Eintrag · Köbler As. Wörterbuch
that Konj., Pron.
that , Konj., Pron.
- nhd.
- das, dass, damit
- ne.
- that (Konj.), that (Pron.)
- ÜG.:
- lat. (donec) SPs, (ne) H, quatenus Gl, quia BSp, H, PA, quod BPr, BSp, GlEe, H, quoniam H, ut Gl, H, SPs, SPsWit
- Hw.:
- s. the, thes; vgl. ahd. daz (1); anfrk. that
- Q.:
- BPr, BSp, Gen, Gl (Kopenhagen Det Kongelige Bibliotek Fragm. 19B nr. 2861), Gl (München Bayerische Staatsbibliothek Clm 6283), Gl (Saint Mihiel Bibliothèque Municipale Ms. 25), GlE, GlEe, GlG, GlM, GlPW, H (830), Hi, PA, SPs, SPsWit, WT
- E.:
- germ. *þat-, Pron., das; s. germ. *þa-, *þer-, Pron., der, dieser; idg. *to- (1), *tā-, *ti̯o-, Pron., der, die, Pokorny 1086
- W.:
- mnd. dat, Konj., dass; B.: H that 309 M C, 454 M C, 1123 M C, 2732 M C, 5258 M C, 5405 C, 5690 C, (1713 M C), 1866 M C, 2505 M C, 2614 M C, 3818 M C, 3989 M C, 4048 M C, 4158 M C, 4324 M C, 4378 M C, 4692 C, 4933 M C, 5675 C, 121 M C, 205 M C, 3239 M C, 4761 M C, 5351 C, 5363 C, 204 M C, 2712 M C, 3742 M C, 4304 M C, 4697 C, 1526 M C, 89 M C, 755 M C, 769 M C, 3356 M C, 3481 C, 3678 M C, 4202 M C, 4288 M C, 2779 M C, 5147 M C, 5396 C, 95 M C, 485 M C, 511 M C S, 788 M C, 853 M C, 1013 M C, 2629 M C, 3982 C, 4183 M C, 4281 M C, 4459 M C, 5026 M C, 5524 C, 472 M C, 4493 M C, 4699 M C, 86 M C, 118 M C, 160 M C, 3721 M C, 4023 M C, 4774 M C, 4868 M C, 5022 M C, 5421 C, 5868 C L, 5939 C, 161 M, 188 M C, 246 C, 288 M C, 298 M C, 367 M C, 406 M C, 423 M C, 510 M C S, 557 M C S, 600 M C, 630 M C, 667 M C, 719 M C S, 802 M C, 826 M C, 850 M C, 856 M C, 975 M C P, 1020 M C, 1208 M C, 1741 M C, 1745 M C, 1831 M C, 1949 M C, 1968 M C, 2068 M C, 2107 M C, 2210 C, 2317 M C, 2364 M C, 2427 M C, 2555 C, 2621 M C, 2663 M C, 2678 M C, 2796 M C, 2808 M C, 2873 M C, (2889 M C), 2953 M C, 2977 M C, 3036 M C, 3115 M C, 3347 M C, 3642 M C, 3703 M C, 3705 M C, 3780 M C, 3883 M C, 3939 M C, 3964 M C, 4038 M C, 4046 M C, 4061 M C, 4063 M C, 4065 M C, 4093 M C, 4095 M C, 4153 M C, 4260 M C, 4342 M C, 4452 M C, 4458 M C, 4461 M, 4459 M C, 4638 M C, 4650 M C, 4656 M C, 4974 M C, 5103 M C, 5154 M C, 5343 C, 5422 C, 5430 C, 5432 C, 5457 C, 5709 C, 5818 C, 5825 C L, 5908 C, 5926 C (ergänzt von Heyne), 5945 C, 161 C, 207 M C, 212 M C, 213 M C, 246 M, 299 M C, 305 M C, 621 M C, 799 M C, 905 M C, 1057 M C, 1062 M C, 1420 M C, 2030 M C, 2070 M C, 2211 C, 2287 M C, 2340 M C, 2498 M C, 2718 M C, 2837 M C, 2924 M C, 2969 M C, 2971 M C, 3394 M C, 3432 C, 3930 M C, 4081 M C, 4583 M C, 4656 M C, 