Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
brinnan st. v.
st. v., mhd. nhd. brinnen; as. brinnan, mnl. brinnen; ae. beornan, byrnan; an. brenna, brinna; got. brinnan. — Graff III, 305 f.
Praes.: prinn-: 1. sg. -o Gl 1,809,54 (M, 4 Hss.; lat. pass.). 2,191,31 (ebda., 2 Hss.; lat. pass.); -a 1,809,55 (M, clm 14689, 11./12. Jh.; lat. pass.); 3. sg. -it S 69,54 (Musp., 9. Jh.); 3. pl. -ant Gl 1,58,8 (PaK; lat. pass.); -ent 2,234,42 (Rc); inf. -an 1,268,28 (K; lat. pass.). 2,332,48 (lat. Gerundivum acc. pl. m.). S 67,26 (Musp., 9. Jh.); part. -anti Gl 1,44,24 (Ra; lat. nom. pl. m.). 142,15 (Pa); nom. sg. n. -entez Npw 103,4. 118 S, 140; -intiz Gl 1,346,41 (M); nom. sg. f. -entiv 2,628,18; gen. sg. m. n. -entis 1,642,2/3 (M); nom. pl. m. -ante (Pa), -ende (K) 44,24. — brinn-: 3. sg. -it O 5,21,11. 13; -et Gl 2,39,4. Nb 98,7. 229,29 [108,21. 248,10]. NpNpw 49,3. Np 88,47. W 56,5 (Ausg., H -&). 138,1 (F); 3. pl. -ent T 167,5. O 5,21,23. Nc 798,5 [157,1]. W 138,1. 5; -ont ebda. (A); 1. pl. conj. -en O 1,28,7 (DPV); inf. gen. sg. n. -ennes 5,23,66 (F); part. -anti F 29,29; -enti T 88,11. 150,1. 229,1; -ende Nc 690,14/15 [4,14/15]; nom. sg. m. -ende Gl 3,374,58 (Jd); nom. sg. n. -entiz Npw 131,17/18; acc. sg. n. -ente (Ausg.), -enda (M), -ende (A), -inte (G) W 69,23; acc. sg. f. -enta Nc 755,16 [97,14]; dat. pl. -enten NpNpw 7,14.
prinanti: part. Gl 1,142,19 (Pa; lat. nom. pl. n.; nach Kögel S. 135 Verschreibung). — brinen: 1. pl. conj. OF 1,28,7.
Praet.: pran: 3. sg. Gl 1,44,26 (Pa K Ra). 2,527,38. — bran: 3. sg. O 5,10,29.
prvnnvn: 3. pl. Gl 2,644,75 (lat. prs.). — brunn-: 1. sg. conj. -e Npgl 101,4; 2. sg. conj. -îst Nb 127,6 [138,13]; 3. sg. conj. -e NpNpw 48,12.
Abgekürzt: prin (d. i. prinnantemo, Steinm. z. St.): (part. prs. dat. sg. m.) Gl 2,750,15 (clm 18 547,2, 11. Jh.); nur die Endung geschrieben: un (etwa prunnun, Steinm. z. St.): 3. pl. prt. 641,36 (clm 18 059, 11. Jh., vgl. auch 641,58 u. ö.; lat. prs.).
Verschrieben: prinninze: part. prs. nom. sg. n. Gl 1,346,42 (M, clm 17 403, 13. Jh.); brinnetero: gen. sg. f. 2,19,30 (11. Jh.); brinnet: acc. sg. n. WP 69,23. I. intransitiv: 1) brennen, lodern, in Flammen aufgehen, stehen: a) vom (Höllen-) Feuer: prinnintiz fiur [cineres, quos] vorans ignis [exussit, Lev. 6,10] Gl 1,346,41 (2 Hss., 5 brennen). torrentis incendentis ł brinnentero [zu: error trusit ad inferni torrentis tartara nigra, Aldh., De virg. 849] 2,19,30. ni namun (die Märtyrer) ... wafanes gouma, liuto fillennes, noch fiures brinnennes OF 5,23,66 (PV brennen). fiur brinnet fore imo. Daz prennet die paleas ignis in conspectu eius ardebit (Npw exardescet) NpNpw 49,3; — bildl.: dine ambahtare getuost tu uuesen prinnentez fiur facis ... ministros tuos ignem urentem Npw 103,4 (Np brennen); b) von brennbaren Dingen, Stoffen; von Gegenständen, deren Inhalt entzündet ist: prunnun [neque impositis] ardent [altaria fibris, Verg., G. iii, 490] Gl 2,641,36. prvnnvn adolescunt [ignibus arae, ebda. iv, 379] 644,75. prinnit mittilagart S 69,54. sin iuuuero lentin bigurtit inti liohtfaz brinnenti sint ... lucernae ardentes T 150,1. lesent siu (die Weinschosse) inti uuerpfent in fuir, inti brinnent et ardent 167,5. thna brinnet in Sicilia Nb 98,7 [108,21]. (Apollo trug) an dero zeseuuun eina brinnenta facchela ardentem facem Nc 755,16 [97,14]. tu gefureuangost ... uuaz ter rughstang uuelle . dar tura brinnent in ascun fumida aura turicremis favillis [vgl. turicremis i. tura cremantibus favillis, Rem.] 798,5 [157,1]; — bildl.: her (Johannes der Täufer) uuas lioht brinnenti inti liuhtanti ille erat lucerna ardens et lucens T 88,11. er ist ein brinnentiz liehtfaz Npw 131,17/18 (Np lucerna ardens). der minnon liehtuaz brinnent unde lohezent lampades eius lampades ignis atque flammarum [Cant. 8,6] W 138,1; c) vom Menschen: fuirstat dar man prinnant bustum ubi homines comburuntur Gl 1,58,8 (Pa K); von den in der Hölle brennenden Sündern: prinno [mitte Lazarum, ... ut refrigeret linguam meam, quia] crucior [in hac flamma, Greg., Cura 3,19 p. 61] 2,191,31. prinnan neizzan [malos autem] torrendos [et exsiccandos gehennae flamma suscipiet, Hier. in Matth. 