Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
bluomo sw. m.
sw. m., bluoma sw. f., mhd. bluome m. f., nhd. blume f., dial. auch m., vgl. Schm. 1,326 f., Schweiz. Id. 5,64 ff., Fischer 1,1221 f., Ochs 1,269; as. blômo m., mnd. blôme f., mnl. bloeme f.; afries. blam; an. blómi m., blóm n.; got. bloma m. — Graff III, 241 f.
Sichere Maskulina sind die Belege in Abrogans und Samanunga, im Isidor, in den St. Emmeramer Prudentiusglossen clm 14 395, den Schlettstadter Glossen, der St. Galler Hs. 159 und der Wiener Hs. 10, außerdem bei Notker (Nc, Np, also auch für Nb anzunehmen). Sichere Feminina belegen Otfrid, Npw, die St. Emmeramer Glossen clm 14 747 und die junge Prager Hs. vii G 25. Für alle anderen Belege ist eine Scheidung nicht möglich. Eine bedeutungsmäßige Differenzierung der beiden Genera, wie in den heutigen obd. Maa. (vgl. o.), läßt sich im Ahd. nicht feststellen. []
Mask.: plom-: nom. sg. -o 1,152,11 (Pa). 153,11 (R). 162,21 (Pa); gen. sg. -in 23 (ebda.); nom. pl. -um 156,1 (K, Schreibfehler, vgl. Gl 5,88,10); blom-: nom. sg. -o I 39,18; acc. sg. -un 40,2. — ploam-: nom. sg. -o Gl 1,152,11 (K Ra). 217,26 (ebda.); nom. pl. -un 156,1 (Pa). — pluom-: nom. sg. -o Nc 841,11 [212,24]; dat. sg. -in Gl 2,424,38 (clm 14 395, 11. Jh.); dat. pl. -on Nb 15,4 [16,18] (-ôn). Nc 699,7 [17,4]; acc. pl. -in Gl 2,678,49 (Schlettst., 12. Jh.); -en Nc 772,7 [120,6]; bluom-: nom. sg. -o Gl 2,327,11 (Sg 159, 10. Jh.). Nc 835,10 [205,4]. Np 102,15; dat. sg. -en Nc 753,6 [94,4]; acc. sg. -en Np 53,9; nom. pl. -en Nb 78,2 [87,13]. Nc 835,13 [205,7]; gen. pl. -ôn Nb 165,20. 291,32 [177,30. 316,11]; dat. pl. -on 91,3/4. 246,30 [101,10/11. 266,9] (beide -ôn). Nc 721,8. 770,28 [48,9. 118,10]; -en 690,26 [5,7]; acc. pl. -en 791,15. 844,3 [147,19. 216,8]. — plumun: dat. pl. Gl 2,472,18 (clm 14 395); blumo: nom. sg. 3,488,4 (Wien 10, 11. Jh.).
Fem.: plom-: nom. sg. -a Gl 2,330,52 (clm 14 747, 10. Jh.); dat. pl. -un 51 (ebda.); bloma: nom. sg. 3,593,53 (Prag vii G 25, 13. Jh.). — bluam-: nom. sg. -a O 1,16,24. 2,7,50 (PV); acc. pl. -on 22,13 (F, im Reim). — pluoma: nom. sg. Npw 102,15; bluom: nom. sg. WA 42,1 (für bluod der anderen Hss., oder nur Verschreibung dafür?); gen. sg. -]un O 1,3,27; gen. pl. -]ono 2,22,16; acc. pl. -]on 13 (PV, im Reim). — bluma: nom. sg. Gl 3,239,30 (SH a 2, clm 2612, 12. Jh.). OF 2,7,50; bluM: dass. Gl 4,362,31 (13. Jh.).
