Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gisiht st. f.
st. f., mhd. gesiht, frühnhd. obd. gesicht (vgl. DWb. IV,1,2,4087); as. gisiht (s. u.), mnd. gesicht; ae. gesiht. — Graff VI,123 f.
ca-siht: nom. sg. Gl 1,172,27 (Pa). 190,18 (Pa; oder acc.); dat. sg. -]i Mayer, Glossen S. 52,27 (clm 4542, Hs. 9. Jh.); dat. PL. -]im S 217,9/10 (B; k-); ki-: nom. sg. Gl 1,172,27 (K). 186,34 (Ra). 190,18 (K). 4,5,33 (Jc; lat. gen. sg., vgl. Krotz S. 358); dat. sg. -]i S 211,15 (B); dat. pl. -]im Gl 1,250,26 (K; -ī-); ke-: nom. sg. Nk 436,20. 25 [80,7. 12]; dat. sg. -]e Np 41,3. 97,6. 115,15. Npgl 56,1; acc. sg. -] Gl 2,527,5. Nb 340,4 [256,30]; dat. pl. -]im S 194,25 (B); gi-: nom. sg. Gl 4,89,40 (Sal. a1). 131,57 (Sal. c). O 4,5,39; dat. sg. -]i Gl 1,306,51 (M, 2 Hss.). 2,286,61 (M, 3 Hss.). 639,32. O 1,2,44. 4,60. 10,17. 23,44. 2,24,44. 3,26,58. 4,1,54. 7,88. 5,7,61. 18,15. 23,177; -]e Npw 118 V,168; acc. sg. -] Mayer, Griffelgl. S. 49,31 (Vat. Ottob. lat. 3295, Gll. 9. Jh.?). T 2,10. 18,2. 64,2. 91,4 (nach Ausg. Sievers aus -sicht, nach Masser S. 306 aus sichit korr.). 226,2. O 1,12,34; gen. pl. -]o S 324,21 (Lorscher B.). 326,12; ge-: nom. sg. Gl 4,137,38 (Sal. c). 156,59 (Sal. c). Nk 436,19. 476,4 [80,7. 121,8]; gen. sg. -]e Nb 362,19 [271,12]; dat. sg. [-]i Wa 10,14. 16 = 15,9. 11 (beide as. Ps., 10. Jh.);] -]e Gl 1,306,53 (M). S 347,38. Nb 230,16 [185,17]. Nc 726,17/18. 802,12 [43,10. 121,3]. NpNpw 5,9 (2). 113,3’. Np 17,7. 51,11. 57,9. 77,54. 79,10. 88,38. 99,2. 118 V,168. Npgl 104,4 (2). Npw 115,15. W 66,13 [129,1]; acc. sg. -] Nk 379,25. 436,20 [19,15. 80,7]. NpNpw 17,45. 41,5; g-: dat. sg. Gl 1,306,54 (M; zum endungslosen Dat. vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 218 Anm. 2); ki-sicht-: dass. -e 300,12 (Sg 295, Gll. 9./10. Jh.?); gi-: dass. -i 306,52 (M); ge-: nom. sg. -] 3,69,7 (SH A). 4,89,40. 109,11 (beide Sal. a1); g-: dat. sg. -e 1,306,52 (M); gi-sith: acc. sg. 2,649,55 (zu -th für ht vgl. Braune a. a. O. § 154 Anm. 6a); ki-sit: nom. sg. 1,190,18 (Ra; zu -t für ht vgl. Kögel S. 70); ca-sih: dass. 186,34 (Pa; zum Abfall des -t vgl. a. a. O.; lat. abl.). — ge-sifte: dat. sg. Gl L 550 (zu -ft- für ht vgl. Borgelt § 92,5 u. van Helten, Gr. I §§ 45δ. 49ε).
Verschrieben (?): gi-sibtio: gen. pl. S 319,27 = Wa 17,1 (sächs. B., 10. Jh.; nach Wadst. wird h auch an anderen Stellen dem b sehr ähnl. geschr.; l. gisihtio); ge-sihto: dat. sg. Npw 41,3 (Fehler durch Verlesen, vgl. Ausg. S. XXIX).
