Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
giheiz st. m.
st. m., mhd. geheiz st. m., geheize st. n., nhd. geheiß n.; mnd. gehêite n., mnl. geheet n.; ae. gehát n.; got. gahait n. — Graff IV,1084 f.
ca-haizzu: instr. sg. Gl 1,10,24 (K; 2. a aus i korr.).
ca-heiz-: gen. sg. -es S 50,37 (Exh., Hs. A, 9. Jh.); ki-: nom. sg. -] Gl 1,232,6 (Ra); gen. sg. -sas 2,661,2 (c-, clm 18059, 11. Jh.); ke-: nom. sg. -] Np 5,11; gen. sg. -zes 88,34. 104,42; -zis Npgl 74,9. 88,40. 104,11 (2); -es Nb 304,20 [331,24]. Np 104,42 (Hs. V1 = S. XXXII, 11). 118 G,49; dat. sg. -ze 45,3. Npgl 56,7. 104,6; ga-: gen. sg. -es S 50,37/38 (Exh., Hs. B, 9. Jh.); dat. sg. -a Gl 1,10,24 (Ra; zu -a vgl. Schatz, Ahd. Gr. § 304; oder verschr. für -u u. dann instr.?); gi-: nom. sg. -] 4,120,35 (Sal. a 2); gen. sg. -es O 1,15,8; dat. sg. -a Gl 2,169,37 (clm 6277, 9. Jh.); -e Npw 118 P,116. T,147. X,169. X,170; acc. sg. -] Gl 2,91,21 (Würzb. Mp. th. f. 146, 9. Jh.). 606,21 (M, 3 Hss.). Mayer, Griffelgl. S. 97,452 (Vat. Ottob. lat. 3295, 9. Jh.; oder nom.?). T 232,3. Npw 118 U,154; gen. pl. -o O 1,15,4; acc. sg. -] Npw 118 P,114; dat. pl. -un Gl 2,663,57 (clm 18059, 11. Jh.; -hei,- zun); -en Npw 121,2. 129,4. 140,8. 147,15; ge-: nom. sg. -] Gl 3,253,51 (SH a 2, 2 Hss.). 411,35 (Hd.). 4,156,52 (Sal. c). NpNpw 118 G,50. Npgl 101,13. Npw 5,11; gen. sg. -zis Npgl 105,33; -es Npw 104,42; -is 118 G,49; dat. sg. -ze S 360,107. NpNpw 118 H,58. Np 105,24. 118 D,25. F,42. I,65. O,107. P,116. X,169. X,170. W CK 73,7; -e NpNpw 118 K,76. Npw 105,25. 118 D,25. F,41. F,42. I,65. O,107. T,147. X,169 (Hs. V3 = K.-T. 10,479 a1, 21). X,170 (Hs. X = S. VII,23; V3 = K.-T. 10,479 a1,24). W 73,7 (B, -heyze A); -i Npw 45,3; acc. sg. -] S 358,54. NpNpw 33,9. 50,6. 118 K,74. L,81. L,82. Np 85,16. 118 P,114. U,154. Npw 21,26; nom. pl. -za Npgl 88,48. 49; gen. pl. -zo Np 85,15/16; -ze S 153,20; dat. pl. -zen Np 73,23. 84,8. 88,39. 121,2. 129,4. 147,15; -en Ni 525, 17. 534,16 [34,9. 45,2]. Np 140,8; acc. pl. -za 118 T,148; -e Npw ebda.; -heisz: nom. sg. Gl 4,120,35 (Sal. a 2, Ink., 15. Jh.). — gi-hezze: dat. sg. Gl 1,750,8/9 (M, clm 22201, 12. Jh.).
Verschrieben: ka-haizzam: dat. pl. H 5,5,3 (verschr. für -um?); gizzu: instr. sg. Gl 1,10,24 (Pa).
