monochordum

monochordum -i n.‚Monochord‘ I als einsaitiges Demonstrationsinstrument — as a single-stringed instrument used for the purpose of demonstration A Verwendung — usage 1 in der Theorie (zur Ausmessung des Tonsystems) — within music theory (for measuring out of the tonal system) a allgemein — general [s.VI] LmLBoeth. mus. 4, 5 p. 314, 7: Monochordi regularis partitio in genere diatonico. LmLBoeth. mus. 4, 6 p. 318, 3: Monochordi netarum hyperboleon per tria genera partitio. al. [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 11, 46: Regulam vocat (sc. Boethius) monocordum, quod est instrumentum omnis cantilene et consonantie. LmLGloss. Boeth. mus. 1, 16, 20:[] Diapason et diapente hic accipe pro una voce composita, ut in monocordo apparet. Si ponas magadam, extendes eam a primo, i. II, usque ad VI, et vocatur tripla simphonia, quia VI triplo continet II. LmLGloss. Boeth. mus. 2, 28, 5: Spacium cum dicit, mittit nos ad monocordum, ubi notantur spacia per literas. LmLGloss. Boeth. mus. 4, 1, 6: Regulam vocat (sc. Boethius) monacordi divisionem, tonorum distinctionem, quae fit per magadam, instrumentum ipsius monacordi. [s.IX] LmLScol. ench. 3, 530: temptemus et monocordi divisionem per easdem regulas sumere hoc prius cognito, quod productiores cordae seu fistulae sonos graviores edunt et eo acutiores, quo fuerint breviores. [s.X-XI] LmLTon. Lugd. pr. 72. LmLAnon. Bernh. 2, 22. al. LmLPs.-Odo mus. p. 266a: Omnes autem toni novenaria divisione fiunt, ut cum a capite monochordi, ubi chorda incipit, usque ad finem, ubi chorda finitur, per novem diviseris, ubi prima nona pars terminaverit, ibi signum primae vocis appones. al. LmLPs.-Odo dial. p. 253a: D.: Quaenam, rogo, illa est ars? M.: Mensura monochordi; quod enim bene mensuratum est, nunquam fallit. al. LmLBerno prol. 5, 16 app. crit. LmLGuido micr. 6, 2: Ut autem de divisione monochordi in paucis multa perstringam, semper diapason duobus ad finem passibus currit, diapente tribus, diatessaron quattuor, tonus vero novem, quae, quanto passibus numerosiores, tanto spatio breviores. al. LmLGuido reg. 76. LmLGuido ep. p. 478, 173: Mensura monocordi. al. LmLPs.-Berno mon. 1, 1. al. LmLHermann. mus. p. 19 (p. 125b). al. LmLOdor. Sen. p. 202. al. LmLOliva 21. al. LmLQuadr. fig. 1: Quidam Ratisponensis monachus nomine Otkerus adinvenit hanc mensuram quadripartitam et nominavit eam theorema troporum, quod dicere possumus cribrum monochordi. al. LmLWilleh. Hirs. 15 (c. 14), 1: Figura monochordi et explanatio eius. al. LmLAribo 30 p. 28: Quod divisio monochordi fiat aut per quantitatem aut per qualitatem. al. LmLComm. Guid. 9 p. 99: Proportio vero magis ex instrumento percipitur monochordi quam ex voce. al. LmLLib. argum. 23 p. 21: De divisionibus monochordi quot sunt. Quot sunt divisiones monochordi? Quattuor. Quae? Tonus fit per novem, diatessaron per quattuor, diapente per tres et diapason per duos. al. LmLPs.-Guido form. 2, 2. al. LmLFrut. brev. 3 p. 37: De sesqualtera vero et sesquitertia vel sesquioctava proportione in vocibus paulo est obscurius exemplificare, in monochordo autem vel aliis musicis instrumentis perfacile est considerare. al. [s.XI-XII] LmLQuaest. mus. 1, 12 p. 25. al. LmLTheog. Mett. 3, 1 (p. 184a). al. LmLIoh. Cott. mus. 6 tit.: Qualiter mensurandum sit monochordum. al. LmLTrad. Guid. 1. [s.XIII] LmLMus. man. 30, 17. al. LmLTon. Franc. p. 149b: Et etiam monocordus velociori hoc modo componitur. LmLHier. Mor. 19 p. 151, 2. al. LmLTrad. Garl. plan. I 97. al. LmLTrad. Garl. plan. IV 41: De operatione monochordi. al. LmLEngelb. Adm. 2, 4, 5. al. LmLWalt. Odingt. 3, 4, 5. al. [s.XIV] LmLMarch. luc. 6, 1, 4: hoc patet in divisione et proportione monocordi et sonorum corporum aliorum. al. LmLIoh. Mur. spec. 2, 1. al. LmLIac. Leod. comp. 1, 5, 12. al. LmLIac. Leod. spec. 5, 18, 1. al. LmLHugo Spechtsh. 170: Istinc mensuram monochordi discito puram. al. LmLQuat. princ. 2, 7. al. LmLWillelm. 2, 7: Divisio monochordi. al. LmLAnon. Ellsworth 4 p. 212, 1. al. