lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

nah

ahd. bis spez. · 11 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
23 in 11 Wb.
Sprachstufen
6 von 16
Verweise rein
41
Verweise raus
41

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

nâh adv.

Bd. 6, Sp. 984
nâh
adv., mhd. nâch, nhd. nach; as. nāh, mnd. nâ, mnl. na; afries. nei, nī; ae. néah; got. neƕ; vgl. an. nær. — Graff II,999 f.
naah: Gl 1,65,22 (R). 119,14 (R). 4,264,14 (Oxf. Laud. lat. 92, Gll. 10. Jh.?); nah (bei N -â-, wenn nicht anders angegeben): 1,42,32 (K; zu -ā- in Pa vgl. Steinm. z. St.). 84,37 (PaK). 118,16 (PaK). 152,22 (PaKRa). 27 (Pa). 246,1 (K). 279,39 (Jb-Rd). 789,22 (Wien 969, Hs. 9. Jh.). 2,28,71 (2). 143,2. 168,62 (clm 6277, Hs. 9. Jh.). 256,71. 317,3 (Re) 367,22. 407,41. 442,16. 469,23 (2 Hss.). 529,15. 603,18 (M, 2 Hss.). 3,7,7 (Voc.). 4,12,11 (Jc). 14,15 (Jc). 119,21 (Sal. a2, 3 Hss.). 262,38 (Oxf. Laud. lat. 92, Gll. 10. Jh.?). Beitr. 73,219 (nach Gl 4,155,3). Krotz S. 406,221 (Jc; zu Gl 4,7 Anm. 1). Mayer, Glossen S. 7,18. S 39,19 (Rez.). 139,22. 162,17. 168,1,13. 182,8. 9. 183,13. 16. 184,20. 27. 32. 185,35. 37. 41. 44. 186,52. 56. 58. 60. 187,65. 67. 70. 71. 254,8 (B). F 19,14. T 4,9. 87,1. 135,33. 146,1. 2. 157,3. O 1,2,31. 2,9,58. 3,24,15. Nb 6,6. 8,17. 13,9. 15,26. 17,16. 21,11. 16. 34,15. 51,3. 61,9. 21. 66,16. 68,4. 70,26. 71,28. 29. 101,4. 17. 20. 102,1. 105,14. 108,2. 20. 116,30. 119,25. 126,7. 127,25. 134,6. 135,2. 6. 137,12. 138,18. 143,28. []150,26. 151,3. 155,28. 164,14. 167,6 184,25. 192,28. 193,19. 209,31. 211,11. 223,7. 225,5. 12. 30. 228,31. 234,30. 238,18. 21. 256,17. 272,31. 276,14. 18. 298,21. 300,15. 301,21. 305,1. 324,3. 325,22. 352,28. 363,15 [5,28. 7,11. 11,2. 13,1. 14,9. 17,15. 20. 28,3. 42,2. 51,6. 17. 56,6. 57,16. 60,6. 61,8 (2). 87,23. 88,5. 7. 18. 91,17. 93,26. 94,10. 101,4. 103,16. 109,4. 110,11. 115,1. 19. 23. 117,4. 118,4. 122,8. 127,24. 128,2. 131,29. 138,9. 140,26. 155,18. 161,9. 24. 172,1. 25. 180,3. 181,17. 22. 182,4. 184,16. 188,12. 190,25. 27. 201,28. 212,2. 214,7. 9. 228,11. 229,21. 230,18. 233,4. 246,3. 247,9. 265,12. 271,27]. Nc 700,29. 707,16 (nach -h Rasur eines Buchstabens). 709,14. 721,10. 724,20. 726,7. 734,29. 738,23. 741,5. 754,17. 769,16. 771,28. 774,17. 776,18. 779,24. 781,3. 786,5. 788,26. 803,27. 805,29. 808,15. 30. 809,29. 819,15. 825,22. 829,23. 833,6 [15,18. 23,7. 25,15. 38,4. 41,11. 43,2. 51,6a. 54,15. 56,18. 70,8. 86,1. 88,9. 91,5. 93,13. 96,19. 98,7. 103,12. 106,11. 122,13. 124,15. 127,8. 20. 128,22. 138,9. 145,5. 150,1. 153,22]. Ni 499,17. 500,7. 505,14. 510,12. 516,4. 529,4. 537,27 (-a-). 546,5 (-a-). 6 (-a-). 26 (-a-). 559,11. 568,6 (-a-). 9 (-a-). 571,21. 578,22 (-a-) [3,27. 4,14. 10,25. 17,9. 23,14. 38,10. 49,3. 58,10. 11. 59,5. 73,17. 83,20. 24. 87,16. 96,1]. Nk 372,6. 394,20. 409,14. 423,7. 465,20. 480,14 (Ausg. Piper fehlerhaft -a-). 488,1 [9,15. 35,21. 51,9. 65,12. 110,14. 126,13. 134,9]. Nm 851,11. 852,4. 11. 20. 857,24. 29. 858,4 (dazu S. CLXXXX,6). 14. 17 (dazu S. CLXXXX,25). 20. 30 [331,9 (Hss. KL; -a-). 333,30 (Hss. KL; -a-). 3 (Hss. KL; -a-). 335,16 (Hss. KL; -a-). 341,12 (Hs. F; -a- Hss. LN). 16 (Hss. FL; -a- Hs. N). 20 Anm. (Hs. L, -a- Hs. N). 343,4 (Hss. FLM; -a-). 6 Anm. (Hs. M, -a- Hs. L; fehlt Hs. F). 11 (Hs. F, -a- Hs. L)]. NpNpw 1,1 (-a-). 4,6. 7,15 (-a-). 9 Diaps. 10 (= Npw 9,34). 15,1 (= Npw 2). 4. 17,1. 18,12. 20,5 (-a-). 22,6 (-a-). 28,10. 37,11. 38,3. 43,18 (-a-). 44,11. 15. 45,2. 48,14. 101,12. 16. 102,2. 5. 103,7. 22 (-a-). 104,4. 105,16. 106,1. 113,6 (= Npw 4). 113,1’. 117,27 (-a-). 118 A,1. E,39 (-a-). F,42. K,76 (-a-). L,87 (-a-). N,99. T,147 (-a-). Cant. grad. (545,19 = Npw De ps. gr. 4). Cant. grad. (545,24 = Npw De ps. gr. 4). 135,9. 140,10. 142,3. 143,4 (-a-). 144,1. 146,7. 147,18. Cant. Moysi 13. Cant. Deut. 24 (-a-). Cant. Deut. 26 (-a-). Fides 1. Np 10,7 (-a-). 