Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
irgraban st. v.
st. v., mhd. nhd. ergraben; ae. agrafan; got. usgraban. — Graff IV,303 f.
Praes.: ir-crapan: inf. Gl 1,162,10 (K); ar-grapan: dass. 464,15 (M). — ir-grab-: 1. sg. -o Gl 3,260,48 (SH a 2, 2 Hss.); inf. -an O 4,7,58 (FP, ir übergeschr. V).
Praet.: ar-gruop: 3. sg. Gl 2,441,31; ir-grup: dass. 1,435,20 (M, clm 22201, 12. Jh.); er-gruoben: 3. pl. 5,4,21 (Hs. -uo-).
Part. Praet.: ar-grapan-: acc. pl. n. -iu Gl 1,464,14 (M); ir-: acc. sg. f. -a 651,15 (M); nom. pl. m. -a 650,37; nom. pl. n. -iu 2,291,19 (M, 2 Hss., 1 Hs. -iv). — ir-graban-: acc. sg. f. -a Gl 1,651,16 (M); acc. sg. n. -az O 4,35,36; nom. pl. m. -i Gl 1,650,39 (M); acc. pl. n. -iu 2,613,8; -graben: Grdf. 1,650,40 (M, 2 Hss.); acc. sg. f. -]e 651,16 (M); er-: Grdf. 5,5,4; ir-grabin: dass. 1,650,41 (M). 651,17 (M, 2 Hss., 1 Hs. -ga-).
Verschr. u. verstümmelt: cāpo (inf.) Gl 1,162,10 (Pa; Splett, Stud. S. 236 f., konjiz. hus arcrapan; Graff, Diut. 1,234 erwägt hûscrapôn; s. u. 2). 1) etw. aus etw. herausgraben, -hauen, -hacken (m. Akk. d. Sache): legita nan tho ther eino in sinaz grab reino ..., in felison irgrabanaz [vgl. (monumentum) quod exciderat in petra, Matth. 27,60, quod erat excisum de petra, Marc. 15,46] O 4,35,36; von Bauleuten: etw. behauen, zurechthauen, hauend bearbeiten: besniten. ergruoben dolaverunt operati sunt [zu: quos (sc. lapides grandes, lapides pretiosos) dolaverunt caementarii Salomonis et caementarii Hiram, 3. Reg. 5,18] Gl 5,4,21. 2) durch etw. hindurchgraben: hûs irgraban in ein Haus einbrechen: muhhon hus arcrapan incangan grassare praedare invadere Gl 1,162,10 (s. o. Formenteil; z. Wendung vgl. Trübners Dt. Wb. 219a), m. Akk. d. Sache: (der Hausherr) dribi then thiob thanana uz, ni liazi irgraban sinaz hus [vgl. vigilaret utique et non sineret perfodi domum suam, Matth. 24,43] O 4,7,58; vgl. graban 5. 3) als künstlerisches Arbeiten: etw. herausgraben, -arbeiten, -schneiden, -schnitzen, ziselieren, getriebene Arbeit anfertigen, in Relief arbeiten: a) aus, in Holz: irgruop [omnes parietes (die mit Zedernholz verkleideten Wände) templi per circuitum] sculpsit (Hs. scalpsit) [variis caelaturis et torno, 3. Reg. 6,29] Gl 1,435,20. irgrapana palmpouma [vestibulum ante fores eius: et] caelatae palmae [erant, Ez. 40,26] 650,37. irgrapana [(faciem hominis)] expressam [per omnem domum in circuitu, Ez. 41,19] 651,15. irgrapaniu [in basibus templi sculptorio opere leones et boves et cherubim] expressa [sunt, Greg., Hom. I,17 p. 1501] 2,291,19. ergraben [cedro omnis domus intrinsecus vestiebatur, habens tornaturas et iuncturas suas fabrefactas et] caelaturas [eminentes, 3. Reg. 6,18] 5,5,4 (verderbte Bibelglossierung, Steinm. Gl 5,56,20); b) aus, in Metall: substant. Part. Praet. Nom. Plur. Neutr. irgrabaniu getriebene Arbeit, Relief: argrapaniu [(vir eruditus) qui noverit operari in auro et argento, aere et ferro ..., et qui sciat sculpere] caelaturas (Hs. caelata) [2. Paral. 2,7] Gl 1,464,14; c) allgem.: argrapan [(vir prudens) qui scit] caelare [omnem sculpturam, 2. Paral. 2,14] Gl 1,464,15. irgrabaniu [ibi primum insuevit exercitus populi Romani ... signa tabulas pictas vasa] caelata [mirari, Sall., Cat. 11 p. 153,5] 2,613,8. iivcho. ł grabo scalpo Gl 3,260,48 (es handelt sich um eine Alternativglosse, die die Bedeutungen ‘kratzen, scharren’ u. ‘gravieren’ berücksichtigt); hierher als Vok.-Übers. auch: argruop percucurrit (Glosse: pinxit, sculpsit) [zu: tum camuros hyalo insigni varie cucurrit arcus, Prud., P. Petri et Pauli (XII) 53] 441,31, vgl. graban 7.
Abl. irgrabâri, irgrabida, irgrabunga.