Hierher auch, oder als 3. Sing. zu gisehan (?): ki-sihit (zu eingeschobenem -i- zwischen h u. t vgl. Kögel S. 34, Reutercrona S. 165, Splett, Stud. S. 500): nom. sg. Gl 1,186,34. 219,1 (beide K). 1) (An-, Hin-)Schauen, (An-, Hin-)Sehen, Betrachten, auch Blick: gisihti [acer Romanus ... hosti ante] exspectatum [positis stat in agmina castris, Verg., G. III,348] Gl 2,639,32 (‘bevor der Feind es bemerkt, d. h. vor dem Erblicken’; vgl. ante expectatum dicto citius, antequam eius expectetur adventus, Serv.). casihti [quos benigne redemptor noster a carnis suae] intuito [submovet, et ad divinitatis contemplationem trahit, Greg., Hom. XVIII, PL 76,1152] Mayer, Glossen S. 52,27. vvanne sih man (‘es wähne sich der Mensch’) ... tati sino in eocovveliheru steti fona kisihti cotchundii sehan aestimet se homo ... facta sua in omni loco ab aspectu divinitatis videri S 211,15. diu euuiga gagenuuerti sinero (Gottes) gesihte . inchit tero chumftigun uuiolichi unserro uuercho aeternitas visionis eius semper praesens . concurrit cum futura qualitate nostrorum actuum Nb 362,19 [271,12]. echert . mit oren gehorendo gehorta er (das Volk der Heiden) mir . âne ougon gesiht [vgl. neque oculis me vidit, Aug., En.] NpNpw 17,45. ih ... goz mina sela uz hina uber mih. Daz chit . ih rahta minen gedang uber dia gesiht min selbes effudi super me animam meam [vgl. est ergo aliquid quod animus ipse ... videt, quod non per oculos corporis sentit, ... sed per seipsum, Aug., En.] 41,5. dannan (von seinen Werken) uuizzen uuir in (Gott) . dannan bechennen uuir in . nals fone gesihte 113,3’ (‘Inaugenscheinnahme’); hierher vielleicht auch: gisiht [invidus certe, qui alienum bonum, suum facit invidendo supplicium: nulla videtur] ad invidendum (Hs. ad videndum, in- erst nachträglich hinzugefügt) [concupiscentia provocari, sed tantum superbiae morbo vexari, Halitg., De vitiis I,6, PL 105,662] Mayer, Griffelgl. S. 49,31 (zum Verhältnis der Gl. zum lat. Bezugswort videre, das in invidere ‘beneiden’ korrigiert wurde, vgl. Mayer a. a. O. u. S. 150); — im Plural ‘Blicke’: untar kisihtim untar kankanuuirdu sub visibus sub praesentibus Gl 1,250,26. farfluahhanan diubil ... fona kesihtim herzin sines farspienti malignum diabolum ... a conspectibus cordis sui respuens S 194,25. so uuar so sizanti, kanganti edo stantanti kehneictemu
si (der Mönch) sinbulum haubite kestactem in erda kasihtim ubicumque sedens, ambulans vel stans, inclinato sit semper capite defixis in terram aspectibus 217,9/10. ik iuhu unrehtaro gisihtio, unrehtaro gihorithano endi unrehtaro githankono, unrehtoro uuordo, unrehtaro uuerko 319,27 = Wa 17,1. 324,21. 326,12. 2) Angesicht, Blickfeld, Gesichtskreis (u. damit auch Gegenwart oder Einflußbereich): a) allgem.: [vuola thu drohtin gereko min lif tuote (d. h. zuo zi) thineru hederun gesihti [vgl. vitam meam perduc ad tuae serenitatis aspectum, Cass.] Wa 10,16 = 15,11.] die sih aber fone dien drouuon nebezzeront ... die uuerdent danagenomen fone sinero gesihte [vgl. auferentur, dicit a conspectu domini, Aug., En.] Np 57,9. stiez er gentes uz fone iro (seines Volkes) gesihte eiecit a facie eorum gentes 77,54. cum fugeret Dauid ... a facie Saul ... in speluncam (danne dir fluohe ... fone Saulis kesihte ... in ein hol) Npgl 56,1; b) in Verbindungen: α) in Präp.verb. mit der Bed. ‘vor jmds. Angesicht, Blickfeld, Augen’:
[mit an(a): drohtin ... gereko minan vueg an thinero gesihti dirige in conspectu tuo viam meam Wa 10,14 = 15,9;]
mit fora: thaz wir ... sin imo (Gott) thiononti in wihi inti in rihti fora sineru gisihti [vgl. ut ... serviamus illi in sanctitate et iustitia coram ipso, Luc. 1,75] O 1,10,17. (die Seele) belanget des tages . danne ih chumo . unde fore gotes kesihte scino quando veniam et parebo ante faciem dei NpNpw 41,3; — ferner: O 5,23,177;