30,10 (-a-). 56,1. 57,10 (-a-). 12. 62,6. 63,7 (-a-). 64,5. 9. 11. 66,8. 67,26. 70,20. 71,1 (-a-). 72,2 (2). 73,14. 74,2. 4. 77,5. 9. 55. 79,4 (-a-). 19. 83,12. 84,2. 6. 87,10. 88,5 (-a-). 89,4. 6. 93,15. 95,6. 100,1. 101,15. 118 Cant. grad. (545,25). Cant. grad. (546,16). Cant. Es. 1 (-a-). Fides 2. Npgl 106,1. 108,28. Npw 7,4. 33,19. 118 De ps. gr. 6. Ns 604,32. 605,1. 610,10. 616,3 (-a-). 617,12. 618,29. 620,17 [279,14 (2). 288,10. 298,10. 300,13. 303,10. 306,11]. W 48,8 (C) [87,28]. 27 (A). 52,34 [101,29]. 68,7 [131,18]. 69,11 [133,28]. 91,11 [169,27]. 119,17 (A). 124,8 [223,18]. 126,7 [225,14]. 13 [25]. 127,3 (A). — nach: Gl 2,613,32. 635,1. 682,48. 719,51. 4,135,62 (Sal. c). S 348,91. 349,101. 106. 127. 358,37. 385,1,7. 387,4. OF 5,11,49. W 48,8 (A). 27 (C) [89,32 (Korr.)]. 119,17 (C) [215,10]. 127,3 (C) [227,6]. — nahc: Gl 2,636,28. 4,125,36 (Sal. b). — na (mit Wegfall des spirantischen -h im Auslaut oder verschr., vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 154 Anm. 4): Gl 2,317,3 (Jb; na ist).
Formen des Superlativs (zu Formen auf -ôst s. nâho): nahist: O 5,17,40; naist: Gl 4,303,4 = Wa 60,24 (Ess. Ev.).
Verschrieben: darana: Np 40,9 (l. dara nâh, nicht zu thara ana, vgl. Ahd. Wb. 2,266); da ane: Npw ebda. (l. dara nah); vgl. auch Ahd. Wb. 1,335 s. v. ana.
Verstümmelt: ..h: Nievergelt, Glossierung S. 390,418 (zum unklaren paläographischen Befund vgl. Nievergelt a. a. O.). []
Formen des Komparativs s. unter nâho. I. räumlich-zeitlich: 1) räumlich nah, dicht bei (zum Dat. u. zum Übergang zur Präp. vgl. Erdm., Syntax 2, §§ 248. 249): a) adverbial beim Vollverb (zur Bez. des Ortes oder der Richtung): α) im Positiv (zum Komparativ s. nâho adv.): nâh gifâhan, mit Dat./zi + Dat.: jmdm./einer Sache nahe kommen: ioh sinero (Gottes) worto er (Abraham) horta filu harto, tho er in sulih thing (sc. die Tötung seines Sohnes) gigiang, so nah zi (fehlt F) herzen gifiang O 2,9,58. druhtin, quad si (Martha), quamist thu êr, wir ni thultin thiz ser; ginadaz thin ni hangti, ... theiz io zi thiu irgiangi, sus nah er (der Tod) uns gifiangi, sus leides unsih fulti 3,24,15; nâh gangan in die Nähe gelangen: iz (muot) suochet (bonum) taz tir ze suochenne ist . iz negat tir aber rehto nah nieht Nb 135,6 [115,23] (tir Partikelform von thâr); nâh gilegan in der Nähe befindlich: nah kilegana [quod dum valde episcopus negaret, idem qui venerat Arianus, beati Pauli apostoli ecclesiam illic] comminus sitam [se die altero violenter intraturum esse professus est, Greg., Dial. 3,29 p. 341] Gl 2,256,71; hierher auch (?): .. h (l. nah?) [(ein Steinbock) huic (dem Einsiedler)] propius [astanti, Sulp. Sev., Dial. 1,16 p. 169,6] Nievergelt, Glossierung S. 390,418; β) im Superlativ: naist gisetana gentiles qui ibi in proximo erant [zu: erant autem quidam gentiles ex his, qui ascenderant, ut adorarent in die festo, Joh. 12,20] Gl 4,303,4 = Wa 60,24; b) prädik. bei uuesan (Belege mit Flexionsendung s. nâh adj.), im Positiv (zum Komparativ u. Superlativ s. nâho adv.): nah ist [quorum profecto mentibus dum divina contemplatio] praesto est [Greg., Hom. II,34 p. 1607] Gl 2,317,3. so ir mit diu ir gisehet thisu alliu uuesan, uuizzit thaz her nah ist in duron ita et vos cum videritis haec omnia fieri, scitote quia prope est in ianuis T 146,2. unkust rumo sinu (des Widersachers), joh nah ginada thinu (Gottes) O 1,2,31 (zum ersparten Verb u. zum Gebrauch des Adverbs als prädikatives Adj., vgl. Erdm. z. St.); — mit Dat.: trohtin ist den nah die mit gemulitemo herzen sind iuxta est dominus his qui in tribulato sunt corde Npw 33,19 (Np nahe, s. nâhi adj.); — hierher vielleicht auch: nah [mox vero ut servus dei] cominus [adfuit, eiusdem Juliani animum intolerabilis pavor invasit, Greg., Dial. 1,4 p. 169] Mayer, Glossen S. 7,18; c) Glossenwort: nallas ferrana edo nah non longe vel prope Gl 1,42,32. naah conminus eminus 65,22 (vgl. dazu Gl 1,119,14). in ganahidu nah edo pii circiter fere vel prope 84,37 (Glossierung ausgehend von prope? vgl. auch unten Gl 4,125,36). mittilodi nalles rumo edo nah eminus non longe vel prope 118,16. naah eminus 119,14 (zur Gleichsetzung von lat. eminus ‘in der Ferne, entfernt’ mit lat. comminus vgl. Splett, Sam.