Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
graban st. v.
st. v., mhd. nhd. graben; as. (bi-)graBan, mnd. mnl. graven; afries. greva, grova; ae. grafan; an. grafa; got. graban. — Graff IV,302 f.
Praes.: krap: 2. sg. imp. Gl 2,200,36 (clm 3767, 9. Jh.); crapenter: part. nom. sg. m. 460,17 (Hs. -); craban: inf. 1,468,8 (Rb). 23 (Rb); part. -]te 2,526,49 (Hs. k-). — grapet: 2. pl. imp. 253,10 (M; Hs. -&); grab-: 1. sg. -o 684,21. 3,221,8. 14 (beide SH a 1; ga-); -e 8 (SH a 1, ga-). 260,47 (SH a 2). 4,232,10; 2. sg. -as 1,324,8 (S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.); 3. pl. -ent T 36,1; inf. -an 108,2; part. -anti Gl 2,516,25; -inti 545,6; garabinti: dass. 493,56 (Stuttg. poet. 6, 12. Jh.; -ar- undeutlich). — grau-: 2. pl. imp. -et Gl 2,253,10 (M; -ue- undeutlich); inf. -an 351,24 = Wa 67,24.
crebis: 2. sg. Gl 1,291,47 (Jb-Rd); grepit: 3. sg. 2,638,49; grebit: dass. O 1,1,69.
Praet.: cruop: 3. sg. Gl 1,435,18 (M, 4 Hss.); kruopin: 3. pl. conj. 2,762,14; gruob: 3. sg. T 124,1. 149,2. Nb 98,11. 308,30. 309,16 [108,25. 336,18. 337,6]. NpNpw 7,16; 3. pl. -]en Np 21,17. 56,7. 77,44. Npw 21,18; -]in Npgl 87,6; gruoph: 3. sg. Gl 1,435,20 (M). — gruouon: 3. pl. Pw 56,7. — crup: 3. sg. Gl 1,435,19 (M, Göttw. 103, 12. Jh.); grubh: dass. ebda. (clm 17 403, 13. Jh.).
Part. Praet.: ka-krapaniu: acc. pl. n. AJPh. 55,344,42; -grapan-: acc. sg. n. -az Gl 1,67,17 (R). 243,20 (R); gi-: dat. sg. f. -ero 594,35 (M); nom. pl. m. -a 805,62 (M); dat. pl. -en 582,19 (M, 3 Hss.); acc. (nom.?) pl. n. -iu 2,652,12 (nom. sg. f. Graff); -grapen-: nom. sg. m. -er 1,582,20 (M); ga-: dat. pl. -em 2,762,11; gi-graben-: dat. sg. f. -ore 1,594,36 (M; zu -ore vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 390); -er: 37 (M); dat. pl. -in 4,95,9 (Sal. a 1); ge-: Grdf. -] Nc 786,11. 14 [140,13. 16]. Np 93,13; ki-grabin-: nom. sg. n. -ez Gl 2,676,44; gi-: dat. pl. -in 4,95,8/9 (Sal. a 1); -grau-: Grdf. -an 1,296,34 (Paris 2685, 9. Jh.); ge-: nom. (oder acc.?) pl. n. -ene 2,708,15 (Paris 9344, 11. Jh.; zu -e vgl. Braune, Ahd. Gr.13 § 248 Anm. 9). — Ohne Präfix: grapanero: dat. sg. f. Gl 1,594,32 (M, 5 Hss.); grab-: dass. -iner 34 (M, 2 Hss.); dat. sg. n. -enen 4,349,42. — Verschrieben (?): gi-garbenen: dat. pl. Gl 4,95,9/10 (Sal. a 1). 1) das Erdreich aufgraben, umgraben, aufhacken: ih grabe fodio Gl 4,232,10. tar ener begruob . taz tiser dar gruob . tiu gerunnen . unde geuielen zesamine quo ille obruit . hunc fodisse convenit atque concurrit Nb 308,30 [336,18], ferner 309,16 [337,6]; spez. als bäuerliche, gärtnerische Arbeit: grauan [et sua tum iussit cultu vineta polire (Hs. poliri) [Juv. 3,555] Gl 2,351,24 = Wa 67,24. howe uł grabe sario 3,221,8. 260,47. gigrabinin sarculatis 4,95,8/9 (vgl. gigrabôn 1), als Feldarbeit verrichten schlechthin: ih (sc. der abgesetzte Verwalter) ni mag graban, betolon scamen mih fodere non valeo, mendicare erubesco T 108,2; intensiv: aufwühlen, durchwühlen: die Erde: in grapanero erdo [ingredere in petram, et abscondere] in fossa humo [a facie timoris domini, Is. 2,10] Gl 1,594,32. grepit [(der Keiler) pede] prosubigit [terram, Verg., G. III,256] 638,49. 2) eine Höhle in etw. graben, eine Grube ausheben, etw. aushöhlen: grapet [rupem illam ...] in modico cavate [Greg., Dial. 2,5 p. 224] Gl 2,253,10. ther ... intfieng gieng inti gruob in erda inti gibarc scaz qui ... acceperat abiens fodit in terra et abscondit pecuniam T 149,2; m. Akk. d. Sache: (hiuuiskes fater) thie phlanzota uuingarton ... inti gruob in imo calcaturun (pater familias) qui plantavit vineam ... et fodit in ea torcular 124,1; gruoba graban: gruouon ... gruoua in fielon an thia foderunt ... foveam et inciderunt in eam Pw 56,7, ähnl. Np 56,7. Npgl 87,6 (beide fodere). si (sc. synagoga) gruob sia (sc. die Fallgrube) . unde in dia selbun sturzta si effodit eum (sc. lacum) . et incidit in foveam quam fecit NpNpw 7,16. demo sundigen gruoba gegraben uuerde fodiatur peccatori fovea Np 93,13. 