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 19 p. 80, 11: De divisionibus monocordi. al. LmLProsd. mon. 3, 16: Iste ergo est modus dividendi monacordum quantum ad veram musicam et non fictam, in quo omnes modi monacordum dividendi conveniunt, ut supradictum est. Quantum vero ad positionem ficte musice in monacordo est sciendum, quod positio ficte musice est inventio quarundam vocum, que in manu musicali nullo modo reperte sunt, ad consonantias tamen colorandas neccessarie. al. LmLUgol. Urb. mon. 1, 4: In monochordi namque compositione duplex intervenit operatio, sensus scilicet, quo figuraliter comprehendimus spatia, et intellectus, qua ipsorum proportiones ratione monstrantur.[] LmLUgol. Urb. mon. 8, 1: De divisione monochordi secundum fictam musicam. al. LmLGeorg. Ans. 2, 79: Is vero numerus 9216, quem proslambanomenos assignari diximus in citharis antiquis, in monocordo hoc assignandus est tactui octavo. al. LmLAnon. Carthus. theor. 18, 1: volo ipsum monocordum, prout hiis temporibus est in usu Domino donante tripliciter, hoc est triplici modo, deducere, ut plurium testimonio concordantium fides detur: primo videlicet geometrice, secundo arismetrice et tercio armonice. al. LmLTrad. Holl. I 1, 3, 13. al. LmLIoh. Legr. rit. 1, 2, 7, 1. eqs. LmLConr. Zab. mon. F 3: monochordum, quod ob chordae suae unitatem nulla concordatione indiget et propter divisionis sive mensurae omnimodam certitudinem semper aeque perfecte sonans fallere omnino non potest. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 5. LmLBart. Ram. 1, 1, 2 p. 4. al. LmLIoh. Hoth. exc. p. 19. LmLAdam Fuld. 2, 1: Manus est monochordum aut instrumentum vocibus, litteris et clavibus registratum. LmLFr. Gafur. theor. 5, 4, 18: Sed semitonium et dyttonus atque semidyttonus, quanquam sonos coniungunt, nulla tamen dimensione monocordum destinguere possunt (sim. LmLMon. Figure I p. 176, 79). al. LmLGuill. Pod. 3, 13: De monachordi institutione et mathematica intervallorum demonstratione. LmLMon. A dextra parte p. 59, 1: Divisio monocordi secundum Boetium. LmLMon. Ad inveniendum p. 223, 1: Ad inveniendum veras falsetas seu semitonia vera in monocordo mensurato mensura regulari. LmLMon. Enquiriadis 1: Enquiriadis namque monocordi dimensionem si velis nosse. LmLMon. In mon. 1: In monocordo, quod dicitur Fortunatiani, illa mensura tenenda est. LmLMon. Iste p. 237, 1: Iste est modus et ordo faciendi monocordum antiquum. LmLMon. Longitudinem p. 150, 1: Monocordi divisio secundum modernorum musicam talis est. LmLFist. Rogatus 67 p. 74: Sicut in monochordo monstratum est, ita erit et in fistulis. al. LmLCymb. Arbitror 5, 1: Arbitror idcirco eodem modo se habere mensuram monochordi cymbalorumque, quod pulsatio sonum excitat utrimque, tinnitus chordae et cymbali ferit aerem liberum nullis circumstantiis clausum. b Umfang und Einteilung betreffend — with respect to range and division [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 4, 5, 111: Omnes quindecim soni, i. totum monochordum. [s.X-XI] LmLAnon. Bernh. 1, 6: Constat autem totum monochordum decorari quinque tetracordis (sim. LmLAnon. Bernh. 2, 6). LmLBerno prol. 1, 1: Omnis igitur regularis monochordi constitutio secundum preclaram disertissimi viri Boetii instructionem in XV chordis consistit. LmLGuido micr. 11, 25: Unde et finales voces statuerunt ⋅D⋅E⋅F⋅G⋅, quod his primum praedictam elevationem vel depositionem monochordi positio commodarit; habent enim deorsum unum tetrachordum gravium, sursum vero duo acutarum. LmLGuido reg. 48. LmLPs.-Berno mon. 5, 1. LmLHermann. mus. p. 18 (p. 125a). al. LmLOdor. Sen. p. 198. LmLWilleh. Hirs. 3 (c. 2), 1: Tota regularis monochordi structura constat quindecim chordis in duo diapason distinctis. al. LmLAribo 59 p. 7: Cur monochordo una dyapason non sufficiat (sim. LmLQuaest. mus. 1, 2 p. 13. LmLIac. Leod. spec. 6, 17, 1). LmLAribo 64 p. 7: Cur diapason tres non sint in monochordo (sim. LmLQuaest. mus. 1, 3 p. 14. LmLIac. Leod. spec. 6, 19, 1). LmLAribo 68 p. 8: Cur monochordum in tetrachorda dividatur (sim. LmLQuaest. mus. 1, 4 p. 14. LmLIac. Leod. spec. 6, 20, 1). al. LmLLib. argum. 28-29 p. 21. LmLFrut. brev. 6 p. 47: de tetrachordorum, per quae tota monochordi mensura discurrit, numero et nominibus et quomodo distribuantur, discamus. al. [s.XI-XII] LmLAnon. Wolf p. 194: Quindecim chordae habentur in monochordo secundum Boetium. LmLIoh. Cott. mus. 5, 2. al. [s.XIII] LmLMus. man. 4, 5. al. LmLEngelb. Adm. 3, 12, 1. al. [s.XIV] LmLIoh. Mur. spec. 2, 54: Omnis divisio monochordi, quod in se continet implicite et virtualiter omnia genera instrumentorum, vadit per tetrachorda.