instrumentum

1. instrumentum (str-), -i n. (-a, -ae f.: MLWMLWMLWMLW p. 2077, 57. 61. 63. 65; -us, -i m.: MLWMLW p. 2077, 56. 64)script.:estr-: MLWMLWMLW p. 2077, 55. 60. 61.extr-: MLW p. 2077, 54.?inferm-: MLW p. 2078, 34.-rom-: MLWMLWMLW p. 2077, 54. 63. 70.-min-: MLWMLW p. 2077, 60. 61.?-men: MLWConc. Merov. p. 22,31 (var. l.). I quod instruit, armamentum, supellex, machina, adminiculum, subsidium – etwas das errichtet, herstellt, Gerät(schaft), Werkzeug, Hilfsmittel, Rüstzeug: A strictius: 1 gener.: a in univ.: α proprie: MLWMappae Clavic. 192 p. 224,9 pictorum -isinstrumentis. MLWAnon. geom. I 3,10 componitur ... -uminstrumentum ad altitudinem ... inveniendam. MLWFund. Barr. (MGScript. XV p. 981,40) -ainstrumenta ad capturam piscium utilia. MLWTract. de aegr. cur. p. 148,39 cataracte oculorum ... curantur ... cum cirurgico -oinstrumento, scilicet cum acu. MLWThadd. Florent. cons. 184 quod (vinum) distilatur cum -oinstrumento serpentis. MLWChart. Bern. II 471 p. 490,27 molendinum cum -oinstrumento, quod walka vocatur ... dederunt (sc. Haymo materque eius). MLWActa civ. Wism. B 424 exceptis fabrilibus -isinstrumentis. persaepe. β translate: MLWRimb. Anscar. 37 p. 72,19 licet signa virtutum velut -ainstrumenta iactantiae caute fugeret. MLWRagimb. epist. 6 p. 530,6 geometricas figuras ad mensurandum tres pedes habemus ad -uminstrumentum, longum eqs. MLWAdam gest. 4,21 p. 251,10 -ainstrumenta vanae gloriae. MLWRup. Tuit. vict. 12,11 p. 383,3 tria sacramenta salutis nostrę necessaria sunt -ainstrumenta eqs. MLWVisio Arisl. p. 324,2 visio, quam ... ad huius artis opus composuit et ad sua -ainstrumenta, ignes, imbutiones eqs. MLWBrunus Long. chirurg. prol. p. 105^C -ainstrumenta ... medicinę sunt tria ...; et illa sunt ... diaeta, potio et chirurgia. MLWAlbert. M. metaph. 1,4,12 p. 64,53 spiritum accipit vis formativa -uminstrumentum, per quem ... cuncta distincte producit. 11,2,22 p. 510,14 qui (orbis) est -uminstrumentum motus. saepe. b spectat ad arma: α in univ. (spectat ad arma diaboli: MLWl. 60): MLWGerh. August. Udalr. 1,12 l. 88 -ainstrumenta ad depositionem murorum. MLWCarm. de Frid. I. imp. 366 iubet -ainstrumenta parari, quis valeat muros dirumpere. MLWHeinr. Lett. chron. 28,5 p. 203,16 alii -ainstrumenta, que ericios et porcos vocant, preparant. MLWCaes. Heist. hom. II p. 52^a habet diabolus ... -ainstrumenta venationi congrua: copulas, cornua, sagittasque toxicatas. MLWStatut. ord. Teut. p. 83,20 si frater ... Christianum ... cultello vel aliquo alio, quo mors inferri solet, -oinstrumento usque ad sanguinis effusionem vulneraverit. saepe.in imag.: MLWRup. Tuit. vict. 13,5 p. 409,17 talibus (sc. supra descriptis) -isinstrumentis draco pugnabat et angeli eius. β iunctura -uminstrumentum bellicum sim.: MLWRegino chron. a. 876 p. 110,24 cui (Ludowico) maximae opes erant -ainstrumenta bellica. MLWBerth. chron. B a. 1077 p. 293,7 machinis et -isinstrumentis bellicis ... muros destruere. MLWCarm. Cantabr. A 5,5^a,3 quem Herodes regno timens -isinstrumentis bellorum quesivit perdendum, hunc eqs. saepe. c sustentaculum, tabulatum, pegma – Gerüst, Stützwerk, Gefüge: α in univ.: MLWTransl. Libor. I 35 qui cum ... super eum (pontem) transirent, repente rupto sub pedibus []eorum -oinstrumento lignorum ... submersi sunt. MLWVita Gebeh. Const. 1,12 ut parietibus in altum excrescentibus necessario ... lignorum -ainstrumenta subrigerentur, per quae onera portantes ascenderent et descenderent. MLWCasus Petrish. 