Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
buozen sw. v.
sw. v., mhd. buozen, nhd. büßen; as. bôtian, mnd. bten, mnl. boeten; afries. beta; ae. bétan; an. bæta; got. botjan. — Graff III, 224 f.
ca-pozit: part. prt. Gl 2,295,39 (M). — bozzon: inf. Gl 2,493,1 (Stuttg. poet. 6, 12. Jh.); ge-bot: part. prt. S 363,26 (nd. Gl.).
puaz-: 3. sg. -zit S 208,22. 251,4 (beide B); -it 256,3 (B); 3. sg. conj. -e 69,62 (Musp.); 3. pl. conj. -zen 250,6. 14 (beide B); inf. -zan 205,29 (B); gi-: part. prt. -zit 72,99 (Musp.); ke-: nom. sg. m. -teer 202,19 (B). — buaz-: 3. sg. -it O 1,24,17; 3. pl. -ent 5,25,46; 2. pl. imp. -et 1,23,55; inf. -en 3,2,10; 3. sg. prt. -ta 1,23,16. 5,15,23; 2. pl. prt. -tut 20,105.
puoz-: 1. sg. -o Gl 2,373,45. 51. 376,57; 3. pl. conj. -an 174,71 (clm 6277, 9. Jh.); 2. pl. imp. -ant 33,24; inf. -en Nc 820,23 [185,17]; -an Gl 1,613,56 (M); part. prs. nom. sg. m. -enter 2,180,5 (M); ki-: part. prt. comp. nom. sg. m. -tiro 212,1 (--); gi-: part. prt. -it 1,397,45 (M, 3 Hss., 1 -vo-). 467,11 (M, 5 Hss.). 2,175,79 (clm 6277, 9. Jh.); -at 1,397,47 (M, Göttw. 103, 12. Jh.); acc. pl. f. (sg., falls der Übers. für das Bezugswort vestibus bzw. vestes die Übersetzung uuât im Sinne hatte) -ta 2,729,31 (2 Hss.); acc. pl. n. -tiu 1,453,32 (M, 4 Hss., 1 -iv); -te 33 (M, clm 13 002. 17 403, 12. 13. Jh.). — buoz-: 1. sg. -ziu (Hs. A), -u (Hs. B), -o (Hs. C) S 328,22; -e Gl 3,260,40 (SH a 2, --); -in 40/41 (SH a 2, 13. Jh., --); 3. sg. -et S 140,1 (WB); 3. sg. conj. -e Gl 3,420,42 (Hd., -uo-); -i S 161,11; 3. pl. conj. -zen Np 34,26; -en Npw 34,26; 2. sg. imp. -ze Gl 5,519,40 (-uo-); 2. pl. imp. -z& 2,775,14 (vgl. Beitr. (Halle) 85,240); inf. -zen S 360,108. 361,130; -en 348,84. Nc 713,18 [38,4]; part. prs. -zente S 140,2 (BB); -ent Gl 1,720,10 (13./14. Jh., --); 3. sg. prt. -ta S 373,15 (-uo-); gi-: part. prt. acc. sg. m. -tan T 197,3; comp. nom. sg. m. -toro Gl 2,208,10; ke-: part. prt. -et Np 37,5; ge-: dass. -et Nb 84,20 [94,19]. Npw 37,5.
puez-: 1. sg. -zo Gl 4,328,8; inf. -en S 343,14; 3. sg. conj. prt. -te Gl 1,613,57 (M).
povz-: part. prs. nom. sg. m. -en Gl 2,180,5 (M, Wien 2732, 10. Jh.); acc. pl. m. -zenta 1,720,9 (clm 4606, 12. Jh.). — bovz-: 1. sg. -zo Gl 3,308,5 (SH d, Florenz XVI,5, 13. Jh.); -o 289,45 (SH b, Adm. 269, 12. Jh., clm 3215, 13./14. Jh.); -e 323,42 (SH e, Prag., Lobk. 435, 12. Jh.); part. prs. acc. pl. m. -enta 1,720,9 (Engelb. I 4/11, 12. Jh.); bovce: 3. sg. conj. S 370,6 (12. Jh.); gi-bovt: part. prt. Gl 4,299,47 = Wa 57,14 (Ess. Ev., 9. Jh.).
pouzinnis: inf. gen. sg. Gl 2,109,76/110,1 (M, Wien 361, 11. Jh.).
gi-puzot: part. prt. Gl 1,467,14 (M, 12. Jh.). — buz-: 1. sg. -zon Gl 3,260,39 (SH a 2, 12. Jh., -v-); 3. pl. -ent 2,199,3 (12. Jh.); gi-: part. prt. -zet 1,397,47 (M, 12. Jh.); acc. pl. n. -tiv 453,34 (M, ebda.); busse: 1. sg. 3,327,67 (SH f, clm 12 658, 14. Jh.).
piuzzin: inf. Gl 1,613,56 (M, clm 22 201, 12. Jh.); gi-puizit: part. prt. 397,48 (M, clm 13 002. 17 403, 12. 13. Jh.). 467,13 (M, ebda.).