5006 M C, 5273 M C, 5316 C, 5318 C, 5350 C, 5388 C, 5447 C, 5681 C, 5927 C, 3 C, 294 M C, 702 M C S, 841 M C, 845 M C, 996 M C P, 1093 M C, 1362 M C, 1390 M C, 1448 M C, 1454 M C, 1464 M C, 1479 M C, 1492 M C, 1531 M C, 1830 M C, 1952 M C, 2003 M C, 2020 M C, 2131 M C, 2327 M C, 2453 M C, 2926 M C, 3084 M C, 3104 M C, 3620 M C, 3635 M C, 3916 M C, 3972 C, 3973 C, 3985 C, 4005 C, 4021 M C, 4042 M C, 4053 M C, 4083 M C, 4280 M C, 4346 M C, 4540 M C, 4564 M C, 4576 M C, 4849 M C, 5090 M C, 5093 M C, 5188 M C, 5387 C, 5604 C, 5834 C L, 5837 C L, 5891 C, 5936 C, 123 M C, 129 M C, 131 M C, 133 M C, 135 M C, 137 M C, 443 M C, 520 M C S, 582 M C, 584 M C, 585 M C, 587 M C, 589 M C, 609 M C, 620 M C, 625 M C, 643 M C, 692 M C, 708 M C, 721 M C S, 723 M C, 869 M C, 913 M C, 991 M C P, 992 M C P, 993 M C P, 1101 M C, 1109 M C, 1158 M C, 1300 M C V, 1304 M C V, 1306 M C (fehlt V), 1316 M C V, 1320 M C V, 1704 M C, 1976 M C, 2050 M C, 2095 M C, 2101 M C, 2125 M C, 2213 C, 2214 C, 2319 M C, 2322 M C, 2336 M C, 2541 C, 2554 C, 2558 C, 2625 M C, 2711 M C, 2822 M C, 2828 M C, 2832 M C, 2843 M C, 2875 M C, 2879 M C, 2968 M C, 2988 M C, 3043 M C, 3045 M C, 3048 M C, 3050 M C, 3060 M C, 3148 M C, 3185 M C, 3187 M C, 3297 M C, 3327 M C, 3396 M C, 3412 M C, 3415 C, 3441 (von Behaghel ergänzt), 3521 M C, 3557 M C, 3716 M C, 3741 M C, 3769 M, 3827 M C, 3859 M, 3861 M C, 3889 M C, 3929 M C, 3952 C, 3966 C, 3977 C, 4129 M C, 4171 M C, 4174 M C, 4255 M C, 4275 M C, 4472 M C, 4480 M C, 4490 M C, 4592 M C, 4694 C, 4701 C, 4733 C, 4843 M C, 4935 M C, 4961 M C, 4963 M C, 4977 M C, 4982 M C, 4986 M C, 4988 M C, 4998 M C, 5073 M C, 5074 M C, 5104 M C, 5107 M C, 5134 M C, 5141 M C, 5183 M C, 5191 M C, 5198 M C, 5234 M C, 5239 M C, 5331 C, 5337 C, 5338 C, 5362 C, 5374 C, 5477 C, 5482 C, 5551 C, 5555 C, 5556 C, 5574 C, 5642 C, 5684 C, 5754 C, 5758 C, 5816 C, 5860 C L, 5883 C, 5884 C, 5921 C, 5922 C, 5933 C, 5942 C, 1123 M C, 1569 M C, 2992 M C, 3269 M C, 3830 M C, 4644 M C, 4652 M C, 93 M C, 100 M C, 115 M C, 116 M C, 123 M C, 129 M C, 130 M C, 134 M C, 186 M C, 218 M C, 227 M C, 333 M C, 345 M C, 396 M C S, 426 M C, 448 M C, 482 M C, 592 M C, 596 M C, 604 M C, 638 M C, 642 M C, 683 M C S, 691 M C, 729 M C, 866 M C, 872 M C, 876 M C, 894 M C, 974 M C P, 1140 M C, 1158 M C, 1168 M C, 1180 M C, 1232 M C, 1309 M C V, 1477 M C, 1487 M C, 1497 M C, 1504 M C, 1507 M C, 1518 M C, 1533 M C, 1534 M, 1537 M C, 1567 M C, 1575 M C, 1584 M C, 1590 M C, 1614 M C, 1736 M C, 1791 M C, 