mit in: thaz ih in himilriche thir, druhtin, iamer liche, joh iamer frewe in rihti in thineru gisihti O 1,2,44. ih bin ein thero sibino, thero gotes drutbotono, thie in sineru gisihti sint io stantenti, thi er hera in worolt sentit [vgl. ego sum Gabriel, qui asto ante deum, et missus sum loqui ad te, Luc. 1,19] 4,60. thie engila zi himile flugun singente in gisiht frono 12,34. (der auferstandene Christus zu Maria:) gizeli ... then bruadoron minen ... theih (thaz ih) faru in rihti in sines (Gottes) selb gisihti, in fronisgi gisiunes thes druhtines mines [vgl. ascendo ad patrem meum, Marg. nach Joh. 20,17] 5,7,61. sint unsu wort in rihti in sineru gisihti 18,15. diniu gebot kehielt ih ... uuanda alle mine uuega sint in dinero gesihte servavi mandata tua ... quia omnes viae meae in conspectu tuo NpNpw 118 V,168. min ruoft . der in sinero gesihte ist ... der gieng in sin ora clamor meus in conspectu eius . introivit in aures eius Np 17,7 (Npw anasiht). bito ih dines namen . uuanda er guot ist . in dinero heiligon gesihte exspectabo nomen tuum quoniam bonum in conspectu sanctorum tuorum 51,11. vueg in sinero gesihte tate du . unde flanzotost sine uuurzella viam fecisti in conspectu eius . et plantasti radices eius 79,10. kant in iuuuera conscientiam mit freuui . diu in sinero gesihte ist . nals in menniscon intrate in conspectu eius in exsultatione 99,2; — ferner: O 1,23,44. 2,24,44. 3,26,58. 4,1,54. 7,88. NpNpw 5,9 (2; 1. Stelle conspectus). Np 88,38. 97,6 (beide conspectus);
mit zi: ich geloube, ... daz er ane deme uierzigisten tage hin ze himel uuor ze gesihte siner trute S 347,38. sie (die Sonne) getuot (die Planeten) ... dar lango getuelen . êr sie (die Planeten) aber ze gesihte chomen Nb 230,16 [185,17]. ter (Apollo) ouh iro tohtera (Jupiters u. Junos Töchter, d. h. die Musen) ... dara teta chomen ze gesihte . demo fater ioh tero muoter quique etiam a se ... eiusdem filias . ad parentum quoque conspectum fecerat evolare Nc 726,17/18 [43,10]. iro bruste unde iro anasiune handelonde . gnoton sie sia furechomen ze allero ougon . unde ze allero gesihte pectus eius . faciemque tractantes . in conspectum omnium . et publicam venire faciem compulere 802,12 [121,3]; β) in der Verbindung fona gisihti zi gisihti von Angesicht zu Angesicht, unmittelbar: so ir in (Gott) facie ad faciem (fone gesihte ze gesihte) gesehent . so suochent ir in doh sine fine quaerite faciem eius semper Npgl 104,4 (Npw fone antluzze ze antluzze). 3) Ansicht, Einschätzung: fone diu ist tiure in gotes kesihte . sinero heiligon tod preciosa in conspectu domini mors sanctorum eius NpNpw 115,15; neben anasiuni: uuante also diu uuat den lichamen zieret in mennisken gesihte, samo zierent dih guotiu uuerch in minero anasune W 66,13 [129,1] (WA an menniskon gesihte). 4) Sehvermögen, Gesichtssinn: a) eigentl.: gesicht visus quod sit vivacior ceteris sensibus, sive quod vicinior sit cerebro, unde omnia manant [Hbr. I,123,116] Gl 3,69,7 (6 Hss. gisiuni, 1 Hs. gesihte mhd.). zi gotspellonne thurftigen santa her mih, zi predigonne haften forlaznessi inti blinten gisiht evangelizare pauperibus misit me, praedicare captivis remissionem et caecis visum T 18,2 (vgl. b). uuanda diu gesiht neist tero blindi visus enim non est caecitatis visus Nk 476,4 [121,8]; — ferner: T 64,2 (visus); b) bildl. auch geistiges Wahrnehmungsvermögen, Einsichtigkeit: zi gisihti [ingredietur (der Gläubige) quippe ad fidem, egredietur vero a fide] ad speciem [, a credulitate ad contemplationem, Greg., Hom. I,14 p. 1487] Gl 2,286,61 (nach Gl.-Wortsch. 8,205 noch Gll. quod hic per fidem tunc visibiliter cernit, credulitas, contemplatio). 5) Pupille (?), Wiedergabe von lat. speculum ‘Spiegel’ (vgl. noch seha sw. st. f.; nach Gl.-Wortsch. 8,205 ‘spiegelbildliche Erscheinung’): kesiht [errat, quisque animas nostrorum fine oculorum aestimat, involvit vitreo quos lucida palla obice, quis (d. h. quibus)] speculum (Glosse: visum, vgl. PL 59) [concreta coagula texunt, inpediuntque vagas obducto humore fenestras, Prud., Ham. 869] Gl 2,527,5. 