lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

Gertrud

nhd. bis sprichw. · 10 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

RhWB
Anchors
10 in 10 Wb.
Sprachstufen
4 von 16
Verweise rein
21
Verweise raus
12

Eintrag · Rheinisches Wb.

Gertrud

Bd. 2, Sp. 1205
Gertrud Rhfrk gęrdrǫut, draut(χə), –ǫu-; [Birkf jetzt gerdrūt, draudχə, aber gerdrǫurədāx]; Mosfrk gęrdrǫ·u.t, drǫ u.t u. drǫ·u.dī; dazu an der uSaar, Trier, WEif gī:rt, gē·ă.t [Prüm-Steinmehlen jȳ·ə.t; Malm-Vith, Wittl-Binsf -ē·ə.-; Prüm-Mürlenb drøt; Prüm-Ihren jī:rdrokt; Malm-Vith drok]; Siegld drut; Rip jīərdrøk [Monsch jȳərdryk; Dür-Pier jȳədrȳ:; Waldbr-Bladersb drøkəl (veralt.)], drout, tr-, drøk, –y- [Aach dryt(χə), tr-; Köln-Frechen drø·y.t, jt (letzteres auch in Dür)]; NBerg jīərdrut, dryt(šən), tr-; Eup dryt(jə); SNfrk jȳə(r)drȳ: u. -dryk, jȳdərȳ: (-ø·y.) u. drȳ: u. drykə, auch dro·u.t(šə), dryt(šə) [Selfk xøtrȳ:, trū:, trȳ:, trȳ:dəl, tryt(jə); Düss-Stdt drȳ:dəkə, drȳ:dā:; MGladb-Mülfort tro·u.lχə; Kref-Osterath drutər; Heinsb-Kirchhv jydər]; Mörs γęr-, γrdərȳ:, –dryt, dryt(šən), drȳ:, tr-, drykən, trout, tyt, tŋtā, dyt; Klevld γęrtryt, –try, dry, try, trø, trykə, γęrt n.: 1. die hl. Gertrud u. ihr Tag; sie wird als Beschützerin der Felder u. gegen Mäuseschaden verehrt; dargestellt wird sie als Äbtissin mit dem Stab, an welchem Mäuse hinaufsteigen; noch bis vor 70 Jahren war der Zudrang von Pilgern z. B. in Kref-Bockum, wo der Hauptaltar der Kirche der hl. G. geweiht ist, am 17. März sehr gross; sie opferten vor dem Altar Korn, wogegen sie kleine Teile gesegneten Roggens mit nach Hause nahmen, um ihn gegen die Mäuse anzuwenden; öm zent G. komme de Bure met Müs a jen Stecke no Oche Aach; zent G., bett för os, du hellege Frau, die der Staf voll Musen hau (hatte) Viersen; in Kemp-Boish streut man an ihrem Tage den Muswet (Mausweizen) gegen die Mäuseplage. — Ihr Tag (17. III) bedeutet den Anfang des Frühjahrs u. den Beginn der Feldarbeit. Matheisdag sprengt der Höppleng en de Bach; wenn en et dann noch net deht, os hen et St. G. beret Schleid-Hellenth; op Gerdröckedag sprenge de Höppe (Frösche) (Höpperlinge) en de Bach Rip, SNfrk. Zent Katrin (auch Zinter Freng Severin im Rip) schmett (wörpt) de kalde Sten ine Rhin; zent G. (möt der Mus) helt öm wer herüt (wörp, em drut) Nfrk, Rip; sint G. schmitt (drift, krit-herus) der kalde Sten ut, met de Mus holt de k. St. am Rhing erus Nfrk, Rip, — hölt de k. St. an de Erd erus Köln-Rodenk, — dräht der k. St. en der Rheng oder hölt en drus Köln-Frechen. — schmett den heten St. erut Wippf, — fällt de Schni op ne hesse Sten Köln-Brühl. Aber auch: Arme Mann, stopp deng Wand, zant G. kennt (kommt) on et Land bei rauhen, kalten Märzschauern Prüm-Ihren. Friert et op G., der Wenter 40 Dag net ruht (nach dem Nhd.) Mos, Eif. Sankt Drück, mach os ken Fück! keine Dummheiten wegen des Wetters Monsch. St. Gertrud kemmt mat dem Heisel (Heuseil) on frät (fragt): Frächen, hat er noch Fuder fäl? Trier-Lampaden. Es et an St. G. sonnig, wörd et den Bur wonnig Geld-Kevelaer. — Op senter G. mott de (fule) Plug herüt (den Hof ut); doch hät dem Bur Haver on Heu genug, dann hei ok noch wat Tit (noch Tits) genug Mörs, Geld, Klev, Rees; sent Kathrin mott de Pl.erin, sent G. mott hei wer erüt Mörs-Veen; sente G. schmitt de Pl. herüt, düht de Pl. drüt Kevld, — hät de Pl. den Tit ut Kemp-UWeiden, — dann geht de Pl. dem Doren erut Elbf, — mott den Pl. de Port herut Mörs, — mott den Bur met de Pl. herüt Mörs-Repelen, — blos de Lamp üt en jügt den Bur mit den Pl. herüt Klev, Rees, — werd de Pl. melk Kemp-S Hubert; sewentienden G. schmit Eggen un Plöuge herut, blost Lampen un Kerzen ut Ess-Borbeck. — Sint G. steckt de Bur de Schüppe in de Erd Ess, — mott de Schöpp drut (herut) Kemp-SHubert, Grevbr, — sett Schöpp en Hack rüt Klev (trick - erus Düss), — geht der Bur met Hack on Schöpp erut Düss, — dräht de Schöpp en de Garden Rip, — kratz de Ros (Rost) van de Schöpp MülhRh-Dünnwald, — löppt se met Schüppen un Hacken herut Ess; am 17. März es G., dann geiht men met der Schöppen erut Sol; zink G. met de Mus höllt de Grafschöppe herus Sülzt. Zint G. hät de Schlötel van de Garde Kemp-SHubert, — schlut de G. op Kemp, — ös de Gardepatrüəner ebd., — es de irschte Gardenersche Erk, Grevbr. (sonst