1844 M C, 1881 M C, 1922 M C, 2022 M C, 2034 M C, 2087 M C, 2122 M C, 2148 M C, 2194 M C, 2248 C, 2252 C, 2299 M C, 2429 M C, 2430 M C, 2561 M C, 2701 M C, 2749 M C, 2773 M C, 2774 M C, 2815 M C, 2829 M C, 2865 M C, 2949 M C, 2979 M C, 2987 M C, 2991 M C, 2997 M C, 3009 M C, 3015 M C, 3083 M C, 3096 M C, 3157 M C, 3165 M C, 3266 M C, 3283 M C, 3366 M C, 3371 M C, 3389 M C, 3400 M C, 3425 C, 2429 C, 3501 M C, 3550 M C, 3562 M C, 3567 M C, 3575 M C, 3646 M C, 3656 M C, 3724 M C, 3725 M C, 3744 C, 3815 M C, 3851 M C, 3853 M C, 3857 M C, 3894 M C, 3974 M C, 4018 M C, 4139 M C, 4154 M C, 4155 M C, 4173 M C, 4210 M C, 4248 M C, 4252 M C, 4356 M C, 4418 M C, 4512 M C, 4561 M C, 4584 M C, 4644 C, 4652 C, 4703 C, 4704 C, 4741 M C, 4862 M, 4883 M C, 4888 M C, 5025 M C, 5036 M C, 5085 M C, 5260 M C, 5262 M C, 5272 M C, 5334 C, 5407 C, 5438 C, 5445 C, 5467 C, 5520 C, 5528 C, 5541 C, 5600 C, 5617 C, 5724 C, 5818 C, 5926 C, 5952 C, 5954 C, 2 C, 164 M C, 337 M C, 470 M C, 574 M C S, 726 M C, 1088 M C, 1531 M C, 2436 M C, 2755 M C, 3065 M C, 3073 M C, 3321 M C, 3349 M C, 3652 M C, 3949 M C, 4894 M C, 4953 M C, 5109 M C, 5495 C, 5648 C, 149 M C, 939 M C, 1079 M C, 1434 M C, 1481 M C, 1657 M C, 1697 M C, 1730 M C, 1747 M C, 1829 M C, 1841 M C, 1853 M C, 1862 M C, 2105 M C, 2448 M C, 2449 M C, 2472 M C, 2527 M C, 2713 M C, 2720 M C, 2880 M C, 2883 M C, 2980 M C, 3140 M C, 3254 M C, 3341 M C, 3652 M C, 3670 M C, 3836 M C, 3844 M C, 3997 M C, 4105 M C, 4149 M C, 4175 M C, 4269 M C, 4430 M C, 4509 M C, 4679 C, 5018 M C, 5135 M C, 5243 M C, 5253 M C, 5414 C, 5729 C, 316 M C, 452 M C, 822 M C, 960 M C, 1008 M C, 1461 M C, 2017 M C, 2108 M C, 2255 C, 2782 M C, 3443 C, 5770 C, 1905 M C, 56 C, 68 C, 152 M C, 330 M C, 369 M C, 428 M C, 682 M C S, 762 M C, 893 M C, 938 M C, 1037 M C, 1047 M C, 1060 M C, 1183 M C, 1621 M C, 1760 M C, 1799 M C, 1814 M C, 2053 M C, 2116 M C, 2303 M C, 2369 M C, 2404 M C, 2411 M C, 2448 M C, 2478 M C, 2483 M C, 2524 C, 2588 M C, 2687 M C, 2758 M C, 2761 M C, 2868 M C, 3205 M C, 3471 C, 3580 M C, 3581 M C, 3598 M C, 3662 M C, 3723 M C, 3728 M C, 3785 M C, 3799 M C, 4133 M C, 4196 M C, 4227 M C, 4367 M C, 4369 M C, 4693 C, 4851 M C, 4867 M C, 4875 M C, 4878 M C, 4902 M C, 5166 M C, 5216 M C, 5311 C, 5345 C, 5679 C, 5707 C, 5795 C, 5798 C, 5887 C, 5908 C, 5950 C, 272 M C, 311 M C, 1375 M C, 1466 M C, 1656 M C, 1941 M C, 2014 M C, 2263 M C, 2276 M C, 2304 M C, 2392 M C, 2532 C, 2533 C, 2650 M C, 2688 M, 2690 M C, 2876 M, 3228 M C, 3394 