lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

buoza

nur ahd. · 3 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
3 in 3 Wb.
Sprachstufen
1 von 16
Verweise rein
28
Verweise raus
15

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

buoza st. f.

Bd. 1, Sp. 1509
buoza
st. f., mhd. buoze, nhd. buße; as. bôta, mnd. bôte, mnl. boete; afries. bote; ae. bót; an. bót; got. bota. — Graff III, 227.
poz-: dat. sg. -u Gl 2,99,43 (clm 14 747, 10. Jh.); acc. sg. -za 29 (ebda.). — boze: dat. sg. S 370,8 (12. Jh.); [botun: dat. pl. Wa 70,5].
puaz-: nom. sg. -za Gl 2,249,1 (Berl. Lat. 40 676, 9. Jh., -va-); dat. sg. -zu S 251,10 (B). 21 (B, pvazzv); -u 253,11 (B); acc. sg. -za 190,25. 195,25. 202,17 (alle B). — buazu: dat. sg. O 1,23,8.
puoz-: nom. sg. -a Gl 1,421,52 (M, 3 Hss.). 423,40 (clm 9534, nach Bischoff S. 202 9. Jh.); -o 421,53 (M, Göttw. 103, 12. Jh.); gen. sg. -zo 2,236,57 (Rc); -o 111,23 (M). 194,40 (M, 4 Hss.); -zi 454,62 (clm 14 395, 11. Jh., -i wohl unter Einfluß des Lemmas piaculi); dat. sg. -zu 2,99,43 (clm 19 417, 9. Jh.). 4,322,30 (M, mus. Salzb., 9. Jh.); -zo 2,99,44. 109,52 (M); -o 111,23 (M, 3 Hss.). 255,22 (M, 5 Hss.). Nb 258,16 [279,1]; -e Gl 2,255,23 (M); acc. sg. -za 99,29 (2 Hss., darunter clm 19 417, 9. Jh.). 109,44 (M). 4,322,24 (M, mus. Salzb., 9. Jh.); -a 1,347,39 (M, 5 Hss.); puoszzi: dat. sg. 2,265,19 (M, 12. Jh., korr. aus puost, vgl. gibuoztî der Parallelhss.). — buoz-: nom. sg. -za Gl 1,421,52 (M). 423,23. Nb 258,25 [279,9]; dat. sg. -zo Npgl 9,1; -o 68,12; -za S 386 (LXXIII), 5 (-uo-); -ze 359,63 (-- oder -uo-); -e Npw 9,1; acc. sg. -za S 147,27. Npgl 63,10; -ze S 356,48. 361,135 (-- oder -uo-); -] Gl 1,347,42 (M, 13./14. Jh., --).
puez-: nom. sg. -e Gl 1,421,53 (M, 2 Hss.); dat. sg. -ze S 344,6.
povzza: acc. sg. Gl 1,347,41 (M, clm 4606, 12. Jh.). — bovz-: dat. sg. -e S 372 (LXVI), 5 (12. Jh.); acc. sg. -za Gl 1,347,42 (M, Zürich Rhein. 66, 12. Jh.).
pouzo: gen. sg. Gl 2,111,24 (M, Wien 361, 11. Jh.). — bouza: acc. sg. Gl 1,347,42 (M, Engelb. I 4/11, 12. Jh.).
puz-: nom. sg. -ze Gl 1,421,54 (M, 12. Jh.); dat. sg. -za 747,39 (M, 12. Jh.); acc. sg. -za 347,40 (M, 2 Hss., 12. Jh.); -a ebda. (M, 2 Hss., 12. Jh.). — buz-: nom. sg. -a Gl 1,347,41 (M, 12. Jh.); dat. sg. -a S 377,4 (13. Jh., -v-); -e 11 (13. Jh., -v-); acc. sg. -a Gl 1, 347,41 (M, 12. Jh.).
Verstümmelt: azo: gen. sg. Gl 2,74,47 (clm 14 324, 11./12. Jh., vgl. buaza Nb 258,25 [279,9]); verstümmelt u. konjiz.: [botun: dat. pl. Wa 70,12 (-u- undeutlich). I) Buße als Bessern, Besserung: 1) eines Übels, eines Widrigen: Heilung von Krankheit, thaz thir zi buozu als Formel im Heilzauber: daz tir ze boze S 370,8. 372 (LXVI),5. 377,4. 11. 386 (LXXIII), 5; vgl. buoz b, buozen I 2 c, gi-buozen I 1 c u. Weisweiler, Buße S. 60 ff. 2) Verbesserung eines Fehlerhaften, Unzulänglichen: eines Textes: rihtunga puoszzi [sed quidam fratres, sacri verbi studio ferventes, antequam ad propositum modum ea quae dixeram, subtili] emendatione [perducerem, transtulerunt, Greg., Hom. Prol. p. 1434] Gl 2,265,19 (2 Parallelhss. gibuoztî vel rihtungo, 2 weitere rihtungo gibuoztî); vgl. buozen I 4, gi-buozen I 3 u. Weisweiler, Buße S. 53 f. 3) ethische, moralische Besserung: (durch Strafe erreichte) nube in andera uuis ahton ih . taz ubele sin . iro sundon ingalte . deste saligoren . toh iz in nesi buoza . noh anderen bilde sed alio quodam modo arbitror punitos improbos feliciores