1,23 p. 58,32 ascendit vir Dei super -uminstrumentum, ubi illi (pictores) iacebant velut mortui. al. β tenaculum, suppositorium – Halter, Ständer, Auflage: MLWEkkeh. IV. cas. 47 p. 108,8 erat Romę -uminstrumentum quoddam et theca ad antiphonarii authentici publicam ... inspectionem repositorium, quod a cantu nominabant cantarium. MLWNotae Salv. Scafhus. (MGScript. XIII p. 722,23) diversorum officiorum libris cum luminum -isinstrumentis ... dispositis. MLWTheoph. sched. 3,82 p. 148,27 folles et -uminstrumentum, super quod iaceant, secundum situm loci ad libitus tuos dispone (sim. 3,85 p. 154,8). d structura, opus – Bau(werk), Anlage: MLWHildeg. div. op. 3,1,1 l. 2 iterum vidi quasi ... magnę civitatis -uminstrumentum quadratum (cf. notam ed.). MLWTheod. loc. sanct. 1 omnia ... totius provincie -ainstrumenta sive emolumenta deleta sunt. e vas – Behälter, Gefäß: MLWHugo Flav. chron. 2 p. 373,14 cum ... s-umstrumentum illud, quod avis nominatur, subvectione caementi aptatum perpauci essent, qui ferrent. MLWTract. Micrer. p. 92,24 butyrum et lac coruscans in -isinstrumentis coque. ibid. iterum. 2 mus. i. q. organum – ‘Instrument’: MLWLup. Ferr. epist. 20 p. 27,25 sistrum musicum est -uminstrumentum (MLWMus. Enchir. 10,29. saepe. sim. MLWAnon. inst. patr. 34 -iinstrumenti musicalis artificio. al.). MLWIoh. Garl. mus. mens. add. 14,9 triplex diapason, quod vix reperitur nisi -isinstrumentis a flatu. MLWElias Sal. mus. 31 p. 61^b qui (cantus) cum -oinstrumento ligneo, cum viella optime cantaretur. MLWAnon. IV. mus. 2 p. 45,7 ulterius (sc. quattuor currentibus) ... non in voce humana, sed in -isinstrumentis cordarum possunt ordinari currentes. saepe. 3 anat. i. q. membrum – ‘Organ’: a usu vario: MLWAlfan. premn. phys. 2,51 p. 36 corpus ... organum, id est -uminstrumentum (cf. p. 560^A ὄργανον) existens animae. 27,4 p. 108 manus ... sunt -uminstrumentum captivum et ad artes congruum. MLWUrso gloss. 21 p. 44,12 principale naturae ad digestionem -uminstrumentum (sc. est stomachus). MLWAlbert. M. veget. 6,298 eius (croci) ... oleum odoratum facit anhelitum facilem et confortat -ainstrumenta eius. animal. 12,170 -uminstrumentum sensus auditus est aereum.avium: MLWFrid. II. MLWImp. art. ven. 1 p. 90,13 cum careant aves -isinstrumentis vocalibus. b de genitalibus: MLWAnon. coit. 2,2,1 ipsis naturalibus -isinstrumentis quedam aliquando fiunt, que operancibus eius minimum apposite obsequntur eqs. MLWPs. Galen. anat. 19 p. 196^A creavit Deus matricum radicem, ut esset -uminstrumentum et locus generationis in muliere. p. 196^B -uminstrumentum foeminae habet figuram inversam et protensam, id est fundatam intus; -uminstrumentum hominis habet inversam protensam extra. MLWAlbert. M. animal. 5,45 est ... spermatizationis signum mutatio ... -oruminstrumentorum sive organorum coitus. al. B latius: 1 indicium, testimonium, documentum (scriptum) – Beweis(mittel, -schrift), Zeugnis: a in univ.: MLWHeiric. Germ. I 3,241 extima telluris limbo cinxisse perenni oceanum perhibent patrum -ainstrumenta priorum. b litterae, diploma, charta – Dokument, Urkunde (t. t. iur.): α def.: MLWConr. Mur. summ. p. 135,25 -uminstrumentum est scriptura facta ad alicuius rei probationem et dicitur -uminstrumentum, quia instruit causas vel quia instruit mentem; et aliud est -uminstrumentum publicum, aliud privatum eqs. β exempla varia: MLWDipl. Merov. I 135 p. 343,39 tali extro-oextromento ... fermassit. 143 p. 361,39 p<er> suo es-umestrumentum delegasset vel firmasset. MLWForm. Marculfi 2,3 l. 51 quod si ⌊alicus -us⌋instrumentus (a. -isinstrumentis var. l.; MLWChart. Rhen. med. I 41 p. 47,19 aliquas s-as)strumentas ... conprehensus ..., quod nos nec fecimus nec facire rogavimus. MLWChart. Sangall. B 12 <constat quod> vindedisset ... s<ub leg>edimo iure es-intorumestrumintorum tiv<i ...>; ... signum Daghil<indae, que> hunc s-intustrumintu fie<ri rogavit>. MLWDipl. Karoli. M. 102 p. 146,37 ipsa es-aestrumenta per manibus se habire adfirmant (sc. monachi) et ipsas ... protullerunt recensendas. MLWForm. Arvern. 