[Verstümmelt: .ihet: acc. sg.? (oder acc. pl. eines starken Neutrums? Vgl. ae. gehát n.) Pk 115,5. 8 (Vulg. 115,14. 18); es ist gihet oder bihet als Konjektur möglich, vgl. Ausg., Gr. § 95 u. Ahd. Wb. 1,1021 s. v. biheiz.] 1) Versprechen: a) Zusage, Versprechen, Gelübde gegenüber jmdm./ einer Gemeinschaft: giheiz [episcopum autem habere potestatem conversionis eorum librare] propositum [Conc. Anc. XXV, Maaßen p. 930] Gl 2,91,21. giheiz [sed Eusebius cum redisset Antiochiam et invenisset ibi a Lucifero contra] pollicitationem [ordinatum episcopum, Ruf., Hist. eccl. X,31,7 p. 993] 606,21. des ciheizsas [atque ea per campos aequo dum Marte geruntur,] promissi [dea facta potens, Verg., A. VIII,541] 661,2. in giheizun [at tu] dictis [, Albane, maneres! ebda. VIII,643] 663,57. ih kahon mih zeirlosenne mines []keheizes . unde dir zegezeigonne den vueg . ter dih heim bringe festino absolvere debitum promissionis Nb 304,20 [331,24]; b) Gelöbnis, Gelübde des Menschen gegenüber Gott: daz iuuer eogaliher de selpun calaupa den sinan fillol calerit za farnemanne ... daz er sculdig ist uuidar gaotes (A, got thes B) caheizes reus est fidei sponsionis S 50,37; [hierher wohl auch: gihet min drohtine gildu biuoran allemu liude is vota mea domino reddam coram omni populo eius Pk 115,5. 8 (doch vgl. Ahd. Wb. 1,1021 s. v. biheiz);] Gelöbnis bei der Taufe in bezug auf den Täufling: (begihe) daz ich den geheiz, der in der toufe vur mich getan wart, nie so ervulte S 358,54; Gelöbnis zur Buße in der Beichte: nach dem geheizze, den ir unserm herren got geheizzen habet, iwer sunde hinvur ze buozzen 360,107; c) Versprechen, Ankündigung, christliche Verheißung: α) durch Gott, auch Christus, die Propheten u. Apostel gegenüber den Menschen: uuan za kaheizzam cacruaze spes ad promissa provocet H 5,5,3. ih sentiu giheiz mines fater in iuuuih ego mitto promissum patris mei in vos T 232,3. beitota er (Symeon) thar suazo thero druhtines giheizo ... thiu wihi gotes geistes giwerota inan thes giheizes (daß er Christus in den Armen halten werde) [vgl. exspectans consolationem Israel, Luc. 2,25] O 1,15,4. 8. sumeliche chaden . die den geheiz kehorton . quomodo potest iste nobis dare . carnem suam manducare NpNpw 33,9. daz teta er allez . uuanda er irhugeta sines keheizzes ten er Abrahę teta . sinemo trute quoniam memor fuit verbi sancti sui 104,42. chicche mih nah dinemo geheizze . der dir chit. In Isaac vocabitur tibi semen vivifica me secundum verbum tuum 118 D,25. irhuge dines uuortes dinemo scalche . daz chit dines keheizes . an demo du mir gabe gedingi memor esto verbi tui [vgl. hoc est, imple promissum servo tuo, Aug., En.] G,49. miniu ougen sint fercholen an dinen geheiz . ze dir chedentiu . uuanne trostest du mih? defecerunt oculi mei in eloquium tuum L,82. inphah mih nah dinemo geheizze . unde so lebo ih suscipe me secundum eloquium tuum et vivam P,116. daz ih dine geheiza in muote habeti . sament allen dien . die sie chunton in lege et prophetis ut meditarer eloquia tua T,148. vuanda ze dir truhten sehent miniu ougen ze dinen geheizen . nals ze iro drouuon [vgl. plus figo oculum meum in promissis tuis, quam in minis eorum, Aug., En.] 140,8. also nu skinet . uuanda patris uerbum iu nah disen geheizzen chomen ist 147,15. neirgiz dero uuorto die dih flehont . uuanda sie dinen geheizzen geloubent Np 73,23. minen fuozzen rihton sie strigh. Ih kieng in erdo mit increpatione unde mit promissione (keheizze) Npgl 56,7. iemer sol in gehuhte sin promissio aduentus sui (der geheiz dinero chunfte) 101,13. si avtem vos Christi . ergo semen Abrahę estis . secvndvm promissionem heredes (ube aber ir Christis pirint . so birint ir Abrahamis slahto eribin nah keheizze) 104,6. in minero uuiten christenheit diu in allero uuerlti ist, keuueren ih minen geheiz, daz chuit: spendo ih minen lichinamon unde min pluot Npw 21,26 (Np intheiz). so ist din gnada (herro) chomen ubir mih nah dinemo geheize, also du Abrahe inthieze salutare tuum secundum eloquium tuum 118 F,41. uuante nah sinemo (Christi) geheizze, qui perseuerauerit usque in finem, hic ... saluus erit W 73,7; ferner: NpNpw 50,6. 