-Stud. S. 73 u. die Glossen eminus procul fere longius, eminus prope sowie item eminus longe aut non longe, CGL IV,512,2—4). nah fere [prope paene forte vel aliquotiens, Gloss. Lat. V Fe 7 Anm.] 152,22 (zur Gl.-Grundlage vgl. Splett, Stud. S. 225; Glossierung ausgehend von prope?). umpi nah edo furi circiter prope vel propter 27. samant naah secus sequis [vgl. sequius secus propinqu(i)us, CGL V,513,43] 246,1 (zur mögl. Gl.-Grundlage vgl. Splett, Stud. S. 361; nach Splett Wiedergabe von nicht verstandenem Komparativ sequius ‘weniger gut’ zu secus adv. u. praep. als praep. ‘nach, gemäß’). nah prope 3,7,7. pi nah []paene [prope est iuxta, CGL IV,549,55] 4,12,11 (zur lat. Entsprechung vgl. Krotz S. 470,406; s. auch unter bî adv. u. praep., 1. Teil Aβ, Ahd. Wb. 1,960). nah pone [prope iuxta et propter, CGL IV,555,30] 14,15 (zu lat. pone adv. u. praep. ‘hinten, hintennach’, ‘hinter’ vgl. Georges, Handwb.11 2,1770; zur lat. Entsprechung vgl. Krotz S. 474,495). nahc circiter plus minus proxime fere vel prope 125,36. nach circiter 135,62. sliumo nah eminus [prope, CGL VI,512,3] Krotz S. 406,221 (zur Glossierung von lat. eminus ‘in der Ferne, entfernt’ vgl. oben zu Gl 1,119,14). 2) zeitlich nah, bevorstehend, in Kürze eintretend: prädik. bei uuesan (nur im Positiv belegt): saar so siin ast muruui uuirdit enti lauph uphgengit uuizut daz danne nah ist sumere cum iam ramus eius tener fuerit et folia nata, scitis quia prope est aestas F 19,14. nah uuas tho ostron Iudæono proximum autem erat pascha Iudœorum T 135,33. (Jesus:) min zit nah ist, mit dir duon ih ostron mit minen iugiron magister dicit: tempus meum prope est, apud te facio pascha cum discipulis meis 157,3; — mit Dat.: uuizzit thaz iu nah ist sumar T 146,1. 3) zuletzt, schließlich: thar sahun sie nan (den zum Himmel auffahrenden Christus) nahist O 5,17,40 (synonym zu vorausgehendem zi iungist, vgl. Erdm. z. St.). 4) nâh in (pronominal-)adverbialen Fügungen mit vorausgehendem Adverb: a) (sâr) thâr nâh, thar nâh as., thar(a) nâh (s. Ahd. Wb. 2,232. 258 f. 287—294 s. vv. thâr 2. Teil XIX, thar B VII, thar(a) 3. Teil VII): Gl 1,789,22. 2,28,71 (2). 367,22. 442,16. 603,18. 613,32. 635,1. 636,28; 682,48. S 139,22. 162,17. 168,1,13. 182,8. 9. 183,13. 16. 184,20. 27. 32. 185,35. 37. 41. 44. 186,52. 56. 58. 60. 187,65. 67. 70. 71. 348,91. 349,101. 106. 127. 358,37. 385,1,7. 387,4. OF 5,11,49 (PV tharana). Nb 13,9. 15,26. 17,16. 21,11. 61,21. 66,16. 68,4. 70,26. 71,28. 29. 101,4. 17. 20. 102,1. 105,14. 108,20. 119,25. 126,7. 127,25. 135,2. 137,12. 138,18. 150,26. 151,3. 155,28. 164,14. 192,28. 193,19. 209,31. 211,11. 223,7. 225,12. 30. 228,31. 256,17. 276,14. 18. 298,21. 300,15. 301,21. 305,1. 324,3 [11,2. 13,1. 14,9. 17,15. 51,17. 56,6. 57,16. 60,6. 61,8 (2). 87,23. 88,5. 7. 18. 91,17. 94,10. 103,16. 109,4. 110,11. 115,19. 117,4. 118,4. 127,24. 128,2. 131,29. 138,9. 161,9. 24. 172,1. 25. 180,3. 181,22. 182,4. 184,16. 201,28. 214,7. 9. 228,11. 229,21. 230,18. 233,4. 246,3]. Nc 700,29. 707,16. 709,14. 721,10. 724,20. 726,7. 734,29. 738,23. 741,5. 771,28. 774,17. 776,18. 779,24. 781,3. 786,5. 788,26. 803,27. 805,29. 808,15. 30. 809,29. 819,15. 825,22. 829,23. 833,6 [15,18. 23,7. 25,15. 38,4. 41,11. 43,2. 51,6a. 54,15. 56,18. 88,9. 91,5. 93,13. 96,19. 98,7. 103,12. 106,11. 122,13. 124,15. 127,8. 20. 128,22. 138,9. 145,5. 150,1. 153,22]. Ni 499,17. 500,7. 510,12. 516,4. 529,4. 546,5. 6. 26. 568,6. 571,21. 578,22 [3,27. 4,14. 17,9. 23,14. 38,10. 58,10. 11. 59,5. 83,20. 87,16. 96,1]. Nk 394,20. 409,14. 