M C, 3636 M C, 3839 M C, 3876 M C, 4245 M C, 4267 M C, 4891 M C, 5009 M C, 5068 M C, 5079 M C, 5231 M C, 5322 C, 5448 C, 5680 C, 5697 C, 13 C, 24 C, 241 M C, 248 M C, 354 M C S, 878 M C, 885 M C, 898 M C, 1081 M C, 1161 M C, 1224 M C, 1229 M C, 1236 M C, 1239 M C, 1364 M C, 1401 M C, 1407 M C, 1412 M C, 1421 M C, 1429 M C, 1499 M C, 1543 M C, 1562 M C, 1570 M C, 1571 M C, 1732 M C, 1879 M C, 1948 M C, 1966 M C, 2350 M C, 2384 M C, 2425 M C, 2440 M C, 2537 C, 2570 C, 2579 M C, 2645 M C, 2684 M C, 3001 M C, 3011 M C, 3037 M C, 3114 M C, 3120 M C, 3188 M C, 3259 C, 3352 M C, 3368 M C, 3390 M C, 3408 M C, 3459 C, 3534 M C, 3535 M C, 3576 M C, 3616 M C, 3617 M C, 3795 M C, 3796 M C, 4008 M C, 4018 M C, 4077 M C, 4095 M C, 4202 M C, 4249 M C, 4473 M C, 4476 M C, 4518 M C, 4648 M C, 4649 M C, 4654 M C, 4662 M C, 4712 C, 4742 M C, 4818 M C, 5033 M C, 5066 M C, 5139 M C, 5226 M C, 5437 C, 5439 C, 5444 C, 5757 C, 5787 C, 5859 C L, 5882 C, 1011 M C, 3024 M C, 5012 M C, 16 C, 66 C, 185 M C, 653 M C, 861 M C, 3344 M C, 4364 M C, 5596 C, 5932 C, 4864 M C, 4335 M, 1886 M, 717 M S, 4084 M, 1954 M, 1934 C, 945 C, 3052 M, 4088 M, 3496 M, 5016 M, 5829 L, at 960 P, (.)hat 369 S, thatt 4335 C, tat 1886 C, tha 717 C, thar (= that) 5660 C, 4084 C, than 1954 C, 1934 M, huat 3052 C, 4088 C, quad that 2987 M, Gen that Gen 90, Gen 229, Gen 196, Gen 25, Gen 141, Gen 259, Gen 60, Gen 67, Gen 228, Gen 41, Gen 57, Gen 98, Gen 99, Gen 83, Gen 291, Gen 56, Gen 98, Gen 218, Gen 277, Gen 11, Gen 39, Gen 167, Gen 199, Gen 8, Gen 45, Gen 275, Gen 65, Gen 216, Gen 237, Gen 95, Gen 103, Gen 108, Gen 152, Gen 322, Gen 297, Gen 134, Gen 1, Gen 129, Gen 327, BPr that Wa 18, 3 = SAAT 5, 3, Wa 18, 4 = SAAT 5, 4, Wa 18, 9 = SAAT 5, 9, Wa 18, 10 = SAAT 5, 10, Wa 18, 14 = SAAT 5, 14, Wa 18, 16 = SAAT 5, 16, Wa 18, 17 = SAAT 5, 17, BSp that Wa 16, 15 = SAAT 7, 15, Wa 16, 17 = SAAT 7, 17, Wa 16, 20 = SAAT 7, 20, Wa 16, 22 = SAAT 7, 22, Wa 16, 29 = SAAT 7, 29, Wa 17, 14 = SAAT 8, 14, Wa 17, 25 = SAAT 8, 25, Wa 17, 26 = SAAT 8, 26, GlE that Wa 47, 2a = SAGA 178, 2a = Gl 1, 709, 63, GlEe that Wa 48, 19b = SAGA 96, 19b = Gl 4, 287, 3, Wa 50, 17a = SAGA 98, 17a = Gl 4, 289, 21, Wa 50, 18a = SAGA 98, 18a = Gl 4, 289, 21, Wa 51, 32b = SAGA 99, 32b = Gl 4, 291, 33, Wa 52, 23b = SAGA 100, 23b = Gl 4, 292, 43, Wa 54, 16a = SAGA 102, 16a = Gl 4, 295, 35, Wa 54, 14b = SAGA 102, 14b = Gl 4, 296, 27, Wa 54, 15b = SAGA 102, 15b = Gl 4, 296, 28, Wa 54, 19b = SAGA 102, 19b = Gl 4, 296, 31, Wa 56, 