg., A. XI,547] Gl 2,668,62. 7) Unsicher: gegossen golt markasita aurea Gl 3,562,4 (Parallel-Hs. cattengolt). Ist an geschmolzenen Schwefelkies (Katzengold, Katzensilber) gedacht (vgl. Diefb., Gl. 350b, s. v. martasicci; Duc. 5,268a, s. v. marchasita; Mnl. Wb. 3,1240, s. v. cattengout)? Oder handelt es sich um Goldglätte, das erstarrte kristallin. Bleioxyd von rötl.-gelber Farbe (vgl. Steinm., a. a. O., Anm. 1: „s. v. cathmia“; dazu Mlat. Wb. II,1,15, s. v. cadmia, Abschn. B 1) ? Schließl. ist zu erwägen, ob gegossen golt nicht für Katzengold in der Bed. ‘goldgelbes Harz aus Kirschbäumen’ (= geronnenes „Gold“?) stehen könnte (vgl. Schiller-Lübben 2,435; Diefb., Nov. Gl., S. 199, s. v. gummi); der Beleg wäre dann als spez. Fall zu 2 zu stellen. — gozzin [ab eo (sc. von Gott) missus est articulus manus, quae scripsit hoc, quod] exaratum est [Dan. 5,24] Gl 1,661,73 (2 Hss., 5 rîzan, 1 Hs. zanigôn). Dieser Beleg ließe sich als Kontext-Übers. (vgl. nhd. „eherne Lettern“) bei 4 einordnen; denkbar wäre auch Einordn. unter 5 (eigentl.). Könnte nicht auch an eine (heute nicht mehr bekannte) Variante der bibl. Erzählung gedacht werden, die den Glossator zu seiner Wortwahl veranlaßte (vgl. zum Buch Daniel u. seiner kompliz. Überlief. Bibellex. 309 f.; ferner „Buchstaben von Feuer“ u. „Flammenschrift“ in H. Heines „Belsazar“)?
Abl. giozantlîh; giozo; vgl. gussa, gussi.[]
7927 Zeichen · 369 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    giozanst. v.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +12 Parallelbelege

    giozan st. v. , mhd. giezen, nhd. gießen; as. giotan, mnd. gêten, mnl. gieten; ae. geotan; an. gjota; got. giutan. — Gra…

Verweisungsnetz

60 Knoten, 71 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 2 Hub 1 Wurzel 3 Kompositum 44 Sackgasse 10

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit giozan

15 Bildungen · 2 Erstglied · 13 Zweitglied · 0 Ableitungen

giozan‑ als Erstglied (2 von 2)

giozantlîh

AWB

giozantlîh adj. ; ae. geotendlic. — Graff IV,281. kiozant-lichemo: dat. sg. n. Gl 1,336,69 ( Rb ). als Term. techn. der Metallgießerei: das …

giozantlīh

KöblerAhd

giozantlīh , Adj. nhd. das Gießen betreffend, im Gießverfahren herstellbar, gegossen ne. concerning pouring, poured ÜG.: lat. fusorius Gl Q.…

giozan als Zweitglied (13 von 13)

afurgiozan

KöblerAhd

afurgiozan , st. V. (2b) nhd. „begießen“, wiedergeben, ausgießen ne. „pour on“ ÜG.: lat. refundere MH Q.: MH (810-817) I.: Lüs. lat. refunde…

bigiozan

AWB

bigiozan s. bi- giozan st. v.

duruhgiozan

KöblerAhd

duruh·giozan

duruhgiozan , st. V. (2b) nhd. „begießen“, durchtränken, durch und durch benetzen ne. „pour on“, soak (V.) ÜG.: lat. perfundere Gl Q.: Gl (A…

firgiozan

AWB

fir·giozan

fir- giozan st. v. , mhd. vergiezen, nhd. vergießen; mnd. vorgêten, mnl. vergieten. — Graff IV,284. Praes.: fir-giuz-: 3. sg. -it Gl 2,179,6…

gigiozan

AWB

gi- giozan st. v. , mhd. gegiezen; mnl. gegieten; ae. gegeotan. — Graff IV,281 f. Praes.: gi-giozent: 3. pl. Gl 1,594,25 ( M, 3 Hss. ); -gie…

ingiozan

AWB

in- giozan st. v. , mhd. îngiezen, nhd. eingießen; mnd. ingêten, mnl. ingieten; ae. ingeotan. — Graff IV,283. Praes.: in giuz: 2. sg. imp. H…

irgiozan

AWB

ir- giozan st. v. , mhd. ergiezen, nhd. ergießen. — Graff IV,283 f. Praes.: ar-kiuzz-: 3. sg. -it Gl 1,290,27 ( Jb-Rd ); er-kiuz-: dass. -it…

nidargiozan

AWB

nidar·giozan

nidar- giozan st. v. , mhd. nidergiezen, nhd. niedergießen ; as. s. u., mnl. nedergieten. — Graff IV,284. Praet.: nidargoz: 3. sg. T 117,2. …

zigiozan

AWB

zi- giozan st. v. , mhd. ze(r)giezen, nhd. zergießen DWb. XV,691 ; ae. tógeotan. — Graff IV,285. Praes.: z e-gevze: 1. sg. Gl 4,232,9 ( cgm …

zisamanegiozan

KöblerAhd

zisamane·giozan

zisamanegiozan , st. V. (2b) nhd. zusammengießen, verschmelzen ne. pour together, melt (V.) Q.: N (1000) I.: Lüs. lat. confundere? E.: s. zi…

ūzgiozan

KöblerAhd

ūzgiozan , st. V. (2b) nhd. ausgießen, vergießen, ausschütten, ein Gefäß leeren, verschütten, ausgleiten, abgleiten, weggleiten ne. pour out…