Unbestimmt bleiben: plom-: nom. pl. -en Gl 3,582,37 (clm 614, 13. Jh.); acc. pl. -un S 290,6 (Carmen, 9. Jh.). — pluamun: nom. pl. Gl 1,363,48 (Rb); bluamen: dass. 3,195,5 (SH B, 12. Jh.). — pluom-: dat. pl. -on Gl 2,654,16; -un 472,18 (-vo-). 593,17; bluom-: nom. pl. -on, -en (GL) W 39,2; dat. pl. -on, -en (A) 31,1; acc. pl. -on, -an (C) 26,2; -en Npgl 71,16. WAG 26,2; bluom-: nom. sg. -e Gl 3,92,34 (SH A, lat. pl., oder nur Strich über -e vergessen?). 239,30 (SH a 2, --). 380,57 (Jd); nom. pl. -en 92,33 (SH A, 3 Hss., 1 --, 1 -M); dat. pl. -on (H), -en (L) W 31,1; acc. pl. -on (M), -en (L) 26,2. — blum-: nom. sg. -e Gl 3,597,55; acc. sg. -en Beitr. 73,261,140; nom. pl. -un Gl 3,195,5 (SH B); -ē 92,33 (SH A).
Nicht klar ist bluomon: nom. (pl.? lat. sg.) Gl 3,16,35 (Sg 242, 10. Jh.), der Form nach der einzige schwache Plural des ganzen Glossars. Ist bluomo zu lesen? 1) Blume: a) Glossenwort: bluomon flos Gl 3,16,35. bluome flos 380,57. ploamun flores Gl 1,156,1. 3,92,33. 195,5. bluma flosculus 239,30; b) allgem.: als Gattungsbezeichnung: plomo anagin plomin germen initium floris (Hs.-es) Gl 1,162,23. plomun [quae pictura textricum potest] floribus [comparari? Hier. in Matth. 6,28—30] 2,330,51. pluomin [(ora) tunc] flore [venustior omni sanguis cute tinget amoena, Prud., H. ad exequ. def. (x) 99] 424,38. pirit pluomin [varios hic flumina circum] fundit [humus] flores [Verg., E. ix, 41] 678,49. de fana skeffe forrent plomun quae aplaustra ferunt flostra S 290,6 (der Übers. verbindet flostra ‘Wogen’ mit flos und trennt a-plaustra, vgl. Kögel, Lit.-Gesch. i, 2,472). thaz kind wuahs ... so bluama thar in crute O 1,16,24. iz (der Name ‘Nazareth’) heizit bluama [vgl. N. ... flos interpretatur, Alc. zu Joh. 1,46] 2,7,50. Salomon ... ni watta sih gilicho, ... so ein thero bluomono thar 22,16. maht tu (ein Mensch) geuehet uuerden . nah tien bluomon? an vernis floribus ipse distingueris? Nb 91,3/4 [101, 10/11]. uuartent ouh uuio gahe . unde uuio spuotig tir ist tiu sconi des mannes ketate ... unde uuehseligora danne dero bluomon sconi fugatior muta- []bilitate vernalium florum 165,20 [177,30]. dien guoten neinferet iro corona ... so die uzer bluomon geuuorhtvn . taten 246,30 [266,9]. hinnan chumet tero bluomon stang . in daz zit iares spirat odores ... floridus annus 291,32 [316,11]. (Venus) mit pluomon gezierta floribus ... redimitam Nc 699,7 [17,4]. ze erist ergleiz tiu erda fone bluomon tellus floribus luminabat 721,8 [48,9]. iacinctus (der Edelstein) ist nah temo bluomen geheizen 753,6 [94,4]. si neuuolta nieht ... pluomen brechen 772,7 [120,6]. unde langet sia des lenzen . so bluomen sint 835,13 [205,7]. also der bluomo dar inin felde . also ferbluot er tamquam flos agri NpNpw 102,15. also daz erdheuue . danne iz daruzze rediuiuos flores (anderest chomene bluomen) keuuunnet Npgl 71,16. also daz uelt ungearan birit die bluomon W 26,2. unter leget mih mit bluomon [fulcite me floribus, Cant. 2,5] 31,1. die bluomon schinent in alle demo lante [flores apparuerunt in terra nostra, ebda. 11] 39,2; — der ahd. Gattungsbegriff tritt auch auf, wo das Lateinische von einzelnen, bestimmten Blumen, Blumenarten spricht: ploma [quid ita rubet ut] rosa [? ...] violae [vero purpuram, nullo superari murice, oculorum magis quam sermonis iudicium est, Hier. in Matth. 