[] al. LmLIac. Leod. spec. 2, 33, 8: Haec consonantia (sc. semitonium minus) secundum Guidonem in monochordo sedecim vicibus continetur, sed videtur mihi, quod in gammate decem et septem vicibus contineatur. LmLIac. Leod. spec. 2, 89, 8: Regulariter enim in monochordo post duos tonos vel ad plus tres semitonium ponitur. LmLIac. Leod. spec. 2, 125, 3: Item fit haec consonantia (sc. tonus cum diapente et bis diapason) a prima et gravissima voce ipsius monochordi ad ultimam et acutissimam, idest a gammaut in ⋅e⋅la. LmLIac. Leod. spec. 2, 126, 26: De ditono cum diapente et bis diapason transeo, quia locum expressum non habet in tacto monochordo. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 36. al. LmLQuat. princ. 3, 5: septem esse in monacordo tetracordas. al. LmLOrig. et eff. 13, 1: Est quoddam instrumentum in arte utraque musicali, scilicet monocordum, per quod omnis ars musicalis distinguitur et probatur, in cuius medietate diapason strenue situatur. Et continet sex tonos fere; illa pars, quae remanet inter diapason et medietatem monocordi, dicitur apotome. (?) [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 20 p. 86, 13: Monocordus autem introductionis est, in quo nomina cordarum et tonorum, semitoniorum consonantiarumque ordo constituit. Monocordus enim trium generum est, in quo tota cantilena in tribus generibus melorum dividitur, scilicet diatonicum, chromaticum et enarmonicum. Monocordus vero novem modorum est, quem primitus Boetius et antiqui musici in ordinibus octo modorum troporum ordinaverunt et Grecis notulis et caracteribus designaverunt. al. LmLProsd. mon. 3, 12. LmLIoh. Floess 211: Notandum, quod ⋅e⋅la nequaquam ponitur in monocordo veterum musicorum, sed moderni ad ipsorum placitum addiderunt. LmLUgol. Urb. mon. 1, 9. LmLGeorg. Ans. 2, 103. al. LmLAnon. Carthus. theor. 18, 21: Et in hoc habes monocordum hiis temporibus usitatum, geometrice deductum et divisum usque ad tonum cum dyapenthe supra bis dyapason. al. LmLTrad. Holl. I 1, 1, 90: numerus clavium in manu musica et monacordo communiter a musicis assignatus usualis et non artificialis est. al. LmLTrad. Holl. VI 23, 1: Nota, quod in monocordo tum alii plures, ut puta viginti octo, alii pauciores, ut puta decem octo vel XV sonos constituunt. al. LmLConr. Zab. tract. V 1: Subdividitur autem cantus C duralis in tres secundum tria ⋅g⋅ in monochordo posita. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 1. LmLBart. Ram. 1, 2, 5 p. 37: In Hispania vero nostra antiqua monochorda et etiam organa in ⋅c⋅ gravi reperimus incepisse. al. LmLFr. Gafur. theor. 5, 1, 15. al. LmLMon. Mon. ench. 1: Monocordum Encheriadis constat ex X et VIII cordis. LmLMon. Primum dividas I p. 60, 2: Item compendiose edita mensura monochordi octochordi. c die Bezeichnung der Meßpunkte betreffend — with respect to determining points of measurement [s.X-XI] LmLPs.-Odo mus. p. 271a: in monochordo unaquaeque vox ab octava sua, quam medio dividit, eodem charactere, quamvis dissimili, figuretur. LmLPs.-Odo mus. p. 273b: omnes monochordi litteras per ordinem ponimus. LmLPs.-Odo mus. p. 280a: ut eum, qui antiphonarium per monochordi litteras notare debet, qualiter eas distribuat, doceremus. al. LmLPs.-Odo dial. p. 253a: In primo capite monochordi ad punctum, quem superius diximus, ⋅Γ⋅ litteram, id est G Graecum, pone, quae, quoniam raro est in usu, a multis non habetur. LmLPs.-Odo dial. p. 255a: Litteras monochordi, sicut per eas cantilena discurrit, ante oculos pone. al. LmLGuido prol. 58: Septem vero sunt litterae monochordi. al. LmLGuido micr. 2, 2 (inde LmLIac. Leod. spec. 2, 14, 30). al. LmLGuido ep. p. 476, 163: Quot sint note et qualiter in monocordo disponuntur. LmLOdor. Sen. p. 150. LmLWilleh. Hirs. 25 (c. 24), 4: Ordo specierum diapason secundum positionem litterarum in monochordo. al. LmLComm. Guid. 54 p. 104: spatium monochordi in diversas litteras distribuitur. al. LmLLib. argum. 28 p. 21: De litteris monochordi quot sunt. Quot sunt litterae in toto monochordo?[] Litterae autem in monochordo sunt XXI hoc modo: ⋅Γ⋅A⋅B⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅a⋅b⋅C⋅c⋅d⋅e⋅f⋅g⋅⋅⋅⋅⋅⋅. [s.XI-XII] LmLIoh. Cott. mus. 5, 1: nunc de notis monochordi tractare incipiamus. al. LmLTrad. Guid. 1: His ergo quattuor divisionibus omnes repertae litterae in monochordo scribuntur. al. [s.XIII] LmLMus. man. 2, 7: Cur modis variis litterae formentur in monocordo. al. LmLTrad. Garl. plan. I 133: Septem sunt signa monochordi, scilicet ⋅G⋅A⋅B⋅C⋅D⋅E⋅F⋅, quae in infinitum posita <sunt> (sim. LmLTrad. Garl. plan. IV 56). LmLEngelb. Adm. 4, 26, 2. LmLWalt. Odingt. 