Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
kleinî st. f.
(auch kleina) st. f., mhd. nhd. kleine; mnl. cleine. — Graff IV,562 f.
chleini: nom. sg. Gl 1,572,38 (M, 7 Hss.). 719,52 = 4,293,28. 741,38 (M). 781,36 (2 Hss.). 2,62,42 (2 Hss.). 304,27 (M). 406,72. 626,30. 4,161,46 (Sal. c). 213,62. Np 63,7; dat. sg. Gl 1,658,1 (M, 6 Hss., 1 Hs. ch-; oder 4 Hss. nom.?). 2,53,20. 512,7 (2 Hss.). 603,45 (M, 2 Hss.). 4,293,60; acc. sg. 2,80,70. Nb 92,6 [79,25]; acc. pl. Gl 1,581,10 (M, 7 Hss.); chlaini: dass. 11 (M); chlæini: dass. 12 (M); cheleini: acc. sg. 793,15 (verschr.?); khleini: dat. sg. 719,58 = 4,293,48. — chleni: nom. sg. Gl 2,466,49 (2 Hss.).
clein-: nom. sg. -i Gl 2,43,38. 721,55 (Eins. 365, 9./10. Jh.). 4,132,5 (Sal. c). O 1,1,20 (FV, k- P); -e Gl 4,141,63 (Sal. c); dat. sg. -i 2,456,43; acc. sg. -i O 1,1,6 (FV, k- P). 3,7,50 (k-). 5,14,4 (k-); nom. pl. -i Gl 2,167,18 (clm 6277, 9. Jh.); acc. pl. -i 29,58 (k-). 42,8. 564,65 (2 Hss.). Tiefenbach, Aratorgl. S. 22,17. — cleni: nom. pl. Gl 2,772,49 (vgl. Schlechter, Aratorgl. S. 103,111). Beitr. (Halle) 85,240 (nach Gl 2,773,52; s. u.).
Mit Übergang in die ô-Dekl., verschrieben: heina: acc. pl. Gl 4,278,31 (M, Goslar 2, 14. Jh.; vgl. Braune, Ahd. Gr.14 § 231 Anm. 2).
Verschrieben: eleini: acc. pl. Tiefenbach, Aratorgl. S. 25,17. 1) Scharfsinn: a) Klugheit, Schlauheit, Kenntnis: chleini [est] solertia [certa, et ipsa iniqua, Eccli. 19,22] Gl 1,572,38. chleini [narrationem virorum nominatorum (sapiens) conservabit, et in] versutias [parabolarum simul introibit, ebda. 39,2] 581,10 (9 Hss., 1 Hs. kleini, 1 kergî). 4,278,31 (oder zu 3?). uuistuom cheleini [vos autem curam omnem subinferentes, ministrate in fide vestra virtutem, in virtute autem] scientiam [2. Pet. 1,5] 1,793,15. chleini [Mercurius ... nunc magnus habetur ille deus, cuius dedit] experientia [fures, Prud., Symm. I,88] 2,406,72. 466,49 (noch inventio ingenium). chleini argin [qui cultus habendo sit pecori, apibus quanta] experientia (cognitia) parcis [, hinc canere incipiam, Verg., G. I,4] 626,30 (vgl. usus, natura, doctrina, Serv.). 721,55 (ohne cognitia). chleini subtilitas 4,161,46; b) Arglist: uuilliuuarbiero cleini [vae captiosis sycophantarum strophis, vae] versipelli astutiae [Prud., Apoth. Praef. II,26] Gl 2,456,43. cleini astutiae [ebda.] 512,7. diu chleini uuas sus ketan Np 63,7; vielleicht hierher: cleini astutia Gl 4,132,5. 2) Geschicklichkeit: mit dero (nur in 2 Hss.) chleini [elementa omnia ... quae magis prudentia] solertis (Hss. u. Laa. sollertia prudentis) [viri, quam prophetali essent spiritu perpetrata, Dan., Praef.] Gl 1,658,1 (zum Lat. vgl. Davids, Bibelgl. S. 311 u. 49; 1 Hs. kleinlistîga). keuuerido khleini klerti uuistuome [LXX seniores, qui in sacris erant eloquiis edocti, vetus testamentum maxima cum] industria [ex Hebraeo in Graecum transtulerunt sermonem, Sed. Scot., Explan. 7 p. 337] 719,58 = 4,293,48. cleini [o si nostra novom caperet] sollertia [sensum, sculperet ut ... saxa leo, tunc hominem aspiceres ..., conderet ut rabidis ultima fata genis, Avian 24,13] 2,43,38. chleini [(abbas) debet ... omni sagacitate et] industria [currere, ne aliquam de ovibus sibi creditis perdat, Reg. S. Ben. 27] 53,20. ougdun iro kleini in thes tihtonnes reini O 1,1,6. ube si (d. i. uuat) dien ougon lichet . so lobon ih ein uueder . so dia chleini des uuurchen . alde den geziug tes uuerches ingenium mirabor artificis Nb 92,6 [79,25]; vielleicht hierher: cleine fuga experientia Gl 4,141,63. 