6,28—30] Gl 2,330,52. plomen thyma ł flores 3,582,37. biginnet anascowon thio fronisgon bluomon [vgl. considerate lilia agri, Matth. 6,28] O 2,22,13. taz er (der Lenz) dia erda geziere mit pluomon ut ornet terram floribus roseis Nb 15,4 [16,18]. Apollinis perge ... bluomen habentemo violas parante Cirrha Nc 791,15 [147,19]. Epicurus truog zuo bluomen mixtas violis rosas ... apportabat 844,3 [216,8]; wise bloma De camomilla [Macer Flor. xiv, Überschr.] Gl 3,593,53. 597,55. wize blumen paritaria ł petroniola 4,362,31. megheblumē uł hundesblumen aut wize blumen anthemim [magnis commendat laudibus auctor Asclepius, ebda. 549] Beitr. 73,261,140; — oder wo die zum Kranz gewundenen Blumen gemeint sind: plumun [si potui miseras] sertis [redimire ruinas, Prud., Symm. ii, 724] Gl 2,472,18. pluomun [lilia luteolis interlucentia] sertis [ders., Psych. 354] 593,17. mit pluomon [intendit ... locum] sertis [Verg., A. iv, 506] 654,16. daz hus zebluomonne mit lenzisken bluomen vernificis sertis Nc 690,26 [5,7]; c) spez.: α) die Blumenblüte, Blüte: arprahastun pluamun [(am Stabe Aarons) turgentibus gemmis] eruperant (Hs. erupebant) flores [Num. 17,8] Gl 1,363,48. blumo des binecrutes epithymus [flos est thymi, Alphita p. 57 b] 3,488,4. ube danne heiz chumet ter ... suntuuint . so muozen die bluomen . risen aba dien dornen spinis abeat decus Nb 78,2 [87,13] (mit Ersatz der lat. abstrakten Wendung durch das real geschaute Bild, doch vgl. u. 3). thie wingardon bluoyent, ande thie bluom (die übrigen Hss. bluot) machot suozen stank WA 42,1 (oder liegt nur ein Verschreiben vor?); β) die Knospe, der Keim: plomo anagin plomin germen initium floris Gl 1,162,21. frauui ploamo edho drost Nahum germen sive consolatio 217,26 (zur Namensdeutung vgl. Wutz, Onom. 130); d) bildl.: tiu corona (das Sternbild) . diu mit indisken bluomon (einem Sternenkranz) gefehet ist sertum ... sparsum ... floribus Nc 770,28 [118,10]; e) übertr. auf Personen, die als die Blüte ihres Geschlechtes, als das Schönste und Edelste, was aus ihm hervorgegangen ist, bezeichnet werden sollen: blomo (Jesus) arstigit fona dheru sineru uurzun (der Wurzel Jesse) flos de radice eius ascendit I 39,18. Maria ... dhiu chibar blomun, dhen haldendan druhtin quae genuit florem 40,2. thie (die Altväter) warun wurzelun thera saligun bluomun ..., thera gotes drutthiarnun O 1,3,27. du bist ter scono bluomo . []der iu chint uuas Nc 835,10 [205,4]. (Vesta) diu des fiures pluomo ist . uuanda si fiur ist . fone fiure chomeniu 841,11 [212,24]. 2) übertr. auf den Zustand höchster körperlicher Kraft und Machtfülle, die Blüte der Kraft, des Glückes: ih habo iro bluomen (meiner Feinde) uberuuartet ... unde daz kelirnet . quia ... claritas hominis sicut flos fęni [vgl. florem ... illorum transii, Aug., En.] Np 53,9. 3) Zierde, Schmuck: plomo scaoni flos decus Gl 1,152,11. 153,11. min bluomo [omnes delicias, et] lepores [Hier., Ep. lii, 5 p. 424] 2,327,11.
Komp. bî-(?), bini-, gensi-, heuui-, rôs(e)-bluomo; feld-, gensi-, honag-, uuîn-bluoma; mhd. biever-, druose-, gamander-, herbest-, hintlouft-, holunder-, hundes-, îsen-, leber-, megede-, muscât-, quiten-, pfaffen-, papel-, ringel-, salbei-, sê-, swertel-, wazzer-, wegewart-, winter-bluome sw. m. f., [-blômo as.]; Abl. bluomlîh; bluomôn.