423,7. 465,20. 480,14 [35,21. 51,9. 65,12. 110,14. 126,13]. Nm 851,11. 852,4. 11. 20. 857,24. 29. 858,4. (Hs. F danne). 14. 17. 20. 30 [331,9. 333,30. 3. 335,16. 341,12. 16. 20 Anm. 343,4. 5 Anm. 6 Anm. 11]. NpNpw 7,15. 9 Diaps. 10 (= Npw 9,34). 15,4. 17,1. 18,12. 20,5. 22,6. 28,10. 38,3. 44,11. 15. 48,14. 101,12. 16. 102,5. 103,7. 22. 104,4. 105,16. 106,1. 113,1’. 118 A,1. K,76. Cant. grad. (545,19 = Npw De ps. gr. 4). Cant. grad. (545,24 = Npw De ps. gr. 4). 140,10. 143,4. 144,1. 146,7. 147,18. Cant. Moysi 13. Cant. Deut. 24. Cant. Deut. 26. Np 10,7. 56,1. 57,10. 62,6. 63,7. 64,9. 11. 67,26. 70,20. 71,1. 73,14. 74,2. 4. 77,5. 9. 55. 79,4. 19. 83,12. 84,6. 89,6. 93,15. 95,6. 101,15. 118 []Cant. grad. (545,25). Cant. Es. 1. Fides 2. Npgl 106,1. 108,28. Npw 7,4. Ns 604,32. 605,1. 610,10. 616,3. 617,12. 618,29. 620,17 [279,14 (2). 288,10. 298,10. 300,13. 303,10. 306,11]. W 48,8. 52,34. 68,7. 69,11. 91,11. 119,17. 124,8. 126,7. 127,3 [87,28. 101,29. 131,18. 133,28. 169,27. 215,10. 223,18. 225,14. 227,6]; — erw. mit sâr: Nb 6,6. 61,9 [5,28. 51,6]. NpNpw 15,1 (= Npw 2). W 48,27. 126,13 [89,32. 225,25]; b) hera nâh (s. Ahd. Wb. 4,961 f. s. v. hera B 3): Gl 2,719,51. Nb 21,16. 51,3. 272,31. 325,22. 363,15 [17,20. 42,2. 212,2. 247,9. 271,27]. Ni 537,27. 559,11. 568,9 [49,3. 73,17. 83,24]. Nk 372,6 [9,15]. NpNpw 4,6. 37,11. 43,18. 45,2. 102,2. 113,6 (= Npw 4). 117,27. 118 E,39. F,42. N,99. T,147. 135,9. Fides 1. Np 30,10. 57,12. 64,5. 66,8. 87,10. 88,5. 100,1; c) sâr nâh (zu sâr thara nâh s. unter a): unmittelbar danach, gleich darauf: sprah aber (Philosophia) sar nah . samoso in ze spotte habendo Nb 116,30 [101,4]. taz ist natura rerum . also si (Philosophia) selba sar nah leret . an demo anderen capitulo 234,30 [188,12]; ferner: 352,28 [265,12]. Ni 505,14 [10,25]. NpNpw 142,3. Np 84,2. II. modal: beinahe, annähernd, fast; nicht ganz: 1) nâh als Satzglied: a) zur Bezeichnung, daß eine Handlung beinahe durchgeführt oder ein Ereignis beinahe eingetreten ist: nah [ita ut saepe is qui eorum culpas corripere studet [...] paene [amisisse se videat quod de eis iam certum tenebat, Greg., Cura 3,11 p. 47] Gl 2,168,62. ipu iz (die Krankheit) noh danne fahe, danne diu (erste Flasche) nah gitruncan si, danne gigare man de antra flasgun folla S 39,19 (Rez.). to habeta mih tiu leida stunda nah kenomen paene merserat tristis hora caput meum Nb 8,17 [7,11]. aber syllogismi . die netriegent neheinest . ube sie legitime geuuorht sint . pe diu habet si (die Philosophie) die noh nah kesparet . ad ualidiorem disputationem 167,6 [140,26] (z. St. vgl. Hehle, Boethius S. 178). so feret iz in predicatiuo (syllogismo) . in conditionali feret iz nah also 184,25 [155,18]. so er (Orpheus) sia (Euridike) nah ze liehte brahta . dar uuarteta er iro . dar ferlos er sia noctis prope terminos . vidit Orpheus Euridicem suam . perdidit 225,5 [181,17]. uuio michel unchraft tero ubelon ist . taz sie noh tarachomen (l. tara chomen) nemugen . dara sie diu naturlicha ramunga leitet . unde ioh nahzihet (l. nah zihet) quanta pateat infirmitas vitiosorum hominum . qui ne ad hoc quidem pervenire queunt . ad quod eos ducit naturalis intentio . ac paene compellit 238,18 [190,25]. sie habeton mih nah fertiligot in erdo paulominus consummaverunt me in terra NpNpw 118 L,87. aber mine fuozze ... uuangton nah aba rehtemo uuege . mine genge sint nah ze uuitsueifte uuorden mei autem paene moti sunt pedes . paene effusi sunt gressus mei Np 72,2; hierher auch, Fehlübers. von lat. pessum ‘hinab, nach unten’ (?): nah pisoufan [iussis obsequitur Petrus, sed vestigia fluctibus summis tingere coeperat et lapsante gradu pedes] pessum (Glossen: deorsum, perditioni, pessime, vgl. PL 60) mergere [lubricos, Prud., Symm. II, Praef. 36] Gl 2,407,41. 469,23, dazu wohl auch 4,119,21. Beitr. 