5, 4, 44: Duae autem voces mobiles, scilicet ⋅b⋅ acuta et ⋅⋅ superacuta, sunt propriae voces monochordi. Reliquas vero vocant falsas musicas. al. [s.XIV] LmLIoh. Mur. spec. 2, 90: Divisiones autem lineae monochordi per litteras signabo. LmLIac. Leod. comp. 2, 4, 3: Nova quaedam vero signa specialia videlicet pro communibus saepe poni contingit, quibus insigniti soni a monochordo vero deviant. LmLIac. Leod. spec. 2, 63, 8: per litteras monochordi nostri seu gammaut vel palmae. LmLIac. Leod. spec. 4, 16, 7: Nos autem in nostro monochordo non utimur nisi septem Latinis litteris et una Graeca. LmLIac. Leod. spec. 5, 16, 13: Tactas litteras aliqui signa vocant monochordi, quia per eas monochordum signatur, partitur et distinguitur. al. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 71. al. LmLQuat. princ. 3, 4: Quot voces quelibet litera monacordi possidet. al. LmLIoh. Boen mus. 3, 185: modernus usus dictas litteras in clavibus extra naturam monocordi manualis admittit solum propter consonantias vel lasciviam ipsius cantus. LmLHeinr. Eger 2 p. 37: Litteras igitur invenis in monochordo viginti duas dissimiliter scribendas, quae syllabas cantuales, quae tantum sex sunt, innuunt, scilicet ut, re, mi, fa, sol, la. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 16 p. 76, 5: De litteris monocordi. al. LmLProsd. mon. 5, 8: duodecim sunt toni, in medio quorum nullum repertum est semitonium in manu musicali actualiter positum, quare ibi talia semitonia nos fingere oportuit propter consonantias colorandas, ut dictum est, et ideo talia semitonia fictas musicas appellamus, que numero sunt duodecim, ut dixi, istis duodecim literis alphabeti in monacordo signate, scilicet I K L M N O P Q R S T V. al. LmLTrad. Holl. VI 15, 9: gamma est composicio signorum monocordium (ex errore pro monocordi?) cum vocibus. LmLTrad. Holl. VI 28, 20: una monacordi littera in capite cantus presignetur, ut scire valeamus, quo modo sit cantus et ubi debeat incipi vel finiri. al. LmLConr. Zab. tract. CC 1. al. LmLFr. Gafur. op. 5, 6. LmLBart. Ram. 1, 1, 3 p. 7. LmLFr. Gafur. theor. 5, 6, 13. al. LmLContr. Volentibus I p. 23a: omnes note monocordi vocantur aliquo istorum sex nominum, scilicet ut, re, mi, fa, sol, la. LmLMon. Figure I p. 174, 1: Figure monocordi vel note sunt iste ⋅Γ⋅A⋅b⋅C⋅C⋅D⋅E⋅F⋅G⋅a⋅b⋅C⋅c⋅d⋅e⋅f⋅g⋅⋅⋅⋅⋅⋅. 2 in der Praxis (zur Kontrolle der Intervalle beim Singen) — in musical practice (for the control of intervals while singing) [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 11, 46: Regulam vocat (sc. Boethius) monocordum, quod est instrumentum omnis cantilene et consonantie. [s.X-XI] LmLPs.-Odo dial. p. 252a: Sicut magister omnes tibi litteras primum ostendit in tabula, ita et musicus omnes cantilenae voces in monochordo insinuat. LmLPs.-Odo dial. p. 257a: de regularis monochordi curiosa investigatione ac regularium cantuum approbatione falsorumve emendatione. LmLBerno prol. 9, 41: Nisi enim hae antiphonae „Alias oves habeo“, „Domine qui operati sunt“, quae sexti sunt toni, in quintum transponantur locum, ... nequaquam in regulari monocordo servare poterunt ordinem suum. LmLGuido prol. 56: Duos enim colores ponimus, croceum scilicet et rubeum, per quos colores valde utilem tibi regulam trado, per quam apertissime cognosces de omni neuma et unaquaque voce, de quali tono sit et de quali littera monochordi, si tamen, ut valde est opportunum, monochordum et tonorum[] formulas in frequenti habeas usu. LmLGuido micr. 1, 3: Igitur qui nostram disciplinam petit, aliquantos cantus nostris notis descriptos addiscat, in monochordi usu manum exerceat hasque regulas saepe meditetur, donec vi et natura vocum cognita ignotos ut notos cantus suaviter canat. al. LmLGuido ep. p. 458, 92: Si litteras, quas quelibet neuma habuerit, in monocordo sonaveris atque ab ipso audiens tamquam ab homine magistro discere poteris. LmLHermann. mus. p. 48 (p. 140b): multum proderit, siquis proprias cuiusque diapente et diatesseron species tam monochordi quam vivae vocis usu memoriae inculcaverit. al. LmLOdor. Sen. p. 213. LmLWilleh. Hirs. 20 (c. 19), 4. LmLAribo 22 p. 48. al. LmLComm. Guid. 31 p. 102: Dixi regulis et cantibus musice notatis discrimina vocum cognosci, sed tamen melius in monochordo cognoscuntur. al. LmLCompil. Casin. 