Verschrieben: psozenta: part. prs. acc. pl. m. Gl 1,720,10; ruezte: 3. sg. conj. prt. 613,57 (M); gi-pouv- tuo: part. prt. acc. pl. n. 453,35 (M, clm 14 689, 11./12. Jh.).
Verstümmelt: .. zenter: part. prs. nom. sg. m. Gl 2,163,33 (clm 6277, 9. Jh.); fraglich ist: puz: Beitr. 52,168 (Basel F. III. 15 c, 9. Jh., für puozit 3. sg.?). I) büßen als bessern: 1) etw. Gutes, Wertvolles, etw. Nützliches stärken, kräftigen, in seiner Wirksamkeit steigern: a) Sachliches: das Feuer ‘büßen’ d. i. es anfachen: bozzon [versare torres cum favillis humidis, prunas maniplis] confovere [stuppeis, Prud., P. Rom. (X) 864] Gl 2,493,1. thar uuas tho en fiur gibovt accenso autem igne [in medio atrii, Luc. 22,55] 4,299,47 = Wa 57,14; vgl. Weisweiler, Buße S. 100 ff., bes. 107; b) Seelisch-Geistiges: mit worton wolt er (Christus) suazen thia gilouba in imo (dem königl. Beamten von Kapernaum) buazen O 3,2,10. 2) etw. Übles, Widriges bessern, ihm abhelfen, es dadurch beseitigen; mit Dat. dessen, dem das b. zugute kommt: a) körperliche Pein lindern: Durst, Hunger stillen: puozant den unger solvite [, proclamat Paulus,] ieiunia [fessi, Ar. II, 1129] Gl 2,33,24. 775,14. ni buaztut ir mir ... thurst inti hungar O 5,20,105. unde er Iouem sinen fater bat puozen den durst sinemo herige Nc 820,23 [185,17]; vgl. gi-buozen I 1 a; b) seelische Pein lindern: Angst, Sorge, innere Unruhe: mit tiu (seiner selbst mächtig sein und die Wechselfälle des Schicksals nicht achten) uuerdent tir beidiu gebuozet . ioh anxietas . ioh instabilitas Nb 84,20 [94,19]. siu (mîniu unreht) drucchent mih . fone diu nerauuen ih. Mit rehte irhugo ih des sabbati . dar mir daz uuirt kebuozet NpNpw 37,5; vgl. gi-buozen I 1 b; c) Krankheit heilen: tannan chad Mercurius . sih ouh mugen suhte buozen pestem fugari posse Mercurius ... admonebat Nc 713,18 [38,4]; — im Heilzauber: der heilige Crist bovce disime rosse S 370,6. also sciero werde disemo ... rosse des erręheten buoz, samo demo got da selbo buozta 373,15; vgl. gi-buozen I 1 c, buoza I 1, buoz b. 3) etw. Schadhaftes ausbessern, wiederherstellen: a) eigentl.: Gebäudeschäden: gipuoztiv. cislifaniv [(sacerdotes) instaurent] sarta tecta [domus, 4. Reg. 12,5] Gl 1,453,32 (M, clm 18 140; von den beiden Glossen wird nur cislifaniv dem lat. substant. Akk. Plur. Neutr. sartatecta(domus) ‘Bauschäden’, vgl. Sleumer s. v., gerecht, dagegen setzt gipuoztiv fälschliche Trennung in sarta und tecta voraus; entsprechend haben 5 Parallelhss. nur gibuoztiu, 2 weitere, späte Hss. gibuotiu thah). gipuozit vurti [(die Werkmeister) conducebant ... caesores lapidum, et artifices operum singulorum ut instaurarent domum domini: fabros quoque ferri et aeris, ut quod cadere coeperat,] fulciretur [2. Paral. 24,12] 467,11; — Schuhe: buozze mine sco emenda meam cabattam 5,519,40; — Kleidung: gipuozta [patres nostri et abbas Pambo, vetustis et de multis partibus] resarcitis (Hs. resarcitas) [vestibus utebantur, Vitae patr. 583a, 9] 2,729,31; — Glossenwort: puozo sarcio (reparo) [sarsi, Prisc., Inst. II, 466,11] 373,45. 376,57. puozo sarcio [sarsi, sartum, ebda. 502,12] 373,51. i bvzzon ł newon ł siwon sarcio 3,260,39 (2 Hss., 1 weitere nur buozen). naio besto bovzzo sarcio 308,5. 