3) nach etw. graben: Egypti gruoben . unde suohton scaturigines aquarum [vgl. foderunt enim Aegypti (sc. aquas ebullientes, Aug., En.] Np 77,44. 4) etw. ausgraben: crapenter [dum venas squalentis humi scrutatur inepta ambitio] scalpens [naturae occulta latentis, Prud., Ham. 262] Gl 2,460,17; m. Akk. d. Sache: zi nuzze grebit man ouh thar êr inti kuphar O 1,1,69. ter eristo gruob uzer erdo . gold . unde gimma qui primus fodit pondera tecti auri . gemmasque Nb 98,11 [108,25]. 5) durch etw. hindurchgraben, etw. durchstechen, -stoßen, m. Akk. d. Sache: krap dir uuant [fili hominis,] fode (Hs. fode tibi) parietem [Greg., Cura 2,10 p. 29] Gl 2,200,36. sie gruoben . daz chit . sie durstiezzen mine hende unde mine fuozze foderunt manus meas et pedes meos NpNpw 21,17 (= Npw 18); — (als Dieb) in etw. einbrechen (vgl. Trübners Dt. Wb. 3,219 a): trisiuuet iu treso in himile, thar ... thioba ni grabent noh ni furstelent thesaurizate autem vobis thesauros in caelo, ubi ... fures non effodiunt nec furantur T 36,1. 6) etw. eingraben, vergraben (m. Akk. d. Sache): demo grabenen golde [condit opes alius] defosso [-que incubat] auro [Verg., G. II,507] Gl 4,349,42. 7) jmdn. begraben: epano pisoufta (übers. consepulti in baptismo) ł epano gigrapana (übers. consepulti als Vokabel) consepulti [ei (Christo) in baptismo, in quo et resurrexistis per fidem operationis dei, Col. 2,12] Gl 1,805,62. 8) als künstlerisches Arbeiten: eingraben, -ritzen, gravieren, ziselieren, in Relief arbeiten, schnitzen: a) in Metall: gigrauan [ipsum opus basium] interrasile [erat: et sculpturae inter iuncturas, 3. Reg. 7,28] Gl 1,296,34. craban kiprahtiu [(vir eruditus) qui noverit operari in auro et argento, aere et ferro ... et qui sciat] sculpere caelaturas (Hs. scalpere caelata) [cum his artificibus, 2. Paral. 2,7] 468,23; — gigraban von getriebener Arbeit: erhaben, getrieben: gegrauene [tertia dona facit geminos ex aere lebetas cymbiaque argento perfecta atque] aspera [signis, Verg., A. V,267,15] 2,708,15; b) in Stein: crebis [sumesque duos lapides onychinos, et] sculpes [in eis nomina filiorum Israel, Ex. 28,9] Gl 1,291,47. 324,8. gigrapanen [(gemmis) opere lapidarii] sculptis [in memoriam secundum numerum tribuum Israel, Eccli. 45,13] 582,19. an dero gimmo stuont tiefo gegraben . ein gehelmot tierna. ... Palladium stuont tarana gegraben [vgl. in quam gemmam scul(p)ta erat imago Palladis, Rem.] Nc 786,11. 14 [140,13. 16]; c) in Holz: cruop [omnes parietes (die mit Zedernholz verkleideten Wände) templi per circuitum] sculpsit (Hs. scalpsit) [variis caelaturis et torno, 3. Reg. 6,29] Gl 1,435,18; d) in Elfenbein: gigrapaniu (sc. helfantbein?) [dona dehic auro gravia] secto [-que elephanto imperat ad naves ferri, Verg., A. III,464] Gl 2,652,12; e) allgem., ohne Möglichkeit der Zuordnung zu a—d: craban [(vir prudens) qui scit] caelare [omnem sculpturam, 2. Paral. 2,14] Gl 1,468,8. kakrapaniu [necdum perfecte] sculpta [sigilla conspicimus, et iam quasi perfecta laudamus, Greg., Dial. 4,15 p. 396] AJPh. 55,230; als Glossenwort hierher auch: kagrapanaz ł kaprahtaz sculptam Gl 1,67,17. kagrapanaz sculptam 243,20. grabo scalpo 2,684,21. kruopin sculparent [statt culparent zu: unde factum est, ut Simeonem magum Neroni praeferrent, et istos culparent, Pass. P. P. I,129] 762,14. grabo ł iucho scalpo 3,221,14.
Abl. -grabanî, grabâri, -grabida, grabunga; grabôn; gruoba; vgl. grab, grabo, ferner grebil, grevinc mnd., graft.