1, 22 p. 399: Schemata sunt, per quae sine voce magistri per monochordum ignotum cantum discere possis. [s.XI-XII] LmLIoh. Cott. mus. 7, 2: Monochordum propter unam, quam solummodo habet, chordam nomen accepit. ... Ad hoc autem instrumentum istud perutile est, ut cantus, de quo dubitetur, verusne sit an falsus, in eo probetur (inde LmLHier. Mor. 13 p. 58, 4. LmLConr. Zab. tract. LmLAH 1). al. [s.XIII] LmLAmerus 15, 2. [s.XIV] LmLIac. Leod. comp. 2, 2, 10: Fit autem hoc monochordi instrumentum ob hanc causam, ut hi, qui vocem naturalem ad consonantias applicare nesciunt, si hominem verentur, saltem ab artificiali instrumento addiscant vocemque naturalem eidem applicent. Valet autem istud monochordum ad experiendum, utrum vox naturalis consonantias debite efferat secundum dispositionem naturalem ratione praevia gubernatam, fixam, firmam et incommutabilem. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 66: semitonium inter ⋅F⋅ grave et ⋅G⋅, quod semitonium facit diapente ad ⋅B⋅ grossum et istud semitonium est valde necessarium in monochordo et in organis, quia sine ipso non posset apte cantari sequentia „Congaudent angelorum“ etc. et plures alii cantus. al. LmLPetr. Palm. p. 507: Musica immensurabilis est illa, per quam cantatur divinum officium secundum gamma manus et monocordum. LmLQuat. princ. 3, 48. al. LmLHeinr. Eger 2 p. 36. al. [s.XV] LmLTrad. Holl. I 1, 1, 2: Primum igitur hoc illi, qui artis musice rudimenta proponit degustare seriosius iniungitur, ut monacordum sive manum musicam uberius exerceat usumque utriusque alte memorie commendat, super quam deinceps tonos cantuum, modos sive tropos suis limitatis clavibus penes arsim et thesim sagaciter examinet, qui cuiuslibet cantus regularitatem enarrant. LmLTrad. Holl. VI 28, 3. al. LmLConr. Zab. tract. AG 10: Hinc ait Odo in suo dialogo in persona magistri ad discipulum: Pone ante oculos tuos litteras monochordi, sicut discurrunt per eas cantilenae, et si non plene cognoscis vim ipsarum litterarum vocumque suarum, percutiens chordam secundum easdem litteras mirifice audies et cognosces ab ignorante magistro. eqs. LmLConr. Zab. tract. AL 1: Utendum quoque ad hoc est monochordum, ut, si quis dissonam vocem habeat, per ipsum a dissonantia paulatim compescatur hoc modo, quod pro sui exercitatione iterum et iterum cantare volens qualiacumque cantica primo clavem monochordi, in qua canenda cantio incipit, digito tangat et iuxta sonum eius incipiat et continuando semper post tria vel quattuor verba cantici iterum ac iterum clavem, in qua tunc est, tangens diligenter probet et consideret, si vox sua omnino consonet ipsi sono clavis (sim. LmLConr. Zab. mon. Y 2). al. LmLConr. Zab. mon. L 1: ad hoc plurimum valet ipsum monochordum, ut cantus choralis per ipsum celerius, melius ac facilius et doceatur ab informatoribus et discatur a scolaribus sive auditoribus. passim B Etymologie — etymology [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 11, 51: regula, i. monochordum, dicitur enim sic a ‚monos‘ et ‚corda‘. [s.XI] LmLLib. argum.[] 18 p. 20: Monochordum Graece Latine unichordis dicitur vel unichordium (inde LmLIoh. Cicon. mus. 1, 18 p. 80, 4). LmLIoh. Cott. mus. 7, 2: Monochordum propter unam, quam solummodo habet, chordam nomen accepit. ‚Monos‘ siquidem ‚unus‘ vel ‚solus‘ Graece dicitur (inde LmLHier. Mor. 13 p. 58, 4. LmLConr. Zab. tract. AG 3). [s.XIII] LmLMus. man. 4, 4. LmLIoh. Aegid. 9, 1. [s.XIV] LmLIac. Leod. comp. 2, 4, 43: monochordum ab una chorda denominatur et non a pluribus. Quocirca diachordum vel etiam trichordum non dicitur, sed monochordum. LmLIac. Leod. spec. 5, 17, 19: Monochordum siquidem, etsi ab unitate chordae nomen trahat, tot tamen virtualiter distinctas continet chordas, <quot> in eo describere voluerit quis distinctas voces et consonantias. Anon. Meyer 9, 1: Monocordum dicitur a ‚monos‘, quod est ‚unum‘, et quia monos est principium, ideo principium fit de monocordo. Unde monocordum est principium omnium aliorum instrumentorum armonicorum. [s.XV] LmLTrad. Holl. I 1, 3, 2. LmLIoh. Legr. rit. 1, 2, 6, 3: a ‚monon‘ Graece, quod est ‚solum‘, et ‚corda‘ Latine, quasi solicordium, dictum esse monocordum. Non quod solam cordam habeat istud instrumentum, sed quia, quicquid in multis solet fieri cordis, si se feriendo non impugnent claviculae, totum in una fiet. LmLNicol. Burt. 3, 20, 162: monochordum est nuncupatum quasi solichordium. C Beschreibung — description 1 generell — general [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 4, 5, 32: Regulam dicit (sc. Boethius) lignum monacordi cavum, i. cui superponitur corda. LmLGloss. Boeth. mus. 4, 18, 3, 4: In forma itaque monocordi recta linea circulum tangit, quia circulus magade iungitur directe linee, que determinat superficiem regule. [s.X-XI] LmLAnon. Bernh. 