taugen das Wort ist allg., u. zwar Rhfrk, Mosfrk mit
-au- in allen Formen; Rhfrk an der uNahe südl. einschl. Kreuzn-Kirn Dhaun Norh Weitersborn, südl. Soonw, Simm-Ellern Erb
dāxə, –-, –γə-; n. davon u. im Hunsr
-āu-, –au-, –γə, Part. -xt [Meis-Meddersh
dāwə, Part. gədāwt]; weiterhin an der Nahe, im Saargeb.
dauə, –āu-, Part. gədāut, –au-; Mosfrk in Saarl
dǫ(·u.)ən, dāwən, Part. gədout, –dāwt; sonst an der Saar, in Trier-Stdt, uMos, SMay
dāγən, Part. gədāxt; sonst Mosfrk
dōγən, –- [Bitb-Seimerich
-ā-; Dudeld, Wittl-Binsf Landschd
-ū-; Bitb-NWeis
-x-, Part. gədxt u.
-ō-; Rittersd
-dōĭxt; Prüm-Mürlenb
dōγən u.
-ōx-]; Rip wie
muγə »mögen«
duγə, hier u. da
du·ə., flekt.
eχ duγə, du dōxs [
-ou- uAhr, gegenüberliegender kurköln. Westerw, Sieg-Honnef Rhönd, Köln-Stdt],
hę dōx [
-ou-],
mər, zə· duγə, ȳər duxt; aber auch
eχ dōx, ȳər dōxt [in Monsch
iχ duγə, du dōxs u. selten
duxs, hę dōxt u.
duxt, mər, zə duγə, ȳər duxt u.
-ō-; Aach
dujə u.
douγə], Prät.
dx, –ə-, dət, Konj. --, –ə-, Part. jədx, –ə-, –ət [Monsch sehr selten daneben
-duxt; Eusk u. sonst Rip auch
-dōx] [statt
duγə begegnet
dyjə Sieg-Troisd (u.
-:j-), uWupp, Köln-Stdt;
-i- Bergh-NEmbt; in rip. Sol
dȳ·ə.n, dōxs, dōx, ir dōxt]; nfrk. OBerg überall mit der Grundlage
-au-: dōγən, ek dōx, du dōxs, hę dōxt, Prät.
dōxtən, Part. jədōxt; Lennep
dōγən, ek dōx, dōxs u.
døys; hę dōxt u.
døyt; Prät.
dōxtən u.
døydən, Part. jədōxt [Remschd Prät.
dət, Konj. dət, Part. xədət; Wermelsk
dȳjən u.
dūγən]; sonst NBerg
djən [Elbf
-j-, –ōγ-, –ou-; Mettm-Velbert
-ouγ-];
eχ (ek) dχ (dōx, –ou-), du dōxs, hę dout, Prät.
dǫut, Konj. -øy-, Part. jədǫut; Eup. Selfk
dōγə, eχ dōx, du dōxs, hę dōx, vər, zə dōgə, ir dōxt; Prät.
dxdə, dt (u. statt
-- auch
-ō-); sonst SNfrk
dȳəjə, eχ dȳəχ, du dȳəχs, hę dȳəχt (--), mər, zə dȳəjə, ør dȳəχt; Prät.
dǫut, –ou-, Konj. -y-, –øy-, Part. jədǫut, –ou-; in Kref-Ld, Kemp
djə, eχ dχ, do dχs, hę dχt, vər, zə djə, ør dχt, Prät.
dout(dōx), Part. jədout (-dōx) [Mörs, Geld daneben
djdə, dγdə]; Klevl
dγən, ek dx, γei dxt, Prät.
dχt, Part. γədxt [Mörs
døyγən u.
-ouγ-; MülhRuhr
dȳγə, ek do·u.x, do do·u.xs, hę do·u.x, mə, zə dȳ:γə, dȳ:xt, Prät.
dux, Pl.
-xtə, Part. xədux schw.: 1. wie
nhd., mit persönl. u. sachl. Subj. a. mit persönl. Subj.: brauchbar, anstellig, geschickt sein, meist aber negativ
der dog net (necks), net vill, hät kēs (nie)
jet gedoch ist nicht brauchbar, ist sittl. verkommen, ein Taugenichts;
dat Mädche dog necks es ist nichts los mit ihm, ist verwahrlost;
der Hond dog net ist bösartig, beisst gern Rip, Allg. RA.:
De dog grad esu vell wie ene fule Esel Rheinb.