323,42. nege busse beste sarcio 327,67. ih bovzo sarcio 289,45. buoze sarciat 420,42. puezzo sarcio [sarcis, Eut. Ars 451,8/9] 4,328,8; vgl. gi-buozen I 2 a u. Weisweiler, Buße S. 37 ff.; b) bildl.: buzent [admonendi itaque sunt, ut studeant, quatenus si accepta naturae bona integra servare noluerunt, saltem scissa] resarciant [Greg., Cura 3,28 p. 81] Gl 2,199,3. scadun sint capozit (von anderer Hand über prestunga irsezit vuerđ geschr., aber ausradiert) [quia dum nos per resurrectionem dominicam ad superna reducimur, caelestis patriae] damna reparantur [Greg., Hom. II, 21 p. 1526] 295,39; vgl. gi-buozen I 2 b. 4) etw. Fehlerhaftes, Unzulängliches verbessern, berichtigen: einen Text: suntar thaz giscrib min wirdit bezzira sin (durch den Leser u. sein korrigierendes Eingreifen), buazent sino guati thio mino missodati O 5,25,46; vgl. gi-buozen I 3, buoza I 2. 5) ethisch bessern: a) etw. von einem Makel befreien: gibuoztoro [quia nimirum illos] emendatior [vita sanctificat, quos per poenitentiam abluens afflictio fletuum mundat, Greg., Cura 3,30 p. 88] Gl 2,208,10. 212,1; b) jmdn. bessern: refl. sich bessern: als Ablegen von Fehlern und schlechten Gewohnheiten (zu emendare, wie corrigere, reficere u. a., in refl. Bedeutung in der Reg. S. Ben. vgl. Linderbauer S. 171): daz (die Unpünktlichen) kesehane fona allem .. pi dero selbun scamv iro puazzen ut visi ab omnibus, vel pro ipsa verecundia sua emendent S 250,6. (die Unpünktlichen) inkekangane innana (ins Gotteshaus) indi min al farleosant .. frammert puazzen sed ingrediantur intus, et nec totum perdant, et de reliquo emendent 14. ibu andrastunt nipuazzit nisi farlazzan .. si denuo non emendaverit non permittatur ad mensae communis participationem 251,4. ibu nipuazit dera kirihti rehtlihchun untarlicke si non emendaverit, correctione regulari subiaceat 256,3; — im Sinne kirchlichreligiöser Läuterung: puozenter [ille modis omnibus debet ad exemplum vivendi pertrahi, qui cunctis carnis passionibus] moriens [iam spiritaliter vivit, Greg., Cura 1,10 p. 10] Gl 2,163,33. 180,5 (von Weisweiler, Buße S. 181 Anm. 1 im Sinne von kasteien aufgefaßt), hierher auch, falls es sich um eine verstümmelte Form von buozen handelt: puz [verus enim continens tam corporis quam animae] se abstinet [passionibus, Admonitio S. Basilii ad filium spiritualem] Beitr. 52,168. .. denne fona manungoom sineem puazza andres (statt andreem, wohl auf Verwechslung von aliis mit alius beruhend) vntarambahte er ist ketaan fona achustim kepuazteer et cum de monitionibus suis emendationem aliis subministrat, ipse efficitur a vitiis emendatus S 202,19; in refl. Bedeutung (vgl. o.): fona diem selbon vbilum (früheren Sünden) frammert puazzan de ipsis malis de cetero emendare 205,29; vgl. gi-buozen I 4, buoza I 3. 6) sih buozen, dem neutestamentlichen μετανοεῖν, poenitentiam agere entsprechend, ‘Buße tun’ im Sinne reumütiger innerer Umkehr und Bekehrung zum rechten Glauben: er (Joh. d. Täufer) fuar bredigonti joh doufta thio liuti; scono er iz gisuazta, thar sih ther liut buazta O 1,23,16. bi thiu buazet iuih sliumo, ouh mannilih sih riwo 55 (zu sih riuuuôn gleichfalls für poentitentiam agere vgl. Weisweiler, Buße S. 189). so wer manno so sih buazit joh sunta sino riuzit 24,17; vgl. buoza I 4. 