Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
sil(a)bar st. n.
st. n., mhd. nhd. silber; as. siluvar, mnd. silver, sülver, mnl. silver, sulver; afries. selver; ae. seolfor; an. silfr; got. silubr. — Graff VI,214 f.
silapar: nom. sg. Gl 1,134,21 (Pa, K -ap-). — sil-abar: nom. sg. O 5,19,46 (PV); acc. sg. T 44,6. O 1,1,71 (PV); -abres: gen. sg. F 23,29; -ibar: nom. sg. O 5,19,46 (F); acc. sg. 1,1,71 (F).
silb-ar: nom. sg. S 214,18 (B); -er: dass. Gl 3,192,5 (SH B, 2 Hss.). S 161,14. Nb 247,4 [196,8]. Nc 707,26 [23,16]. Ni 501,4 [5,17]. NpNpw 11,7. Np 65,10. 134,17. WC 52,16 [99,25]; gen. sg. -]is NpNpw 118 I,72. Npw 118 I,72; -]s Npgl 38,8; dat. sg. -]e Nc 842,12 [164,22]. NpNpw 104,37. Npw 106,2. WC 18,4 [59,2/3]; acc. sg. -] NpNpw 25,10. Npw 38,8; -ir: nom. sg. 134,17; acc. sg. Npgl 80,16; silper: nom. sg. Sprachwiss. 44,344,3 (clm 3719, Hs. 10. Jh.; lat. gen. sg.; Gl. als isolierter Eintrag wohl mhd., vgl. Nievergelt, Sprachwiss. 44,344; -). — silu-er: nom. sg. WA 52,16; gen. sg. -]es ZfdA. 64,77,7 (Adm. 718, 12. Jh.); dat. sg. -]e WA 18,4; acc. sg. -] Pw 65,10; -ir: nom. sg. Gl 3,174,27 (SH A, Anh. b, Darmst. 6, 12. Jh.); seluer: dass. 375,4. 388,18 (beide Jd; zu -e- für i vgl. Franck, Afrk. Gr.2 § 19,5, Lasch, Mnd. Gr. § 39 III).
Verkürzt geschrieben: si: für gen. sg. Mayer, Glossen S. 57,23 (clm 4542, Hs. 9. Jh.).
Verschrieben: siluer: dat. sg. Pw 67,31 (zur fehlenden Dativendg. vgl. Ausg. van Helten, Gr. I § 56a).
.. nnasi labores Gl 2,390,58 s. quecsilabar.
Silber (oft neben ahd. gold): a) als Roh-, Werkstoff: luteres silueres probati argenti [zu: (Abraham) appendit pecuniam ... quadringentos siclos] argenti probatae [monetae publicae, Gen. 23,16] ZfdA. 64,77,7. tharazua (zu den Bodenschätzen) fuagi silabar ginuagi, joh lesent thar in lante gold in iro sante O 1,1,71. so gold unde silber zesamine gerennet uuirt . taz ist electrum . daz heizet in uualascun smaldum [vgl. electri tria sunt genera unum quod fit ex permixtis partibus auri et argenti, Rem.] Nc 707,26 [23,16]. so skinbare uuas iz (das Haus Jupiters) . samoso iz uzer silbere geuuvrchet uuare praeterea tanto splendore renitebat ut argenti crederetur fabricata materia 842,12 [164,22]. so eiueriu ding sint . unde sueziu . unde holz ist . unde steina . gold unde silber . unde andere creaturę [vgl. cum dico homo lignum lapis ... argentum aurum, Boeth., Comm. II.] Ni 501,4 [5,17]. habo ih substantiam auri (goldes) unde argenti (silbers) . dia mugin ioh menniscen gesehen [vgl. aurum habes, argentum habes, ... haec videri et ab hominibus possunt, Aug., En.] NpglNpw 38,8 (Npw habo ih golt unde silber). vuile du durnohte sin . so zimberost du super fundamentum . aurum . argentum . lapides preciosos (uffen fundimente kolt silbir tiure goltsteina) Npgl 80,16. uuahe goltketenon ... machen uuir dir (Ecclesia), in uuurme uuis geblahmalot mit silbere murenulas aureas faciemus tibi vermiculatas argento [Cant. 1,10] W 18,4 [59,2/3]; — phending silab(a)res Silbermünze: Iudas ... hrau sih duo enti arboot dea drizuc pendigo silabres dem herostom