esse . tametsi nulla ratio correctionis habeatur . nullus respectus exempli Nb 258,25 [279,9], z. selben Stelle buazo correctionis [Boeth., Cons. 4,4 p. 101,47] Gl 2,74,47. duruh puazza achustio propter emendationem vitiorum S 190,25. pidiv vnsih duruh puazza ubilero desses libes taga ze antlazza sint kelengit ideo nobis propter emendationem malorum huius vitae dies ad indutias relaxantur 195,25. .. denne fona manungoom sineem puazza andres (statt andreem, wohl Verwechslung von aliis mit alius) vntarambahte er ist ketaan fona achustim kepuazteer et cum (der Abt) de monitionibus suis emendationem aliis subministrat ipse efficitur avitiis emendatus 202,17 ... ze puazzu (der beständig Zuspätkommende) sequestratus a consortio omnium reficiat solus ... usque ad satisfactionem et emendationem 251,10. .. ze pvazzv kelimflihera (ders.) omnino nihil accipiat usque ad emendationem congruam 21; vgl. buozen I 5, gi-buozen I 4 u. Weisweiler, Buße S. 168 ff. 4) als neutestamentlich-frühchristliche Bekehrungsbuße im Sinne der μετάνοια, poenitentia: so er (Christus) hier in uuerlte eine blendet ad damnationem unde andere fillet ad emendationem (ze buozzo) NpglNpw 9,1; — zi buozu gifâhan, sih in buoza sezzen für poenitentiam agere: joh mannilih thes gahe, zi buazu gifahe O 1,23,8. do gehorton sie . pęnitentiam agite . et baptizetvr vnvsqvisqve (sezzent iuh in buozza unde toufent iuh alle) Npgl 64,10; vgl. buozen I 6 u. Weisweiler, Buße S. 185 ff. 5) Strafe: (wer ein Delikt zu verheimlichen sucht) merun untarlicke puazu maiori subiaceat emendatione S 253,11. ih nechido nieht arge site geandot uuerden . unde mit puozo gerihtet uuerden . daz tes ioman uuâne neque id nunc molior . quod cuivis in mentem veniat . corrigi ultione pravos mores . et ad rectum supplicii terrore deduci Nb 258,16 [279,1]; vgl. buozen I 7, gi-buozen I 5 u. Weisweiler, Buße S. 176 ff. II) Buße als Wiedergutmachung: 1) allgem. als Wiedergutmachung eines Unrechts, als Genugtuung, die man dafür bietet, gewährt: buozza [dixit ergo David ad Gabaonitas: quid faciam vobis? et quod erit vestri] piaculum [, ut benedicatis hereditati domini? 2. Reg. 21,3] Gl 1,421,52. 423,23. girih ł puoza piaculum [ebda.] 40. pvazza [qui cuncti (die Gefangenen) protenus in Africana regione requisiti, ... pro venerandi viri Paulini] satisfactione (Hs. satisfactio) [, in eius comitatu laxati sunt, Greg., Dial. 3,1 p. 281] 2,249,1. mit puozo satisfactione [ebda.] 255,22; (eines vermeintlichen Unrechts) puozo [nullo modo liceat ei (dem verurteilten Bischof, Priester oder Diakon), nec in alia synodo, restitutionis spem, aut locum habere] satisfactionis [Conc. Ant. XXCII] 111,23; vgl. gi-buozen II 1. 2) als Übers. von satisfactio auch Rechtfertigung gegenüber einem Vorwurf: puoza [quod cum audisset Moyses, recepit] satisfactionem [Lev. 10,20] Gl 1, 347,39. 3) materiell: Geldbuße: a) Schadenersatz, Wiedergutmachungspreis, Strafsumme: upi er de puozza uuelle odo sculi intfahan odo nisculi odo niuuelle [in iudicio autem erit episcopi,] si pretium (für widerrechtlich verkaufte Kirchengüter) debeat (Hs. debet) recipi, necne [: quia plerumque rerum distractarum reditus ampliorem summam pro pretio dato reddiderit, Conc. Anc. XXXIV] Gl 2,99,29. 109,44. 4,322,24; b) verallgemeinert als: Ausgleichssumme, Preis für etw.: deru puozzu urgepaneru [quia plerumque rerum distractarum reditus ampliorem summam pro] pretio dato [reddiderit, Conc. Anc. XXXIV, vgl. o. a] Gl 2,99,43. 