7) strafen, bestrafen: ein Vergehen an jmdm.: er (Christus) thrittun stunt nan (Petrus) gruazta, want er in imo buazta, thaz er êr ju ... so thiko lougnita sin O 5,15,23; — jmdn. züchtigen: inan gibuoztan forlazzu emendatum ergo illum dimittam T 197,3; vgl. gi-buozen I 5, buoza I 5. II) büßen als wiedergutmachen, sühnen, Genugtuung, Sühne, Buße leisten für ein Vergehen: 1) im Sinne der heidnischen und der alttestamentlichen Buß- und Sühneleistungen: gipuozit ni vuirđ [idcirco iuravi domui Heli quod] non expietur [iniquitas domus eius victimis et muneribus usque in aeternum, 1. Reg. 3,14] Gl 1,397,45. die harrun tragen sie ana . in dero buozzen sie iro audaciam . unde iro inpudentiam NpNpw 34,26; — z. Abwendung drohenden Unheils: puozan [veniet super te malum, et nescies ortum eius: et irruet super te calamitas, quam non poteris] expiare [Is. 47,11] Gl 1,613,56 (4 Hss., 4 weitere gibuozen). pouzinnis [qui divinationes expetunt, et morem gentilium subsequuntur aut in domos suas huiuscemodi homines introducunt, exquirendi aliquid arte malefica, aut] expiandi [causa, sub regula quinquennii iaceant, secundum gradus poenitentiae definitos, Conc. Anc. XLIII] 2,109,76/110,1 (Parallelhs. za heilisonne); vgl. gi-buozen II 2, buoza II 4 u. Weisweiler, Buße S. 72. 2) im Sinne der kirchlichen Buße: a) allgem.: puozan [admonendi sunt, ut incessanter admissa ante oculos reducant, atque vivendo] agant [, ut a districto iudice videri non debeant, Greg., Cura 3,29 p. 84] Gl 2,174,71. gipuozit uuirdit [maior (culpa) enim quo citius quia sit culpa agnoscitur, eo etiam celerius] emendatur [, ebda. 3,33 p. 92] 175,79. diu sela stet pidungan, niuueiz mit uuiu puaze: so uerit si za uuize S 69,62 (z. rechtlich-theologischen Charakter von buozen im Musp. vgl. jetzt I. Reiffenstein, Rechtsfragen in der deutschen Dichtung des Mittelalters, Salzburger Universitätsreden, Heft 12, 1965, S. 11 f.). denne der paldet, der gipuazzit hapet 72,99. noh meer vvizzi murmolontero anahlauffit ibv nalles mit kenuhtsameru tati puazzit (der nur mürrisch Gehorchende) immo poenam murmorantium incurrit si non cum satisfactione emendaverit 208,22; b) spez. im Sinne der satisfactio des Bußsakraments, abgehoben von der Reue und der Beichte: abs.: rehto riuonte unde statlicho buozzente, sos imo uone gote denne giboten wird S 140,2 (WB 1). so bin ih es alles gote almahtigen bigihtig ... enti gerno buozziu frammort 328,22; als öffentliches Büßen für schwere Sünden: so buozi ouh offanbari [vgl. poentitentiam etiam publice agentes, Aug., Serm. CIV, 7] 161,11. die auer offenlich habent gesuntit, die schuln ouch offenlich buozzen 361,130; mit Akk.: swer diz mit waren riwen sorget ze bedenkenne unt wirdilichen unt warlichen hinnanfure puezen wile quicumque istud per veram poenitentiam perpendere curaverit et digne posthac emendare voluerit 343,14. mit der heiligen pihte habet ir im iwer sunde geruoget unde daz ir die gerne buozen welt 348,84. nach so getaner bihte unde nach dem geheizze ..., iwer sunde hinvur ze buozzen 360,108; — mit. Gen.: ic kelave ... oflat miner sundene, ther ic mikelig habbe en there nu gebot habbe 363,26; vgl. gi-buozen II 3 b, buoza II 6 b.
Komp. fol(la)buozen; Abl. -buozâri, buozil, -buozo; vgl. ferner ungibuozit, gibuoztî.