73,219; — verstärkt durch ein weiteres Adv.: filu nâh beinahe ganz, fast vollständig: uile nah [et quae habemus in pedibus, ob longitudinem longioris viae trita sunt, et] paene [consumpta, Jos. 9,13] Gl 4,262,38. nv habo ih tir geouget filo nah . taz pilde dero menniskon saldon []habes igitur fere . s. quia forte plura sunt . propositam ante oculos formam humanae . i. falsae felicitatis [vgl. fere dicit quia innumerata restant quae conici possunt, X] Nb 134,6 [115,1]. (peccatores) die filo nah tempus acceptabile ferloren habeton Np 118 Cant. grad. (546,16; dia nahlicho unze an den ente unrehte gilebit habent Npw De ps. grad. 6); b) zur Bezeichnung, daß eine Gleichsetzung oder Eigenschafts zuweisung beinahe zutrifft: sin (des Sagittarius) gescaft ist nah alsolih (l. al solih). so des minneren . a. Nc 754,17 [70,8]. ter sito ist toh nah ter unrehtesto est quidem et paene alienissimus horum hic mos Nk 488,1 [134,9]; — verstärkt durch ein weiteres Adv.: filu nâh beinahe ganz: (die suntigen) stephent denne spato an dera einliften uuile, daz ist uile nah an ira ente, an den einliften sprucil Npw 118 De ps. gr. 6. 2) nâh als Satzgliedteil: α) zur Bezeichnung, daß eine Eigenschaft nur beinahe zutrifft: uuaz uuurte is . kebraste in (den schlechten Menschen) so michelero unde ioh nah ungesuichenero helfo . dero leitentun naturę? et quid si desererentur hoc tam magno ac paene invicto auxilio praeeuntis naturae? Nb 238,21 [190,27]. Bootes habet stande dri sternen nah ebenmichele Nc 769,16 [86,1]; β) zur Bezeichnung, daß eine Mengenangabe oder eine konkret genannte Zahl nur beinahe erreicht wird: nah az selbu [profecti sunt filii Israel de Ramesse ... sexcenta] fere (Hs. ferme) [millia peditum virorum, Ex. 12,37] Gl 1,279,39. nah [(clericus Iulianus) immo annis] ferme [duobus legerat, Conc. Afr. LIV p. 152] 2,143,2. nah [sic septingentis erravit (anima)] circiter [annis, Prud., Symm. II,413] 529,15. naah [sed percusserunt Moabitas in tempore illo] circiter [decem millia omnes robustos et fortes viros nullus eorum evadere potuit, Jud. 3,29] 4,264,14. .. unzan inkangum .. fona morkane uzkante fona eriston citi unzi nah feordun (citi) uuerchoen daz duruft ist id est, ut a pascha usque ad kalendas octubris a mane exeuntes a prima hora usque paene quartam laborent, quod necessarium fuerit S 254,8. uuoneta Maria mit iru (Elisabeth) nah thri manoda, inti uuarb zi ira hus mansit autem Maria cum illa quasi mensibus tribus, et reversa est in domum suam T 4,9. uuas tho zit nah sehsta hora erat quasi sexta 87,1; nâh ubar fast mehr als: nu uone Romo ze Paueio nah uber finfstunt cenzeg milon in ihseli gefuorter nunc procul moti . s. ab urbe . quingentis fere passuum milibus Nb 34,15 [28,3]. tiu uuissprachunga . heizet disputatio. ter namo ist tannan chomener . daz philosophi nah an allen questionibus zuiueloton 108,2 [93,26] (durch die Präp. ana vom Bezugsadj. getrennt). daz er (Jesus) richeson neuuolta . uuanda diu suht sturet sie nah alle [vgl. pestilentia est enim morbus late pervagatus, et omnes aut paene omnes involvens, Aug., En.] NpNpw 1,1; auch von der Zahlenangabe getrennt u. nachgestellt: uuanda fore dinen ougon decies centum anni (zenstunt zenzech iaro) diu alte liute ante diluuium (sinfluote) nah kelebeton . samochurz sint . samoso der gesterigo dag Np 89,4 (‘beinahe zehnmal einhundert Jahre’); γ) in der adverbialen Fügung nâh furinomes fast vollständig: ze dero uuis ... mag tero durfto etelih trost uuerden . mit rihtuome . nah furenomes laba uuerden sed hoc modo consolari quidem potest indigentia divitiis . auferri penitus non potest Nb 143,28 [122,8]. []
Komp. ebannâh; Abl. nâh praep.; nâh, nâhi adj.; nâhana, nâhlîhho, nâhlîhhûn, nâhn, nâhunt; nâhen, nâhlîhhôn.
Vgl. nâho. [Bulitta]
19024 Zeichen · 1212 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    nâhadv.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +11 Parallelbelege