24b = SAAT 104, 24b = Gl 4, 298, 65, Wa 57, 15a = SAGA 105, 15a = Gl 4, 299, 17, Wa 57, 18a = SAGA 105, 18a = Gl 4, 299, 19, Wa 61, 21a = SAGA 109, 21a = Gl 4, 303, 66, Wa 61, 3b = SAGA 109, 3b = Gl 4, 304, 1, Wa 61, 15b = SAGA 109, 15b = Gl 4, 304, 23, Wa 61, 17b = SAGA 109, 17b = Gl 4, 304, 25, thát Wa 53, 32a = SAGA 101, 32a = Gl 4, 293, 42, that (quod) Wa 58, 3a = SAGA 106, 3a = Gl 4, 299, 65, GlG that Wa 63, 8b = SAGA 71, 8b = Gl (nicht bei Steinmeyer), (thán?) Wa 65, 8a = SAGA 73, 8a = Gl (nicht bei Steinmeyer), GlM thet Wa 70, 7a = SAGA 185, 7a = Gl (nicht bei Steinmeyer), PA that Wa 13, 13 = SAAT 411, 13, Wa 14, 10 = SAAT 312, 10, Wa 14, 13 = SAAT 312, 13, Wa 15, 14 = SAAT 313, 14, Wa 15, 14 = SAAT 313, 14, Wa 15, 15 = SAAT 313, 15, GlPW thát Wa 92, 12b = SAGA 80, 12b = Gl 2, 578, 10, Wa 96, 33a = SAGA 84, 33a = Gl 2, 582, 25, Wa 99, 7a = SAGA 87, 7a = Gl 2, 585, 6, Wa 102, 12a = SAGA 90, 12a = Gl 2, 588, 6, SPs (iuun)that donec Ps. 111/7 = Tiefenbach Ps. 111/8 = SAAT 325, 21 (Ps. 111/7), (t)haz ut Ps. 32/19 = Tiefenbach Ps. 32/19 = SAAT 321, 27 (Ps. 32/19) (z. T. ahd.), SPsWit thaz ut Ps. 84/10, Hi Konj. dat Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 1, 1 = SAAT 285, 1, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 1, 2 = SAAT 285, 2, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 2, 15 = SAAT 286, 15, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 3, 17 = SAAT 287, 17, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 4, 31 = SAAT 288, 31, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 5, 35 = SAAT 289, 35, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 6, 43 = SAAT 290, 43, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 6, 47 = SAAT 290, 47, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 6, 48 = SAAT 290, 48, Steinmeyer, E., Kleinere althochdeutsche Sprachdenkmäler, Nr. 1, S. 7, 64 = SAAT 291, 64 (z. T. ahd.), WT that Foerste, S. 90, 13 = SAAT 340, 13, Foerste, S. 90, 18 = SAAT 340, 18, Gl (Saint Mihiel Bibliothèque Municipale Ms. 25) Nom. Sg. N. dat SAGA 270, 6 = Thoma S. 22, 6 = Meineke Nr. 496b, th:t SAGA 266, 12 = Thoma S. 18, 12 = Meineke Nr. 406a, Gl (Kopenhagen Det Kongelige Bibliotek Fragm. 19B nr. 2861) that man sceb(et) scobinas Tiefenbach, Nachträge zu den altsächsischen Glossen aus Kopenhagen und aus dem Dresden-Wiener Codex Discissus, ABäG (1999), S. 229, Gl (München Bayerische Staatsbibliothek Clm 6283) Nom. Sg. N. that quatinus SAGA 189 = Mayer, H., Althochdeutsche Glossen: Nachträge, 73, 4 (as.? oder eher amfrk.?); Kont.: H sô uuas thero liudio thau that that erlo gehuilic ôƀean scolde mid gômun 2732