105,24 (verbum). 118 F,42. G,50. H,58 (eloquium). I,65 (verbum). K,74 (verbum). K,76 (eloquium). L,81 (verbum). O,107. P,114. T,147 (alle verbum). U,154 (eloquium). X,170 (eloquium). 121,2. 129,4 (promissum, Aug., En.). 140,8 (promissum, ebda.). Np 84,8. 118 X,169 (eloquium). Npgl 88,49 (Np promissum). Npw 118 X,169; — Verheißung, die mit dem christlichen Glauben verbunden ist: da (in der Gottesburg) nimet diu glouba ende aller ir geheizze S 153,20; []β) Verheißung Gottes gegenüber Christus: (herro got) dinero geheizzo geuuarer . tuo min uuara . unde genada mir [vgl. verax, quia nescit promissa sua aliqua imbecillitate subducere, Cass.] Np 85,16. uuere dinen geheiz unde gib mir dinemo chinde da imperium puero tuo ebda. vuider dinen geheizzen habest du danagestozzen . unde geunuuirdet ... dinen geuuiehten distulisti Christum tuum [vgl. illa omnia promisisti; tu vero ista contraria fecisti. Ubi sunt promissiones ...? Quare ergo illa promisit, et ista fecit? Aug., En.] 88,39; ferner: 34. Npgl 88,48 (Np promissum); γ) lant giheizes (nur in Npgl; vgl. giheizlant): Land der Verheißung: durch Gott: vuar ist uetus testamentum Iudeorum . an demo Dauid lebeta? Vuar habent sie nu terram promissionis (lant keheizzis)? Npgl 88,40. sie sint Iacob . sie sint Israhel . unde semen Abrahę. Sus darumbe geheizzendo. Dir gibo ih terram promissionis (daz lant keheizzis) tibi dabo terram Chanaan 104,11. fone demo zeuuiuele uuard ouh er (Moses) sculdig . unde die sculde neliezzen in chomen in terram promissionis (in geheizzis lant) 105,33; — Sinnbild für das Himmelreich: die sub lege uuaren . die terram promissionis (lant keheizzis) inphiengen . dir gibet er umbe dia gratiam regnum cęlorum 44,3. diu (sc. gelouba) gibet regnum cęlorum (himelriche) daz ist terra promissionis (lant keheizzis) 104,11; ferner: 74,9 (Np promissio); d) eidliches Versprechen, Eid: giheiz [saepe plerique constringunt seipsos] iurisiurandi [sacramento, Hrab., Poenit. XXI,PL 112,1415 C] Mayer, Griffelgl. S. 97,452; e) Gelöbnis, Verabredung zu böser Tat: gihezze [(quadraginti viri) hanc coniurationem fecerant ...:] devotione [devovimus, nos nihil gustaturos, donec occidamus Paulum, Acta 23,14] Gl 1,750,8/9 (6 Hss. biheiz); f) Glossenwort: mit fastinode mit gizzu mit fraganu adstipulatione adsponsione adinterrogatione Gl 1,10,24 (zur Übers. vgl. Splett, Stud. S. 62). kiheiz pollicitatio promissio 232,6. geheiz promissum 3,253,51. 4,120,35. 156,52. geheiz proposito 3,411,35 (vgl. proponere); 2) Voraussage von etw.: a) Voraussage von Zukünftigem: durch Pers.: an chumftigen geheizen . die man fone einemo tuot ... neist neuuederez quis. Einuueder uuirdet uuar . durh not . daz ander lugi in singularibus de futuro praedicatis . definite verum aut falsum non reperitur Ni 525, 17 [34,9]. taz not ist in zuiueligen dingen tie uuider dien geheizen geburren mugen 534,16 [45,2]; — durch Gott: rihte got uber sie. Daz ist keheiz nals fluoh [vgl. prophetia est, non maledictio, Aug., En.] NpNpw 5,11. daz ist zefernemenne fone selbemo demo monte ... der aba dero erdo in den mere geuuorfen uuard . nah sin selbes keheizze 45,3; b) der vorher erwähnte Ort, das vorgegebene Ziel (?): zi demo giheiza ilta [(Balaam) in ipsa eius itineris retardatione signatur. Balaam namque pervenire] ad propositum tendit [Greg., Cura 3,12 p. 50] Gl 2,169,37.