    nâh adv. , mhd. nâch, nhd. nach; as. nāh, mnd. nâ, mnl. na; afries. nei, nī; ae. néah; got. neƕ; vgl. an. nær. — Graff I…

  2. 1200–1600
    Mittelniederdeutsch
    nahm.

    Mittelniederdeutsches Wb.

    nâdach (nae- , nah-) , m. , folgender Tag, späterer Zeitpunkt, des nâdāges am anderen Tage, ( adv. Gen. :) nâdāges späte…

  3. 15.–20. Jh.
    Neuhochdeutsch
    nah

    Grimm (DWB, 1854–1961) · +3 Parallelbelege

    nah , nahe , adj. und adverb, gegensatz zu fern. A A. adjectiv. ags. nêah, nêh, næh, altfries. nêi ( statt nêch), nî, ah…

  4. 18./19. Jh.
    Goethe-Zeit
    nah

    Goethe-Wörterbuch

    nah- s nah(e)- Michael Schilar M.S.

  5. modern
    Dialekt
    nahadj.

    Lothringisches Wb. · +2 Parallelbelege

    ElsWB PfWB nah [nâ Falk. Sgd. ; nô Fo. D. Si. ; nó Ri. Hom. Rom. ; nê Bo. — Steigerung: nǽər, nǽkšt; néχər, negšt Ri. ,…

  6. Spezial
    nahadj

    Dt.-Russ. phil. Termini · +1 Parallelbeleg

    nah , adj близкий , п

Verweisungsnetz

57 Knoten, 56 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 7 Kompositum 34 Sackgasse 16

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit nah

1.092 Bildungen · 1.043 Erstglied · 41 Zweitglied · 8 Ableitungen

nah‑ als Erstglied (30 von 1.043)

nah(e)

SHW

nah(e) Band 4, Spalte 903-904

nahlich

SHW

nah-lich Band 4, Spalte 907-908

nahsichtig

SHW

nah-sichtig Band 4, Spalte 909-910

Nahäten

MeckWB

Wossidia Nahäten ä. -ätend n. Nachspeise Wo. Sa. ; a. Spr.: 'des naetendes gingen se wedder in den rad' (nachmittags; 1394) UB. 22, 423, s. …

nahahmen

MeckWB

nah·ahmen

Wossidia nahahmen nachahmen: Dat jümmer noch woll wiert in Tokunft natoamen Babst Fest 11.

nahāken

WWB

nah·aken

na-hāken V. [verstr.] 1. versuchen, durch anschließende weitere Fragen einer Sache auf den Grund zu gehen. — 2. etwas klarstellen ( WmWb ), …