13,47 ff.] 332,48. uue demo in uinstri scal sino uirina stuen, prinnan in pehhe S 67,26. (wir) in fiure ... thar ni brinnen io so spriu O 1,28,7. oba ther brinnit ..., ther haftes man ni wisot: fon hellu ther nirwintit, ther suntilosan bintit 5,21,11. nu brinnit ther in beche thar, ther dotan ni bigrebit hiar 13. thar (in beches einoti) brinnent sie unz in ewon 23. vuare diues dar (im steinernen Grab) geseldot . so nebrunne er ze hello [vgl. si ibi maneret, non arderet apud inferos, Aug., En.] NpNpw 48,12. 2) brennen, (er)glühen, von dörrender, sengender Hitze erfüllt sein, heiß sein: a) eigentl.: prinnentiv [quinque tenent caelum zonae: quarum una corusco semper sole rubens] torrida [semper ab igni, Verg., G. i, 234] Gl 2,628,18. erloscen cole brinnende cole carbo pruna 3,374,58. iz (daz snella muot) uberstiget taz heiza fiur . dero oberun lufte . diu fone drati sinero ferte brinnet transcendit verticem ignis . qui calet agili motu aetheris Nb 229,29 [248,10]; hierher wohl auch: falauuisconti prinanti flagrantia ardentia Gl 1,142,19; — von der Hitze des Fiebers: crocus lesket ouh daz brinnente fieber W 69,23; b) übertr.: entbrennen, entzündet sein, glühen in Leidenschaft, seelischer Erregung u. ä.: prinnent [cum repleri cunctis simul opibus] inardescunt [Greg., Cura 3,20 p. 65] Gl 2,234,42. pran [Herculeus mollis pueri famosus amore ardor et in transtris iactata] efferbuit [Argo, Prud., Symm. i, 117] 527,38. nist ghiri huuanta des siu (caritas) inuuerthlihho ist brinnanti ira za zilenne non est ambitiosa quia quo ardenter intus ad sua satagit F 29,29. eno unser herza ni uuas iz brinnenti in uns mittiu her sprah nonne cor nostrum ardens erat in nobis dum loqueretur T 229,1, z. gleich. St. O 5,10,29. Npw 118 S, 140 (Np ardens). uuio du brunnist . ube du uuissist . uuara ih thih pegunnen habo zeleitenne quanto ardore flagrares Nb 127,6 [138,13]. dannan bist tu so under ougon brinnende niet flagrans cupido Nc 690,14/15 [4,14/15]. sine strala uuorhta er brinnenten ... desiderantibus ueritatem santa er apostolos sagittas suas ardentibus effecit NpNpw 7,14. danne (am Ende der Welt) mag kescehen becherest du sie (die Juden) . inin diu brinnet din zorn [vgl. interea exardescet sicut ignis ira tua, Aug., En.] Np 88,47. die sie (die Gottesminne) uuarlicho habent, die brinnent in iro herzen per amorem unte luihtent abo W 138,5; — innerlich gequält werden, leiden vor innerem Schmerz: prinno [quis scandalizatur, et ego non] uror [? 2. Cor. 11,29] Gl 1,809,54. qvis scandalizatvr et ego non vror? (ih nebrunne?) Npgl 101,4 (Npw brennen). 3) leuchten, strahlen, einen hellen Schein von sich geben: prinnentis [planta pedis (der vier Lebewesen) ... scintillae quasi aspectus aeris] candentis [Ez. 1,7] Gl 1,642,2/3 (5 Hss. gluoen). sie (dine doctores) sint ouh ardentes in fraterna dilectione, alse coccus brinnet in suo colore W 56,5; hierher wohl auch: pluhhenti prinnanti plechenti flagrans ardens fulgens Gl 1,142,15; — bildl.: prinnantemo- [cum repente sanctum Martinum episcopum videre mihi videor, ... vultu] igneo [, stellantibus oculis, Sulp. Sev., Ep. ii, 142,14] 2,750,15. 4) Glossenwort: prinnante ilante ardentes festinantes Gl 1,44,24. pran kerota ardebat cupiebat 26. prinnan uri 268,28. II. transitiv:
etw. entflammen, entzünden, entbrennen lassen: übertr.: gestillet di minne des goldes de di bruste alledane brinnet [quando] auri cessat amor? qui pectora semper adurit [Ar. i, 423] Gl 2,39,4.
Komp. halbbrunnan; Abl. brennen; brant, brinna, bronado, brunni, brunnido, brunnôd, brunst.