1, 1: Designatio monochordi. ... De quo scribere libuit, qualiter componi et mensurari possit. Itaque debet fieri quadrum et concavum lignum protensa longitudine, stricta non nimis latitudine, aequa quadratura. Quo facto superextendatur regula et trina dispositione, id est diatoni, chromatici, enarmonii, tracta in longum linea aequaliter dividat (sim. LmLAnon. Bernh. 2, 1). LmLPs.-Odo dial. p. 252a: D.: Quale est illud monochordum? M.: Lignum longum quadratum in modum capsae et intus concavum in modum citharae, super quod posita chorda sonat, cuius sonitu varietates vocum facile comprehendis. D.: Quomodo ponitur ipsa chorda? M.: Per mediam capsam in longum linea recta ducitur, et relicto ab utroque capite unius unciae spatio in eadem linea ab utraque parte punctus ponitur. In relictis vero spatiis duo capitella locantur, quae ita chordam super lineam suspensam teneant, ut tanta sit chorda inter utraque capitella, quanta et linea, quae et sub chorda (inde LmLVocab. mus. p. 139. LmLIac. Leod. comp. 2, 2, 6. LmLIac. Leod. spec. 5, 17, 1. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 57. LmLComm. Boeth. II p. 262, 13. LmLTrad. Holl. I 1, 3, 16: ... lignum longum quadratum ad instar capse seu pharatre arcualis vel linteris brutalis dispositum, ... LmLConr. Zab. tract. P 4. LmLDiff. mus. 69. LmLBonav. Brix. 27, 4). LmLFrut. brev. 13 p. 99. LmLTheog. Mett. 2, 1 (p. 183a): Monochordum autem est musicum instrumentum, quod naturaliter et sufficienter antiquitus constabat octo chordis, quae notantur totidem primis alfabeti litteris secundum usum modernorum (inde LmLAnon. Erford. p. 161). [s.XIII] LmLComm. Boeth. I 1, 11 p. 49: invenit (sc. Pytagoras) quandam regulam, quae dicitur monocordum, scilicet quoddam instrumentum, quod habet unam solam cordam, sed illam cordam variis distinxit coloribus, ut unus color dictaret medietatem, alius terciam vel aliam quamlibet partem, et si superponeretur corda colori, qui notabat medietatem, tunc corda brevior tacta resonabat diapason ad totalem, quia totalis duplo maior erat ea. LmLIoh. Aegid. 9, 1. LmLTrad. Garl. plan. I 16: Unde monocordum est quoddam[] instrumentum trium palmorum in longitudine, in latitudine vero unius palmi vel circa habens unicam cordam (sim. LmLTrad. Garl. plan. III 16. LmLGuido Dion. 1, 1, 406). [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 5, 17, 17: Iam igitur aliqualiter patet, quid sit monochordum, de quo dicunt aliqui, quod illud lignum quadratum et concavum, in cuius medio chorda debet extendi pendula, habere debet circiter tres palmas in latitudine et unam circiter in spissitudine. LmLHugo Spechtsh. comm. p. 63. LmLHeinr. Eger 2 p. 36. Anon. Meyer 9, 4: Monocordum autem sic fit: fiat una regula, scilicet unum lignum concavum, super quod extendatur corda. Deinde regula signetur punctis secundum signationem vel divisionem corde, et fiat una tabula gracilis sub corda, que Grece vocatur magada. LmLComm. Boeth. II p. 254, 15: lineam quandam distrahemus in monocordo ab uno capite ad aliud in longum, ut illa sit quasi umbra corde illius instrumenti. [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 18 p. 80, 2. al. LmLUgol. Urb. 5, 9, 31: in monocordo, cuius cordae sunt aeneae. LmLIoh. Legr. rit. 1, 2, 6, 12: Vis nunc bonum fabricare monocordum? Elege tibi primo lignum durum ac bene siccum et ad resonandum super omnia dote naturali peraptum (ed.: per aptum). Idque sit in radio solis et non in umbraculo natum neque per se mortuum, sed cum adhuc viride staret ac sanum florente luna prorsus e trunco decisum. Cave rursus diligenter, ne capsella curta sit aut stricta, sed alterum concordet alteri iustis dimensionibus. LmLPaul. Paulir. 