3) tiefer Sinn: kleini [laeti] documenta [figurae discite, Ar. I,1027] Gl 2,29,58. 772,49. Tiefenbach Aratorgl. S. 22,17. cleni [de nomine saepe] argumenta (significationes) [trahi, documentaque maxima gigni scripturae cecinere piae, ebda. II,523] Beitr. (Halle) 85,240 (nach Gl 2,773,52; zum Lat. vgl. Schlechter, Aratorgl. S. 138,195), z. gl. St. cleini beceichinissida Tiefenbach, Aratorgl. S. 25,17. unodi ist iz harto sus frenkisgero worto thia kleini al zi gisaganne joh zi irrekenne O 5,14,4; ferner: 3,7,50. 4) Feinheit: ist iz ... metres kleini: theist gouma filu reini O 1,1,20. 5) Beweis, Beweiskraft: chleini list [solidissimum] argumentum [est adversus maledicos adversarios, quod et ipsi ... comprobant, verum scilicet non esse omne quod variat, Sed. Scot., Explan. 4 p. 335] Gl 1,719,52 = 4,293,28. chleini [praebuit seipsum (Jesus den Aposteln) vivum post passionem suam in multis] argumentis (Hs. i. exemplis. argumentum) [, per dies quadraginta apparens eis, et loquens de regno dei, Acta 1,3] 1,741,38. chleini tougeni (letzteres fehlt in 1 Hs.) [est autem fides sperandarum substantia rerum,] argumentum [non apparentium, Hebr. 11,1] 781,36. cleini [pro exemplo fabulas et Socrates divinis sermonibus indidit et poemati suo Flaccus aptavit, quod in se sub iocorum conmunium specie vitae] argumenta [contineant, Avian ad Theodosium p. 4,17] 2,42,8. chleini [laeta vero magnum bonis] argumentum [loquuntur, quid de huiusmodi felicitate debeant iudicare quam famulari saepe inprobis cernant, Boeth., Cons. 4,6 p. 113,157] 62,42 (vgl. argumentum vero dicitur quasi argutum . vel quod sit acute inventum ad comprobandas res, Sprachwiss. 26,355). chleini [num enim tu aliunde] argumentum [futurorum necessitatis trahis, nisi quod ea quae praesciuntur non evenire non possunt? ebda. 5,4 p. 131,15] 80,70. cleini [illos (sapientes) plerumque ratiocinationis] argumenta [, istos (hebetes) nonnunquam melius exempla convertunt, Greg., Cura 3,6 p. 40] 167,18. chleini ł list [in illa districtione ultimae increpationis omne] argumentum [cessat excusationis, ders., Hom. II,38 p. 1641] 304,27. kleini [cum ventum tamen ad normam rationis et artis, turbidulos sensus et litigiosa fragosis] argumenta [modis concludunt numen in unum, cuius ad arbitrium sphera ... volvatur, Prud., Apoth. 209] 564,65. chleini [apostoli Christi ... universo orbi regni caelorum scientiam tradiderunt, parvi ducentes plures libros condere, quod huiuscemodi praedicationis adsertio non] argumento [humani sermonis, sed adstipulatione divinae virtutis indigeat, Ruf., Hist. eccl. III,24 p. 245] 603,45. chleini [nunc ... stylus sermonis vertendus est, in quo prorsus] argumento [fructus et utilitas cuiusque canonis ... discutitur, Sed. Scot., Explan. 17 p. 342] 4,293,60 (293,28 s. o. bei 1,719,52). list kleini [at ille obmutuit, quia omne tunc cessat excusationis] argumentum [Beda in Matth. 22,12 p. 96] 313,62. [Hagl]