нахал

RDWB2

нахал unverschämt, schamlos, frech, dreist, vorlaut, ungeniert

nahålden

WWB

nah·alden

na-hålden V. [verstr.] 1.1. nicht vergessen; nachtragen, gedenken. — 1.2. sich einprägen: Ek kann dat nit nōahollen ( die krfr. Städte Dortm…

нахалёныш

RDWB2

нахалёныш благожел. freche Kröte; frech wie ein Rohrspatz idiom.

nâhana

AWB

nah·ana

nâhana adv. ( zur Bildg. vgl. Wilm., Gr. 2 2 § 467,4 ), mhd. nâhene; vgl. nhd. ( älter ) nahen ( vgl. DWb. VII,289 ), ae. néan. — Graff II,1…

Nåhand

WWB

nah·and

Nå-hand f. Nrhant das links gehende Gespannpferd ( Kr. Steinfurt Stf Rh).

nahangen

WWB

nah·angen

na-hangen V. [verstr.] 1. zurückbleiben, in Rückstand sein. Daor häng noch eene nao ( WmWb ). — 2. mit jmdm., einer Sache verknüpft sein; jm…

nahapen

MeckWB

nah·apen

Wossidia nahapen nachäffen, nachahmen: 'up dat se nicht ... des Keysers ... nagelatenen Wedewen naapen' Gry. Wed. G 6 b ; dei annern Buern a…

naharbeiten

MeckWB

nah·arbeiten

Wossidia naharbeiten nacharbeiten: dem unsorgfältigen Arbeiter möt ümmer einer naharbeiten Wi; dat Füer is em naharbeit't nachgeeilt Sta Sta…

Naharke

WWB

nah·arke

Na-harke f. [verstr.] große Harke für liegengebliebene Getreidehalme (Frbg.).

naharken

WWB

na-harken V. [verstr.] nachharken; (auf dem Felde liegengebliebene Halme) zusammenharken.

Nahârker

Wander

Nahârker Nahârker , s. Pastor.

Naharksel

WWB

Na-harksel n. [verstr.] das letzte (auf dem Feld zunächst liegengebliebene) zusammengeharkte Getreide.

Naharro

Herder

Naharro , Bartolome de Torres, geb. um 1480 zu Latorre bei Badajoz, lebte meistens in Italien u. war der Schöpfer des span. Lustspiels; sein…

Naharw

MeckWB

Wossidia Naharw m. Nacherbe, Erbe Luk. 20, 14; Nah-Arwen Gal. 3, 29.

naharwen

MeckWB

Wossidia naharwen -b- sich vererben: -w- Gü Güstrow@Kobrow Kobr ; Schö Schönberg@Dambeck Damb ; denn süll dat (Viehseuche) nich naharben Sch…

Nahāwer

WWB

nah·awer

Na-hāwer m. leichter Hafer von geringem Wert (Lippe WWB-Source:219:Oesterh Oesterh ).

nahbacken

MeckWB

nah·backen

Wossidia nahbacken nachbacken, noch einmal backen: wenn dor Wörm mank kamen wiren, würd' dat Schippsbrot nahbackt Ro Rostock@Warnemünde Warn…

Nahbad'

MeckWB

nah·bad

Wossidia Nahbad' m. 'Nachbote' im Gegensatz zum Vorboten in der Rda. Vörbaden sünd bäter as Nahbaden (Vorwarnungen sind besser als Belehrung…

Nahbäd'

MeckWB

Wossidia Nahbäd' f. a. Spr. Nachbede, eine außerordentliche Steuer; im 15. Jahrh. mehrfach Name für die Landbäd' ( s. d., Bd. 4, 820 ), die …

nahbäden

MeckWB

Wossidia nahbäden nachbeten, nachplappern; im 1. Jahr in den Konfirmanden-Unterricht gehen Ma Malchin@Deven Dev . Dagegen

nah als Zweitglied (30 von 41)

*kunah?

KöblerAhd

*kunah? , st. N. (a) nhd. Art (F.) (1) ne. kind (N.) Vw.: s. anut-

achternah

MeckWB

achter·nah

Wossidia achternah Adv. hinterher, später, vorwiegend in älterer Sprache gebräuchlich, s. Slagg. 146 und 154; 'achter na is wyve ruwe' Red. …

Allzu nah

Wander

allzu·nah

Allzu nah Allzu nah mindert die Freundschaft. Schwed. : Alltför noga minskar wänskapen. ( Wensell, 7. )

anutkunah

KöblerAhd

anutkunah , st. N. (a) nhd. Entenart, Entengattung, Entenfamilie ne. a kind of duck ÜG.: lat. fulica Gl Q.: Gl (13. Jh.) I.: Lüs. lat. genus…

binah

MeckWB

Wossidia binah beinahe: Mi 8 b ; ick wir jo woll binah follen sagt der Hingefallene Schö Schönberg@Klütz Klütz ; binah wir 'ck follen, säd' …

bürgernah

LDWB2

buerger·nah

bür|ger|nah adj. dlungia i zitadins, davert ai zitadins, che vá incuntra ai zitadins.