- Son.:
- Behaghel, O., Die Syntax des Heliand, 1897, S. 5, 37, 291, 296-299, 301f., 351, 366, 367, 379, § 226 (zu H 3), S. 331 (zu H 1088), S. 334 (zu H 426), Wortschatz der germanischen Spracheinheit, unter Mitw. v. Falk, H., gänzlich umgearb. v. Torp, A., 4. A., 1909, S. 174, Berr, S., An Etymological Glossary to the Old Saxon Heliand, 1971, S. 403, Kock, E., Studier i fornnordisk grammatik, Lunds Univ. Årkiv för nordisk filologi 11 (1895), S. 118f., Behaghel, O., Zum Heliand, Germania 27 (1882), S. 418 (zu H 2505), Schönbach, A., Jeitteles altdeutsche Predigten, A. f. d. A. 5 (1879), S. 28 (zu H 2505), Behaghel, O., Die Modi im Heliand, 1876, S. 24 (zu H 755), S. 19, 56 (zu H 4583), § 23 (zu H 3104), S. 52 (zu H 1088), § 48 (zu H 4175), S. 42 (zu H 3352), S. 30 (H 2889 [Relativpron.]), S. 52 (zu H 2588), Piper, P., Die altsächsische Bibeldichtung, 1897, Anm. (zu H 755, H 769, H 3678, H 3), Behaghel, O., Der Heliand und die altsächsische Genesis, 1902, S. 19 (zu Gen 141), S. 13 (zu Gen 259), Heusler, Z. f. d. A. 57, S. 20 (zu H 938, wohl als Konsekutivsatz zu fassen, zu H 938), Sievers, E., Heliand, 1878, Anm. (zu H 3, H 2889 [Relativpron.]), Pratje, H., Syntaktische Verwendung des Genitivs im Heliand, Z. f. d. P. 14 (1882) S. 34 (zu H 3, H 1713 [Relativpron.]), Wilhelmy, Die Einleitungen der Relativsätze im Heliand, 1881, S. 17 (zu H 3), S. 15 (zu H 1713), Sievers, E., Zum Heliand, Z. f. d. A. 19 (1876), S. 71 (zu H 4644), S. 66 (zu H 426), S. 68 (zu H 3652, H 13), S. 70 (zu H 2588), S. 68 (zu H 4149), S. 69 (zu H 1934), S. 66 (zu H 3052), Behaghel, O., Zum Heliand, Germania 21 (1876), S. 141 (zu H 3652), abweichend zu Wadstein, E., Kleinere altsächsische Sprachdenkmäler, 1899 wurde in GlEe that 16mal statt 15mal gezählt, für den Beleg WT (dat) ist streitig, ob eine geringe altsächsische oder altenglische Spur vorliegt, than ... than (in Handschrift M) für thann ... that (in Handschrift C) in Vers 944-945, that (in Handschrift M) für than (in Handschrift C) in Vers 1954, than (in Handschrift M) für that (in Handschrift C) in Vers 1934, that (in Handschrift M) für huat (in Handschrift C) in den Versen 3052, 4088, 3496, that (in Handschrift M) für thes (in Handschrift C) in Vers 5016, quad that (in Handschrift M) für quathat (in Handschrift C) in Vers 2987, thar (= that) 5660 C, 4084 C