verbr. mit Gärtnerin.) As et op Draudendag sonnig, dan as et dem Gärdener wonnig Prüm-Ringhuschd. Zink Kathring schmitt den Gardenschlüətel en der Rhin, on zink G. holt em wer erut MGladb-Viersen. G., die feine Mad, hat ons de Kaffe en de Garde gebracht Wend-Marping. Wer G. net sät, em Summer nest kret (kriegt) Neuw-Unkel. — G. es de erscht Sommerbraut Saarl, WMosfrk. G. get de Beien de Flock, de Kihen de Gangk (Schwank), de Perden de Strangk, dem Fuhrmann de Rotthau on (in) de Hand on den Hämmelen heft se de Krepp op Prüm. G., de Kih an (in) de Staud, de Beien an de Flock, hiəf de Schofen de Raf (Raufe) op Saarbg-Soest Serrig; G. Kih am (im) Kraut, Perd am Plog, Beien am Flog Trier; G. fihrt (dreift) de Kuh ön et Kraut Rhfrk, Mosfrk; G. weist der Koh de Staud Daun-Tettschd; G. dreift de Kuh en't Kraut, dreift se se net en de Klee, dann dreift se se en de Schnee Goar, Rhfrk, Mosfrk verbr. Op G. as de Vurelshuchzeit (Vogelshochzeit) Bitb-NWeis. Gertraudendag, da schmeissen all Handwerker de Lut (Leuchter) en de Bach; nur de Schneider on de Schuster, die messen worden bes Ustern Trier-Conz; sint G. blöst Schnider on Niərschen de Lomp ut Kemp, SNfrk, — blöst me de Lampen un Kerzen ut, da nimmp me de Schüppen op de Nacken, do ka me mit nom Gardem packe Mülh Ruhr; st. G. schmitt den hetzigen Sten dorut, blöst Schnidern un Schouhmaəkern de Lampe ut NBerg. Am G.tag hört das Abendläuten um 10 Uhr auf; es läutet von Martini bis G.tag Zell-Sohren. Von G. an ist das Fahren in den Wiesen verboten Bernk-Merschd; der Schäfer darf die Schafe nicht mehr in die Wiesen treiben Ahrw-Rodder; om Zint Giərt tüten de Hirt sie ziehen mit ihren Schafen auf die Weiden Heinsb-Karken. — 2. der weibl., sehr beliebte Vorn. RA.: Treng (Katharina) on Dröck hesche all ärm Löck (Leute) Dür, Bergh. Et mott doch wat sin, wenn Jann bei Drüttschen kömmp es muss doch wenigstens etwas aufgetragen werden, wenn Besuch kommt Mörs. — Ich siən e geck Drüttchen; ich weəss net, wo et es! Spottruf, wenn ein Mädchen dadurch gehänselt wird, dass ihm ein Papierfetzen u. dgl. auf dem Rücken befestigt wird Aach. Wer war das? Antw.: Drütt Gottraud Aach-Kohlschd. Dröckchen, Dr., lihn (lihm Sieg-OPleis) mer et Hus! Ruf beim Wechseln der Plätze Sieg-Bellinghsn. Hau, bat Kraut, sot et Traud Koch-Carden. Et genge zwo Draude für de Dür kraude; et get mech wonner üver w., dat de Draude kraude konne May-Rieden. — Neckrufe: Traud, komm heut, k. morge, dann kriegste e Päckelche Zekorge (Zichorie)! ebd. Traudebau! Koch-Laub. Dröckche, verzäll mer noch e Stöckche! Schleid-Hellenth. Gerdraut, beste Braut, kreis de en Mann, schleiht dech lahm, o, dau armes Girdröck dann! Ahrw-Hepping. Draudeloch hät Bunne gekoch, setz op em Feuer on prottelt noch! ebd. Draut, widewaut, witschekataut, widewaukes, kataukes, katolesches Dr.! ebd. Drückche, Dr., schur Koffer an der Mur; schurste net, da blenkt et net, da kömmt och dinge Freier net! Monsch-Strauch. Drüttsche, Dr., Wieksche, dat Patsche (Pferdchen) löpp sche no; et löpp sche no un bitt sche; pass op, et is schon do! MülhRuhr-Oberhsn. Dröckche, Dr., Schlotterben, köt de ganzen Dag net hem, köt gesunge, köt gesprunge met de dolle Kermesjunge! Sieg-NDollend. Drüttsche, Dr., stür dech an nicks, du kris ene Mann, de kos dech nicks, kris de Schohn met Eier gewichst, gangk derlangs, he deht dech nicks! SNfrk; Drückche, Dr., stür (kihr) dech an necks, wechs (schmier) ding Schoh met Eierwechs, krisde ene Mann, der kos dich necks! Rip; Drückche, Dr., kihr dich a nüs, schmier de Schohn mot Eierschmier, schmier de se net mot Hasefett, do stohnt se och dem Dr. nett! Monsch-Witzerath. Trüj, Perplüj, wat sägge de Lüj, dat owe Mann ene Wewer es; dat liege (lügen) de Lüj! Geld-Schravelen, Mörs-Wallach. O Tante Tröj, o T. Tr., wat häj för freche Blage! Se schempe min för Schmerlapp üt en duhn för de Dör min jage! Rees, MülhRuhr-Styrum. — 3. übertr. a. Girdröck, G.! ahmen die Kinder das Geschrei der Gänse nach; auch nennt man die Gans so Bergh-Hüchelhv. — b. Drück unordentliches Mädchen SNfrk (o. O.) — c. Drückche, rühr mech net an. α. Springkraut, impatiens noli tangere Sieg, MülhRh. — β. empfindliches Mädchen Altk-Horhsn.
8257 Zeichen · 162 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    gertrud