1^a per ipsas stro-asstromentas. MLWChart. Sangall. B 42 s-usstrumentus firmus permaneat. MLWConst. Melf. 1,42,2 per -ainstrumenta (-aminstrumentam a. corr.) confessionum. persaepe. γ iuncturae notabiliores (c. gen. inhaerentiae: MLWl. 68): MLWLex Ribv. 41,1 si quis mulierem disponsaverit, quicquid ei per ... cartarum -ainstrumenta conscribserit, perpetualiter inconvulsum permaneat (MLWDipl. Loth. I. 2 p. 54,1 s-strumenta c. MLWForm. Senon. I 38 s-strumenta c. saepe). MLWDipl. Merov. I 166 p. 414,17 per ligidema -omentainstromenta (MLWRahew. gest. 4,8 -isinstrumentis legittimis. MLWConst. Melf. 2,36). MLWConst. Melf. 3,64 falso -oinstrumento. MLWChart. Bund. 439 p. 336,34 per publicum []<in>str<umentum investiture> (MLWChart. ord. Teut. [Thur.] 296^h p. 236,21. saepe; de re v. Bresslau, Urkundenlehre. I. p. 655sqq.). MLWChart. ord. Teut. (Thur.) 2 muniri autenticis -isinstrumentis (MLWConst. Melf. 3,8. al.). δ spectat ad syngrapham: MLWChart. Worm. 176 (a. 1234) quod numquam mutuum contrahat episcopus aput aliquos creditores Romanos ..., qui super -ainstrumenta consueverunt mutuare. c signum – Siegel: MLWChart. Mekl. 869 (a. 1260) ut, que a presentibus rationabiliter ordinantur ..., -oruminstrumentorum appensionibus ... roborentur. d de sacris litteris: α in univ.: MLWVita Bertuini 4 (MGMer. VII p. 180,1) praedicavit illis (sc. populo) verbis divinis et evangelicis -isinstrumentis more solito. MLWVita Willib. p. 17,4 hagiographorum se ... subdidit -isinstrumentis.meton. i. q. libri – Schriften, Werke (usu plur.): MLWCozroh. praef. p. 1,6 omnia -ainstrumenta divinarum scribturarum novi et veteris testamenti in melius reparari non desistit Hitto episcopus. β testamentum q. d. – ‘Testament’: MLWCapit. reg. Franc. 30 p. 80,29 universos veteris ac novi -iinstrumenti libros librariorum imperitia depravatos ... examussim correximus. MLWHraban. epist. 52 recurrens ad veteris -iinstrumenti (testamenti var. l.) paginas. MLWReinher. Paderb. comput. 2,12 veteris -iinstrumenti et evangeliorum volumina consultantes. saepe. 2 apparatus, ornatus – Ausrüstung, Ausstattung, Zubehör: a in univ.: MLWLeo Mars. chron. 2,37 p. 237,15 (rec. II) princeps ... equorum -ainstrumenta auro purissimo insignita ... transmittens. MLWTrad. Patav. 633 p. 235,14 curtim quandam ... cum suis omnibus -isinstrumentis, animalibus et ceteris integre tradi constituo (sc. canonicus). MLWActa civ. Wism. A 1068 Gerardus ... obl<ig>avit navem unam cum omnibus -isinstrumentis. saepius. b insigne – Abzeichen, ‘Insignie’: MLWThietm. chron. 2,23 p. 66,11 qui (rex) cum ... paratis omnibus -isinstrumentis regalibus generum ... coronare voluisset. II in-, constructio – Aufbau, Errichtung: MLWRom. Salern. annal. p. 218,11 fecit Rogerius ... ante eam (sc. urbem) turrem fieri ..., coriis viminibusque munivit ...; sed nichil huiusmodi infermentum (-uminstrumentum var. l.) machine profuit sibi. III constitutio, praeceptum – Einrichtung, Anordnung, Regel (usu monastico): MLWHugeb. Willib. 2 p. 89,5 illum ... ad sacre cenobialis vitae -ainstrumenta preparare atque perficere festinabant parentes. p. 89,26 monasteriale moderationis -ainstrumenta. MLWVita Rimb. 12 p. 91,10 ut nullus ... -ainstrumenta bonorum operum, quae ... regula commemorat, aeque ut ipse observaverit. MLWSigeboto Paulin. 41 p. 930,15 locus nobis eligendus ... est competentior monasticae vitae, ubi ipsa solitudo quietis quoddam refrigerium cenobialibus -isinstrumentis accomodat.spectat ad observantiam praeceptorum: MLWHugeb. Willib. 2 p. 89,41 ut ... de die in die ad meliora caelestis militiae -ainstrumenta proficeret.Leithe-Jasper