De dögt self net von dem, der gern andere anschwärzt MGladb, Allg.
Die dugen alle beds net sind beide Nichtsnutze Rip, Allg.
De dog an kenem Enn (Ende), —
ken Hor, — kene Sterz, — für kene Pennek, — net, wo er sech wend on drehnt (dreht), —
wo en et Hemb anrührt, — (net) su vill, dat de Düvel en noch net emol mag Rip, Allg.
De daugt uf seine beste Seit neist Simm, —
an (in) seiner bester Haut n. Bitb-Nattenh, —
enner der bester H. net Prüm-Pronsfeld;
der doch en der Huck nit Köln, —
in sin beste Fell n. Klevld, —
von Haut on Hor nicks Neuw, Köln, —
em Blut neist Goar-Braunshorn, —
en der Wurzel n. Merz-Becking, —
em beste Kamisol n. Schleid-Wildenbg, —
ni büs in de Därm MülhRuhr, —
noch nit in de Worss (Wurst) Rees-Elten, —
vür on hönnen (hinten)
net Sieg, —
vun Herrgott un de Welt nicks Kreuzn-Münster.
Der Kerl dog dem Düvel (Hond) em Arsch (Balg, Mag, Sack, Buch, Kont) net Rip, Allg., —
en der Hock n. Dür, Sieg, —
dem Hongk en de Start (Sterz)
net Kemp, Geld.
Er dagt neischt fir Zouderhand (Zuderhandpferd)
on net f. Vonderhand Merz-Honzr, —
öm der Donner net Malm-Amel, —
dem blauen Deuvel net Waldbr-Morsb.
He dogt van Goiget (Gutheit)
net er ist zu gutherzig Geilk-Brachelen.
De ose Herrgott gezechent hät (die ein Gebrechen haben),
de d. net Rip, Allg.
Wen frejt, den dögt niet, märr wen dot geht, den ös ömmer gut gewes Mörs-Rheinbg.
De so ärg döcks (oft)
no de Kerk löpp, dög net MGladb.
Den van niet kömmt tot iet (etwas),
den dögt se Lewe niet Mörs-Xanten.
We self net dog, plogt ongere och Kemp, Heinsb, —
lack (sieht an ihm einen Fehler)
ne angre Mann och Dür-Birkesd, Köln-Pulh, Eusk.
Lihn (Wortsp. zwischen
Lena »Helena« u.
lihnen »leihen«)
ös en gout Frau, wann se utgeht; ävver wann se wiər sall kuəme, dann dögt se net Kemp.
Wenn der Här ärm un der Knech rich werd, dann d. se allebeids nit Köln. MGladb, Erk, Mörs.
Die Helligen, die furzen (frömmelnde Menschen),
die d. neist Saarbg-Faha OLeuken.
Wann en Jong langs en Hongd kümmt un der J. deht dem H. nicks, un der H. deht dem J. nicks, dann d. allebeds nickst Gummb, Allg.
Fraulü, Hippen (Ziegen)
un Hedschlangen (Blindschleichen)
d. nich Gummb.
Lüsterfenke (Horcher, Lauscher)
d. niet, guje Mensse duhn et niet Klev, Rees.
En Kalf, dat net seift, dagt och neist Trier.
En Kluck, de äm net en de Age sprengt, dagt neist Mos.
Wat net friss, dat dog net Dür, Allg.
Kuhwe, die üt de Wej (Weide)
gohn, d. niet von Frauen, die mit anderen Männern verkehren Emmerich.
En, twee, drej, vier, fif, sess, sewen, Jan in de Bocks, den woll niet d.! Abzählr. Geld-Issum.
Woröm gohn de al Fraue en de Prozession hönge (hinten)
? Se d. vüər nüs mieh Rheinb-Meckenh.
Dat Perd, dat nüs dogt an der Krepp, dat d. och nüst em Hame Prü
m. Der dog en de Rolle nit passt nicht dazu NBerg.
Nä, den dögt in de Medde! wenn einige sich treffen u. gehen dann zusammen weiter, dann nimmt man mit diesen Worten den Älteren in die Mitte Emmerich.