7, 3, 1 p. 14: Monocordum est instrumentum longum in modum canne, longum intus concawum habens foramen et desuper unicam cordam nervalem, que pertranssit novem particulas alfabeto prepulcre divisas. Cuius corda percussa cum penna aut ligno prius tamen sinistra manu registrata multum artificialiter docet omnem melodiam confingere. al. LmLMon. Fac lineam p. 183, 23: Sit autem monocordum adminus 6 palmorum in longitudine. Foramen resonantie constabit prope ⋅g⋅. LmLMon. Fiat corpus p. 221, 1: Divisio monacordi etc. Fiat corpus concavum quadrum. Ponatur corda super illud. Fiat magadam in cauda seu dextra parte et fiat distanciam inter magadam et parietem corporis caude a spissitudini duorum policum. Distancia vero a pariete capitis usque ad primum punctum fiat unius policis. LmLMon. Mon. compos. I p. 67, 3: Monocordum compositurus accipe quadram formam, quantum volueris longam, de IIII^or ligneis tabulis dolatis subtilibusque atque decenter sibi coniunctis factam. Deinde inspice aptiorem planiciem illius quadreformae et in ea duas lineas parvo intervallo a se disiunctas in longum trahe. Inter quas monocordi cordas secundum Boetium tali modo mensurabis (sim. LmLMon. Mon. compos. II p. 67, 3). LmLMon. Mon. regulare p. 179, 1: Monochordum regulare quinque circini fractionibus mira brevitate hoc pacto (ms.; ed.: breviter. Hoc pacto) constitues: Accipias tabulam tenuem, lenigatam (ed.: leuigatam), qualis in fidibus et psalteriis est ea, super quam cordae tenduntur, appellaturque ab opificibus illorum instrumentorum tectum, que habeat in longitudine pedes tres, in latitudine vero pedem dimidium. al. 2 für das Tastenmonochord — with respect to the monochord with keyboard (cf. LmLGümpel, Tastenmonochord) [s.XV] LmLGeorg. Ans. 2, 136: Sunt vero hi tactus et eorum dispositiones in sua elongatione et proximitate communes monocordo et organo. LmLConr. Zab. tract. YY 2: Formandum itaque sic erit monochordum: Fiat corpus eius ad instar clavichordii corporis in consimili longitudine, profunditate et, si placet, etiam latitudine. Verumtamen propter chordae unitatem tanta non indiget latitudine sicut ipsum clavichordium ob suarum chordarum multitudinem. Et quemadmodum unum clavichordium maius alio invenitur, sic et monochordum maius vel minus facere poteris. Moduli autem, id est claves ligneae, quae chordam tangere sive percutere debent, numero[] viginti praeter duo ⋅b⋅ mollia, in ea parte, qua extra corpus monochordi protenduntur, omnes aequalis sint latitudinis, omnes quoque omnino integrae ad instar primae et ultimae clavium in ipso clavichordio ut communiter repertarum praeter has duas claves sub secundo scilicet et tertio ⋅c⋅ immediate positas. eqs. D in übertragener Bedeutung — by analogy 1 für das Tonsystem — for the tonal system [s.X-XI] LmLTon. Boeth. mus. 2: Sunt enim quattuor in regulari monochordo finales cordae. LmLPs.-Berno mon. pr. 2, 2: si tria monochordorum genera mensurare disponas, superficiem a magada ad magadam lineis protensis in tria dividas. LmLComm. Guid. 67 p. 105: Sciendum est enim, quod, cum duae sint maneriae semitoniorum, unum maius et alterum minus, maius quidem semitonium in monochordo est Boetii, minus vero in monochordo Guidonis. LmLComm. Guid. 65 p. 137: cum in monochordo Enchiriadis tritonus semper continuatus non bene sonet. LmLLib. argum. 20 p. 21: Monochordorum genera quot sunt? Tria. Chromaticum scilicet, enharmonicum et diatonicum. al. LmLFrut. brev. 11 p. 94. LmLQuaest. mus. 1, 24 p. 64. [s.XIII] LmLMus. man. 4, 2: In sequenti litterarum serie, quae in musica monocordum dicitur, breviter et manifeste rudis cantor inveniet omnia, quae puerorum manibus addiscuntur. al. LmLIoh. Aegid. 14, 12: Est autem intervallum distantia acuti soni et gravis. Huiusmodi autem sunt duae species, videlicet naturalis et formalis. Naturalis est, quae naturaliter a tetrachordo gravium originem sumit in finales terminata. Naturales autem dicuntur a prima institutione. Formales vero ex additione chordarum super monochordum naturale. LmLEngelb. Adm. 3, 12, 2: Predictus autem numerus sive ordo duorum dyapason incipiens ab ⋅A⋅re et terminatus in ⋅A⋅lamire superiori vocatur monochordum. [s.XIV] LmLIac. Leod. comp. 2, 8, 7: monochordum seu gamma. al. LmLQuat. princ. 2, 3: Deinde fuerat Guido monachus, qui compositor erat gammatis, quod monacordum nuncupatur; voces vero in eo continentes in lineis et spaciis distribuit (inde LmLOrig. et eff. 5 (L), 7). [s.XV] LmLIoh. Cicon. mus. 1, 48 p. 182 descr.: Monocordus trium musicarum: Musica planetarum - Musica musarum - Musica artificialis. LmLAnon. Carthus. theor. 