Chelbenah

Wander

Chelbenah Chelbene 1 gehört nach darunter. ( Jüd.- deutsch. ) – Tendlau, 582. 1 ) Nämlich Galbaum ( 2 Mos. 30, 34 ), ein stark und widrig ri…

dornah

MeckWB

dor·nah

Wossidia dornah danach 1. zeitlich s. MeckWB dormit 1. 2. modal dazu, im Verhältnis dazu, inbezug darauf: dornah wir dat Ledder hier œwer to…

frontnah

DWB2

front·nah

frontnah adj. (zu DWB2 1 a , DWB2 2 ): 1920 ärzte im weltkriege 37 H. 1968 süddt. ztg. 9,3.

genah

DWB

genah , genahe , adv. gleich nahe und genau, welche beide eigentlich ein wort sind ( s. unter genau): aber Galaor war im so genahe auf dem h…

Gennah

Herder

gen·nah

Gennah , arab., das mohammedan. Paradies.

ginah

KöblerAhd

ginah , Prät.-Präs. nhd. es genügt, es reicht, es reicht aus, jemand hat im Überfluss ne. s.o. has enough ÜG.: lat. abundabit (= ginah) MF, …

gleichnah

DWB

gleich·nah

gleichnah , adj. 1) von parallelen linien, zu gleich II B 1: gleichnahe lini linea parallela Kramer teutsch-ital. 2 (1702) 101 a . 2 ) ' in …

Gottnah

Campe

gott·nah

◬ Gottnah , adj . u. adv . Gott nahe kommend, Gott ähnlich. Doch wann ein sonnenfliegender Genius I hochgewölbter Stirn das Heiligthum Gottn…

gressenah

KöblerAhd

gressenah , st. N. (a)? nhd. Reisig ne. brushwood ÜG.: lat. sarmentum Gl Q.: Gl (14. Jh.) E.: vgl. germ. *grat-, V., scharf sein (V.); vgl. …

Hannah

LDWB2

han·nah

Han|nah nom. propr. f. ‹bibl› Hana.

hautnah

LDWB2

haut·nah

haut|nah adj. 1 toch dlungia 2 ‹fig› (unmittelbar) diret (-ec, -a).

hennah

MeckWB

hen·nah

Wossidia hennah Adv. nachher, späterhin: 'Damit he denn henna dat Kalff int Oge schlait' (Ro 1706) Kohf. Hg. 7, 2; 'so magst hennah de Saat …

himmelnah

DWB

himmel·nah

himmelnah , adj. dem himmel nahe: jetzo sendeten sie, von himmelnahen gebirgen, eherne krieger. Klopstock 3, 106 ; christen sah ich versamme…

Jonah

Wander

Jonah Es ist Jonah der Zauberer (jüdisch: Joneh Mechaschschef). – Tendlau, 1005. Um eine grossthuende und doch sehr geringfügige Geschicklic…

lebensnah

LDWB2

lebens·nah

le|bens|nah adj. 1 realistich (-cs, -ca) 2 atual (-ai, -a) 3 pratich (-cs, -ca).

naturnah

LDWB2

natur·nah

na|tur|nah adj. 1 natural (-ai, -a) 2 primitif (-s, -iva).

Ramnah

MeckWB

ram·nah

Wossidia Ramnah (beide a lang) n. alte Biersorte von mittlerer Güte, s. MeckWB Bier (Bd. 1, 851): '1720 fühlten sich die Tonnenbierbrauer da…

Savannah

Herder

Savannah , Gränzfluß zwischen den nordamerikan. Unionsstaaten Georgia und Südcarolina, mündet unterhalb der Stadt S. in 2 Hauptarme; diese h…

sonnennah

DWB

sonnen·nah

sonnennah , adj. : die höheren ( wolken ) waren blau, mit glänzendem silber umsäumt, indessen purpur und gold der sonnennäheren auch das ent…

Ableitungen von nah (8 von 8)

ernahen

DWB

ernahen , assequi, erreichen, aus schw. ern zu folgern? begegnet nirgends, so wenig als ein ahd. irnâhan, mhd. ernâhen.

genah

DWB

genah , genahe , adv. gleich nahe und genau, welche beide eigentlich ein wort sind ( s. unter genau): aber Galaor war im so genahe auf dem h…

genâhe

BMZ

genâhe swv. nahen. nur intrans. ir lîp nie speres orte genâhte W. Tit. 148,4. kein lebender man genâhen den wîben dâ getorste troj. kr. 1623…

genahen

DWB

genahen , verstärktes nahen, mhd. genâhen: und als kein schlang wonen mag in blüenden weingarten, also mocht auch kein böse begird Marie gen…

nahe

DWB

nahe , s. DWB nah .

unnah

DWB

unnah , adj. , nhd. nur noch im sprichwort: ye gäher, ye unnäher Franck 1, 89 b ; klugreden 162 a ; Eyering 3, 81 ; Petri j i 7 a ; Körte 22…

Unnahe

Campe

Unnahe , adj . u. adv . nicht nahe. »Es ist dem Tag unnahen .« Manessen Minnes.

unnâhen

Lexer

un-nâhen swv. sîn gelücke unnâhete Orl. 9184.