euuartum Iudas ... paenitentia ductus retulit triginta argenteos principibus sacerdotum F 23,29; b) geläutertes Silber als Vergleichsgröße: suntir sie (die Getreuen Gottes) sculin dar uf (auf das Fundament Christi) zimberon guotiu uuerch, dei in demo fiure also statig sin samoso golt unde silber [vgl. sed bona opera, hoc est aurum argentum ... superaedificantes, Caes., Hellgardt, Pred. S. 80] S 161,14 (z. St. vgl. Hellgardt a. a. O. S.27). fuire vnsih ersuahtos, soso fuire ist ersuahhit silbar igne nos examinasti sicut igne examinatur argentum 214,18, z. gl. St. Pw 65,10. Np 65,10. samnunga stiero (sc. die Könige) an cuon folco (sc. das Volk Gottes), that sia utsceithin thia thia gecoroda sint mit siluer (sc. siluere oder -i, vgl. Formenteil) congregatio taurorum in vaccis populorum ut excludant eos qui probati sunt argento Pw 67,31 (z. St. vgl. Arndt 2,103; zu argento = sicut argentum vgl. Sleumer S. 634 s. v. probo; der lat. Abl. wurde dagegen ahd. als Instr. aufgefaßt). also irsoten silber dero erdo . dar nehein olter (l. loter) inne neist . also luter sint siu (die Worte Gottes) argentum igne examinatum terrae NpNpw 11,7. diu diuina eloquia, diu der also luter sint, samo daz gebranta silber [vgl. scilicet eloquium domini velut igne probatum argentum renitet, Expos.] W 52,16 [99,25]; c) als Wertgegenstand, Münze: si [quantislibet enim auri et] argenti [molibus circumdetur ... caro, quid est aliud quam caro? Greg., Hom. I,13, PL 1126C] Mayer, Glossen S. 57,23. silper [sin autem, date pro illis quingenta talenta] argenti [1. Macc. 15,31] Sprachwiss. 44,344,3. ni curet bisizen gold noh silabar nolite possidere aurum neque argentum T 44,6. ni hilfit gotowebbi thar (beim jüngsten Gericht) noh thaz silabar in war O 5,19,46. uuare iro (der guten Menschen) freuui an demo uzeren lone . so golt . unde silber ist . ten mahti in erzucchen . der in in gabe Nb 247,4 [196,8]. sie (die bösen Menschen) uobent unreht umbe gold . unde umbe silber [vgl. non solum propter aurum et argentum, Aug., En.] NpNpw 25,10. er (Gott) leita sie (Gottes Volk) uz (aus Ägypten) keladene mit colde unde mit silbere eduxit eos in argento et auro 104,37. (Gottes Gesetz) bezera . danne unzalahafti goldes unde silberis bonum ... super milia auri et argenti 118 I,72. vuaz sint iro (der Heiden) gota? Gold unde silber menniscon hantuuerch idola gentium argentum et aurum opera manuum hominum 134,17. mit golda noh mit silbere ne losta er (Gott) sie (die Menschen), sunter mit sinemo pluota [non enim corruptibilibus auro vel argento redempti estis, Walahfr., Explan. ps.] Npw 106,2 (Np argento). uuanda min minna scol ferrora minnon die gotis e, danne diu girisheit dei dusunt goldis unde silberis [ut amplius diligat caritas legem dei, quam diligit cupiditas milia auri et argenti, Aug., En.] Npw 118 I,72 (Np argenti); d) Glossenwort: cold anti silapar aurum et argentum Gl 1,134,21. siluir argentum 3,174,27. 192,5. 375,4. 388,18.
Komp. quecsil(a)bar; Abl. sil(a)barling, silberere mhd.; sil(a)barîn; sil(a)baren; vgl. farsilveron aostndfrk. [Morawetz]