16, 1: Venerabilis dominus Guido monachus ..., ut fertur in suo Micrologo loquens de monocordo musicali, quod ipse manum appellat et moderni scalam musicalem. al. LmLCompos. Natura 1, 3: Nullum carmen excedere debet monocordum musicale, alias enim nimis altum aut nimis bassum fieret. LmLAdam Fuld. 4, 8. LmLLad. Zalk. A 18: monochordum totius manus. al. LmLFr. Gafur. theor. 5, 6, 11: ut Guido ipse introductorium seu monocordum, a nonnullis manus apellatum eo, quod in sinistra manu frequenter percipiatur, sex ipsis sillabis mira dispositione duxerit coornandum. al. LmLContr. Salvator 46: super sex cordas monacordi, scilicet ut, re, mi, fa, sol, la, per quas <omn>es cantus cantillenarum discurrunt. 2 für die menschlichen Stimmwerkzeuge — for the human vocal apparatus [s.XI] LmLAribo 2 p. 36: monochordum vocis humanae, quae ex una fistula colli efficacissime iubilat omnia melorum genera. 3 für den Einklang — for unison [s.XII] LmLTheinr. Dov. 1, 4 p. 152, 11: Monochordum enim unisonantie est, dichordum toni et semitonii, trichordum ditoni et semiditoni. LmLTheinr. Dov. 1, 4 p. 152, 17: Monochordum namque est unius soni singularitas. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 5, 2, 10: monochordum, quod videtur fuisse primum et quasi fundamentum aliorum omnium (sc. instrumentorum) ratione enim unitatis chordae repraesentat unisonum. al. 4 für die Einstimmigkeit — for monophonic chant [s.XIV] LmLQuat. princ. 3, 8: Et est sciendum, quod duplex est proprietas, videlicet monacordi et cantus mensurabilis. De cantu mensurabili nihil ad presens; sed de cantu monacordi,[] id est de plana musica, est dicendum. Unde proprietas, ut hic sumitur, nil aliud est quam differencia plani cantus. Et sunt tres differencie, a quibus omnis cantus habet denominari, scilicet C durum sive quadratum; b molle et natura. II als einsaitiges Musikinstrument — as a single-stringed musical instrument [s.XII] LmLTrad. Guid. pr.: Tertium (sc. genus musicae), quod in instrumentis est constitutum, ut in cymbalis, organis, lyra et monochordo. [s.XIII] LmLComm. Boeth. I access. p. 22: Melica (sc. musica) est, quae exercetur in instrumentis, in cythara vel monocordo vel etiam in organis, et ab hac dicitur instrumentalis. LmLTrad. Garl. plan. I 57: Instrumentale (sc. genus musice) dicitur, quicquid concurrit per aliqua instrumenta, ut viella, cithara et monochordo et ceteris (sim. LmLTrad. Garl. plan. II 31. LmLTrad. Garl. plan. III 24). LmLPs.-Mur. summa 413: Chordalia ... sunt cithare, vielle et phiale, psalteria, chori, monochordium, symphonia seu organistrum et hiis similia. al. [s.XIV] LmLMarch. luc. 1, 14, 2: Musica rithimica est, que fit per sonum, qui non est vox, et talis sonus fit sine anhelitu, ... ut in monacordo, psalterio, tintinnabulo et hiis similibus (inde LmLFr. Gafur. extr. 6, 6, 4). LmLIac. Leod. spec. 5, 2, 10: Quamvis autem instrumentum aliquod sit, quod vocatur monochordum, quod videtur fuisse primum et quasi fundamentum aliorum omnium, ... non est tamen multum in usu, ut sit aliquod instrumentum musicum, quod dichordum vel trichordum nominetur. LmLAnon. Ellsworth 2 p. 186, 9: [De diversis monocordis, tetracordis, penthacordis, extacordis, eptacordis, octocordis etc., ex quibus diversa formantur instrumenta musica.] [s.XV] LmLGeorg. Ans. 2, 3. LmLPaul. Paulir. 7, 3, 1 p. 14: sola percussione, sicut est citara, psalterium, arfa, timpanum, clavicimbalum, clavicordium, monocordum, dulce melos, tintinabulum, sistrum. LmLFr. Gafur. op. 3, 3: Insuper et multiplitium diversorumque instrumentorum edocemur experimento quoddam, namque paucis, quoddam minimis, quoddam multis agitatur cordis, ut psalterium, instrumentum monocordi et quod vulgariter dicimus alpam. LmLNicol. Burt. 1, 5, 38: Delectationem incitantia sunt videlicet organa, monochorda, psalterii, citharae, lyrae atque tibicinum concentus, quibus etiam Romani usi sunt in capitolio. LmLGuill. Pod. 1, 8. LmLFlor. Fax. 1, 5, 15: In ecclesiasticis vero organis, monochordis, gravichordis (pro clavichordis? cf. Blackburn/Holford-Strevens, Florentius p. 59) et similibus musicorum instrumentis plures gradus esse possunt, ut Boethius in fidium numero demonstrat. al. saepius