    Grimm (DWB, 1854–1961)

    gertrud , gertraud , ahd. Kêrdrûd, Gêrtrûd, weiblicher eigenname, der seiner ableitung nach zu gêr, speer, und entweder …

  2. 19./20. Jh.
    Konversationslex.
    Gertrud

    Meyers Konv.-Lex. (1905–09)

    Gertrud (althochd. Gêrdrûd, » Speerjungfrau, Speerkämpferin«), 1) Heilige (Tag: 17. März), Tochter des fränkischen Major…

  3. modern
    Dialekt
    Gertrud

    Elsässisches Wb. · +6 Parallelbelege

    Gertrud [Kértrùt, Kértryt], Gert [Kért Hf. ] kath. weiblicher Vorname Gertrud. Koseformen: Trüdi, Trüdani, Trütsch, Trüt…

  4. Sprichwörter
    Gertrud

    Wander (Sprichwörter)

    Gertrud 1. Es führt Sanct-Gertraud (17. März) die Kuh zum Kraut, die Bienen zum Flug und die Pferde zum Zug. – Reinsberg…

Verweisungsnetz

30 Knoten, 25 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 5 Kompositum 20 Sackgasse 5

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit gertrud

13 Bildungen · 12 Erstglied · 0 Zweitglied · 1 Ableitungen

Zerlegung von gertrud 2 Komponenten

gert+rud

gertrud setzt sich aus 2 eigenständigen Lemmata zusammen. Die Klammerung zeigt die Hierarchie der Komposition; Klick auf einen Bestandteil öffnet seine Etymologie.

gertrud‑ als Erstglied (12 von 12)

Gertrudblume

RhWBN

gertrud·blume

Gertrud-blume -drȳ:blō:m f.: gelbe Narzisse, noch Heinsb-Hillensbg , Kemp-Stdt . — 2. -dəblē:mχə Sternhyazinthe Zell-Mesenich , May-Wehr .

Gertrudenblume

RhWB

gertrude·n·blume

Gertruden-blume jørdrȳ:blū·ə.m Kemp-Amern , Geld-Schravelen f.: Narzisse, Lungenkraut, pulmonaria offic.

Gertrudenkirmes

RhWB

gertrude·n·kirmes

Gertruden-kirmes sent jørdrȳ:kerməs f.: K in Kemp-Dilkr , wobei s. G. - Wet (-weizen), der in der Kirche zu Dilkr gegen einen Opferpfennig e…

Gertrudenmühne

RhWB

Gertruden-mühne -m:n Dür-Vettweiss m.: in der Bauernregel: G. möt (macht) all Hegge on Zöng (Zäune) grön.

Gertrudmne

WWB

gertrud·mone

Gertrud-mone f. [verstr.] 1. Gerdrükemöhne ( Ahs Ab ) Tante Gertrud. — 2. Drükemöhne Hebamme ( Tek Be).

Gertrudrseken

WWB

Gertrud-roseken n. Gertrudenraiskes Buschwindröschen (Anemone nemorosa) ( Lhs Dr).

Gertrudstag

PfWB

gertrud·stag

Gertruds-tag m. : = Gertrud 2, Gärdach [ WD-Niedkch ], Gertrudsdaag [ Lambert Penns 64]. Südhess. II 1274 ; Rhein. II 1208 .

Ableitungen von gertrud (1 von 1)

Gertrude

Campe

Gertrude , — ns, — n , ein Weibertaufname; im gemeinen Leben Traut, Trautchen, Trautel .