109,52. 4,322,30. Ist die Wortwahl nur durch die unmittelbar vorausgehende Übers. von pretium mit b. ausgelöst worden? Vgl. aber altschwedisch lkersbōt ‘Arztbuße’, merces medico data, Weisweiler, Buße S. 133. — Materielle Zubuße: [botun [at quia toto mentis desiderio caelestia appetunt, sic in .. ac peregrinationis via] sumptibus [dominicis sustententur quatenus ad ea quae contempserunt minime redire qualibet necessitatis causa compellantur et quia nihil proprium reliquerunt, vgl. Gallée, Sprachdenkm. S. 239] Wa 70,5. botun [manifestum est illos copiosioribus ecclesiae] sumptibus [quam canonicos, qui suis et ecclesiae licite utuntur rebus indigere, vgl. ebda.] 12]. 4) heidnisches Buß-, Sühneopfer: puozzi [hunc ... tabo recentis sordidum] piaculi [, omnes salutant atque adorant eminus, Prud., P. Rom. (X) 1047] Gl 2,454,62; vgl. buozen II 1, gi-buozen II 2. 5) Christi Tod als Entsühnung der sündigen Menschheit: ih pot in ... minen todigen lichamen . daz sie sih an demo fertatin . unde iro piaculum (samo in ze baleuue) . anderen uuurde expiatio (ze buozo) Npgl 68,12. 6) kirchliche Buße: a) allgem.: puozo [admonendi quippe sunt qui peccata deplorant operum, ut consummata mala perfecta diluant lamenta, ne plus astringantur in debito perpetrati operis, et minus solvant fletibus] satisfactionis [Greg., Cura 3,29 p. 84] Gl 2,194,40. suno puozzo satisfactionis [ebda.] 236,57; vgl. buozen II 2 a, gibuozen II 3 a; b) als satisfactio (operis) des Bußsakraments, abgehoben von Bezeichnungen der Reue und der Beichte; der Sünder bekommt die b. vom Priester auferlegt, er intfâhit sie und muß sie bihaltan, leisten: ich nihabo bihalten ... rehta riwa, rehta buozza, reht weinon, rehta bigihta, unde becherida miner unzalehafton sundon S 147,27. daz riwet mi unt irgibi mi sculdigen demo almahtigen got ... unt tir priestere ze warere pikerde unt ze williger puezze 344,6. ouch die buozze die ich pstuont umbi mini sunte, die nglaist ich nie, so ich uon rehte scolt 356,48. (Fastentage) die mir vur mine sunte ze buozze beuolhen wurden 359,63. swie getane buozze si da uon ir ewarte enphahent 361,135; vgl. buozen II 2 b, gi-buozen II 3 b u. Weisweiler, Buße S. 222 ff. 7) Glossenwort: mit puzza [et accepta] satisfactione [a Iasone et a ceteris, dimiserunt eos, Acta 17,9] Gl 1,747,39 (clm 22201 gegen intsegida ‘Rechtfertigung, Verteidigung’ der Parallelhss. von M. Für Vok.-Übers. spricht neben der oft zu beobachtenden vokabelmäßigen Übersetzungsweise dieses Glossars vor allem das mit p., das sich kaum in einen vom Glossator möglicherweise gedachten deutschen Textzusammenhang einfügen würde).
Komp. folbuoza; Abl. buozen.
9401 Zeichen · 344 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    buozast. f.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    buoza st. f. , mhd. buoze, nhd. buße; as. bôta, mnd. bôte, mnl. boete; afries. bote; ae. bót; an. bót; got. bota. — Graf…

Verweisungsnetz

27 Knoten, 31 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 3 Wurzel 2 Kompositum 22

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit buoza

3 Bildungen · 1 Erstglied · 2 Zweitglied · 0 Ableitungen

buoza‑ als Erstglied (1 von 1)

buoza als Zweitglied (2 von 2)

folbuoza

AWB

fol·buoza

folbuoza st. f. , mhd. volbuoze ( Lexer, Hwb. 3,437, mit ahd. Belegen, s. u. ); mnd. vulbôte. — Graff III, 228. fol-puazza: acc. sg. Gl 1,29…