6) mit den Augen empfangener Sinneseindruck: siu (die durch die Sinne hergestellten Bilder) gebent uns kesiht . unde gehoreda Nb 340,4 [256,30] (‘sie verschaffen uns ein “Gesicht”, vgl. auch geban 16cα, Ahd. Wb. 4,158; kaum ‘sie verleihen uns die Fähigkeit des Sehens’, vgl. geban 11bα, Ahd. Wb. 4,149, u. zu 1; entsprechend würde gihôrida dann den akustischen Eindruck bezeichnen, anders Ahd. Wb. 4,1256 s. v. gihôrida). so gesiunlichiu (‘sichtbare Dinge’) nesint . so neist selbiu gesiht . pediu tilegont siu dia gesiht. Kesiht netilegot aber kesiunlichiu cum vero corpus non sit . s. sensatum . perimitur et sensus. Quare simul perimit sensatus sensum. Sensus vero sensatum non simul perimit Nk 436,19. 20 [80,7 (3)] (vgl. dazu Jaehrling S. 92). so animal neist . so neist ouh kesiht . aber gesihtigiu unde infundenlichiu sint noh tanne animali enim perempto . sensus quidem peremptus est 25 [80,12]. 7) sichtbare Erscheinung, Äußeres, Aussehen, von Konkretem: lustlichero kisichte [Rachel decora facie, et] venusto aspectu [Gen. 29,17] Gl 1,300,12. 306,51. ni fundanemo sinemo lichamen quamun (die Frauen) quaedenti sih giuuesso gisiht engilo gisehan, thio quædent inan leben non invento corpore eius vene- runt dicentes se etiam visionem angelorum vidisse, qui dicunt eum vivere T 226,2; — in der Verbindung ânu gisiht sîn ohne sichtbare Umrisse sein, unsichtbar sein (neben in firnumsti sîn ‘vorgestellt, gedacht sein’): homo unde animal tiu in uernumste sint . âne gesiht . tiu heizint mit rehte secundę substantię [vgl. posteriora vero nominibus ponendis putantur . quaecumque . ad intellegibilem pertinent incorporalitatem, Boeth., Comm. Cat.] Nk 379,25 [19,15] (vgl. Sehrt, N.-Glossar S. 74 ‘nicht wahrnehmbar’). 8) Anblick, den etw. bietet, von Abstraktem: dio gisith [non tulit hanc] speciem (vgl. iniuriae faciem, Serv.) [furiata mente Coroebus et sese medium iniecit periturus in agmen, Verg., A. II,407] Gl 2,649,55. theist frides furista gisiht, selben gotes nahwist [vgl. videlicet iumentum suum ad pacis intimae visionem ducit, Hrab. zu Matth. 21] O 4,5,39 (‘das ist der höchste Anblick des Friedens, Gottes Nahsein’). 9) Traumgesicht, Vision: (Jesus zu den Jüngern:) gesifte [tunc locutus es in] visione [sanctis tuis, Ps. 88,20] Gl L 550. neomanne ni saget ir thie gisiht (daß euch Gott erschienen ist u. Jesus als seinen Sohn bezeichnet hat), eer thanne der mannes sun fon tode arstante nemini dixeritis visionem, donec filius hominis a mortuis resurgat T 91,4; — in der Verbindung gisiht gisehan eine Vision haben: her (Zacharias) uzgangenti ni mohta sprehhan zi in (dem Volk), inti forstuontun thaz her gisiht gisah in templo egressus autem non poterat loqui ad illos, et cognoverunt quod visionem vidisset in templo T 2,10. 10) Glossenwort: Hierusalem casiht casonida Hierusalem visio pacis Gl 1,172,27 (vgl. Splett, Stud. S. 500; Ra siht). uuarta casih in horamata visione [vgl. in horomate in visione, Gloss. Lat. V, IN 140 u. Anm.] 186,34 (vgl. Splett a. a. O. S. 263; zu horama ‘Anblick, Vision’ vgl. Niermeyer, Lex.2 S. 499). casiht fiantscaflih invisum odiosum 190,18 (Übers. von invisus ‘verhaßt’ unter Mißachtung des Präfixes als visus ‘Anblick’, vgl. Splett a. a. O. S. 266). piuhtit kisihit obtutus visus 219,1 (oder wurde visus als Verbalform von videre ‘sehen’ aufgefaßt u. formeninkongruent durch kisihit als 3. Sing. von gisehan st. v. wiedergegeben (?); vgl. noch Ahd. Wb. 7,314 s. v. piuhtit; zur Gll.-Grundlage u. Deutungsmöglichkeiten vgl. Splett a. a. O. S. 313). kisiht contemplationis 4,5,33 (-nis über contemplatio nachgetragen, vgl. Steinm. z. St.; zu möglichen lat. Kontexten vgl. Krotz S. 358). prospectus 89,40. 156,59. visio 109,11 (1 Hs. gisiun; oder zu 8). aspectus 131,57. conspectus 137,38.
Abl. gisihtîg, gesihtlich mhd.; vgl. anagisiht, gesihte mhd. [Leipold]