Wen nit over de Katt dögt, d. ok net over de Mann wer gegen Tiere nicht gut ist, ist es auch nicht gegen Menschen Geld.
Den daug(net) tum Schmidd (
u. dgl.) ist zu diesem Handwerk (nicht) geeignet. — b. mit sachl. Subj., wenig brauchbar sein;
der Brell dog nüs; de Äppel d. n.; dat lang Opblive dog (
de Kenger »Kinder«)
net ist ungesund;
doch dat och jet? dat doch für mech net kann ich nicht gebrauchen, ist unschicklich;
dat dog für den, der et net bruch ich jedenfalls kann es nicht gebrauchen;
für jet dog et lutter (immer);
dat könnt dir doge abschl. Antwort Rip, Allg.
Es (das Werkzeug)
hat Gott en der Welt necks gedaut Saarbr. RA.:
Dunnerweder, Eichentreder un Erdelnhof (Erlen-),
die d. neist Wittl-Binsf.
De beste Krankheit dögt niet Geld, Allg.
Ene omgedredde (umgedrehter)
Rock dogt net völ vom Wechsel der Konfession Geld.
Wo der Bessem net dögt, d. (batt) et net wo die Frau nicht taugt SNfrk, Geld.
Wo Huck (Haut)
un Hor nit d., do git et keine gode Pelz Köln-Stdt.
Holt schneje, Klompe make, dat sall krake; kr. se niet, d. se n., d. se n., dögt ok ons klein Hänske n. Klev-Kalkar.
Wo Knoəke send, die d., send och Hong (Hunde),
die se müəge SNfrk, Rip.
De hat ge Hor op der Kopp, wat dogt er ist durch und durch ein Nichtsnutz Aach-Merkst.
Wat nicks en kost, dougt auch n. Sol, Allg.
Zovür gedohn, herno bedäht (bedacht),
dat dogt neust Prü
m. Wenn et sonndags rent (regnet)
on mondags och, dann git et en Woch, die dog Rip. — c. unpersönl.;
dat du Koppin (-schmerzen)
häs, dat dogt nich ist ein schlimmes Zeichen Gummb, Allg.;
en dem Hus, do dog et net da ist viel Streit, da stimmt es nicht recht; in der Gegend
dog et net da spukt es;
do en der Türkei dog et widder net ist wieder Schlimmes im Spiel Rip, Allg.;
dat dog nit ist nicht angebracht;
et dog net, wanner ze fröh hirot Sieg, Allg. RA.:
Wo de Frau de Botz anhät, do dog et net Dür, Verbr.
Wu mih Fraleit am (im)
Haus sein wie Backuwen, da dogt et neist Trier-Schleidw.
Wo de Frau kallt vör dem Mann, dat Huəhn kreht vör dem Hahn, de Katze löppt vör der Mus, do daugt et net em Hus Sol. — 2. in best. Wendungen. a.
jet Düəges etwas, das taugt;
nicks D. etwas, das nicht viel taugt;
no Oəvesklock ös nicks D. miəhr op de Stroət SNfrk;
jet Düjes uWupp, —
Duges Eup-Hammer;
necks Douens Sieg-Leuscheid. — b.
ze düəjəs übergenug, sehr Grevbr-Hackhsn;
tə djəs Sol. — c.
he kann net ze duge komme wenn einer unruhige Bewegungen macht, aber das, was er ausführen soll oder will, im gegebenen Augenblick nicht anzupacken versteht Dür-Gürzenich;
ech kann net zum Dügen kommen nicht zur Heilung, zum Besserwerden k. uWupp. —
d. et göft dek kenn Dögen es bringt dir nichts Gutes Elbf. — e.
dγənt, in der Wend.:
Dor es gen d. Hor dran er ist ein Taugenichts;
gen d. H. doran lote einen ganz und gar schlecht machen Klev. —
dęjənt, –ø- tüchtig, gehaltvoll Siegld;
makt et te djənt! zum Handwerker, der einen Auftrag zur Zufriedenheit ausführen soll Xanten. —
f. ze dōγən gehörig, ordentl.;
ze d. arweden; enem et ze d. sōn (sagen);
he hadde sech ēn ze dōgenen drüwwer geschott war schwer bezecht Altk-Birken.