Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
fillen sw. v.
sw. v., mhd. villen, nhd. (älter) fillen; as. fillian, mnd. mnl. villen; afries. filla. — Graff III,469 f.
fill-: 1. sg. -o Gl 3,299,52 (SH d). 316,67 (SH e); 2. sg. -ist O 4,19,20; -est NpNpw 40,5; 3. sg. -it O 3,1,37. Npgl 89,10. Npw 122,2; -et Nc 812,8 [175,6]. Np 9,1. 72,14. 93,14. 102,13 (2). 117,18. 122,2. Npw 114,5; 2. pl. -et F 18,18. T 141,29; 3. pl. -ent 44,12; 3. sg. conj. -e O 3,1,33 (PV, -æ aus -a korr. F); -æ ebda. (F); inf. -en Gl 1,138,27 (Pa K). S 96,37 (Georgsl., 9. Jh.); inf. gen. sg. -ennes O 5,23,66; part. prs. dat. sg. m. -intin Np 118 Cant. grad. (= 546,2); acc. sg. m. -inten Npgl 98,9; uill-: 3. sg. -it Npw 117,18; -et 9,1. 102,13 (2); inf. -an Gl 2,20,10. 182,65 (M, 4 Hss., davon 1 Hs. v-); ki-: part. prt. -it 1,724,10; ke-: dass. -et 11; gi-: dass. -it 12; -ot 11; ge-: dass. -et S 138,9 (WB). 362,10 (-v-); gi-willit: dass. Gl 1,724,13 (Stuttg. herm. 26, 12. Jh.).
Ohne Präfix im Part. Praet.: fillit: Gl 1,74,16 (K). 4,22, 46 (Jc).
fil-: 3. sg. prt. -ta O 4,22,17. Nb 67,28 [76,21]; 3. pl. prt. -tun T 124,2; -ton Gl 1,678,4 (Sg 299, 9./10. Jh.); 3. sg. prt. conj. -ti Nc 812,7 [175,5].
Verschrieben: gi-ville: part. prt. Gl 1,724,13/14 (Zürich Rhein. 66, 12. Jh.); ge-willent: dass. 12 (clm 14 745, 14. Jh.). 1) die Haut, das Fell abziehen, abhäuten, schinden: filton [qui comederunt carnem populi mei, et pellem eorum desuper] excoriaverunt [: et ossa eorum confregerunt, Mich. 3,3] Gl 1,678,4. uillan [exin tortores buculam] deglobere (decoriare) [byrsa mandant, ut crudo stringantur tergore membra martiris ardentem passuri lumine solem, Aldh., De virg. 1 204] 2,20,10. fillo skindo excorio corium aufero 3,299,52. 316,67. 2) jmdn. geißeln, mit Ruten, Geißeln schlagen, züchtigen: a) eigentl.: α) mit Akk. d. Pers.: do hiez er Gorion fahen, hiez en harto fillen S 96,37. ih gloube daz er ... gehalsslagot uuart, geuillet uuart, an daz chruci genegelet uuart 138,9, ähnl. 362,10. ih sentu za iu forasagun enti uuisæ ... enti dero slahet ir sume ... sume dero fillet in iuuuarem synagogum ego mitto ad vos prophetas et sapientes ... et ex illis occidetis ... et flagellabitis in synagogis vestris F 18,18. uuartet iu fon mannun: ... in iro samanungun fillent sie iuuih cavete autem ab hominibus: ... in synagogis suis flagellabunt vos T 44,12. tho thie accarbigengon gifanganen sinen scalcun anderan filtun anderan arsluogun, anderan steinotun agricolae adprehensis servis eius alium ceciderunt, alium occiderunt, alium vero lapidaverunt 124,2. ob ih (Christus) hiar ubilo gisprah, zeli thu thaz ungimah; sprah ih avur alawar, ziu fillist thu mih thanne sar? [vgl. si autem bene, quid me caedis? Joh. 18,23] O 4,19,20. tho haft er (Pilatus) nan (Jesus), so er wolta, joh er nan selbo filta [vgl. tunc ergo apprehendit Pilatus Iesum et flagellavit, Joh. 19,1] 22,17. also der streit . ter den exulem filta . daz er daz fone diu uuola tuon muosi . uuanda romana lex chit . exulem intra fines deprehensum . licet occidere Nb 67,28 [76,21]; mit Ellipse d. Akk.: ih sentu zi in uuizzagon inti boton ... fon then slahet ir inti hahet inti fon then fillet ir in iuuueren samanungon ex illis occidetis et crucifigetis et ex eis flagellabitis in synagogis vestris T 141,29; β) Glossen: kifustot pirum mihil fehtu fillit pirum (K, pifillit pirum Pa) colaphizamur pugnis caedimur Gl 1,76,16. suingan fillen edo pislahan flagris flagellis vel verberibus 138,27. kiuillit vuerdat [tradent enim vos (die Jünger) in conciliis et in synagogis] vapulabitis [Marc. 13,9] 724,10. uillan [quod si dixerit malus ille servus in corde suo: Moram facit dominus meus venire: et coeperit] percutere [conservos suos, Greg., Cura 2,6 p. 23] 2,182,65. fillit tunditur [verberatur, CGL IV, 575,55 u. Anm.] 4,22,46; γ) substant.: das Geißeln: ni namun thia meina (die Märtyrer) wafanes gouma, liuto fillennes, noh fiures brennennes O 5,23,66; b) übertr.: jmdn. innerlich züchtigen, strafen: α) mit Akk. d. Pers.: iro muoter danchota si (Philologia) mit opfere . daz si den hellouuart ... nioner negesahe ... noh sia nefilti daz selo glihnisse . daz alle hinafarente sela fillet nec simulacrum animae Syri cuiusdam dogmate verberarit Nc 812,7. 8 [175,5. 6]. ih pin aber sculdig . mih fillest du mit rehte . daz du mih heilest NpNpw 40,5. also fater chinden . so genadet got dien in furhtenten. Vbe er sie fillet . diu filla suln sie minnon ... Die er fillet . die netuot er erbelose 102,13. Vuarazuo bezzerota er mih. Ane daz erbe zebesizzenne . also der fater den sun fillet . den er ze demo erbe uuile 117,18. den unrehten ziereth er . mih rehten fillet er [vgl. bene servio et flagellor, Aug., En.] Np 72,14. dien er daz erbe uuile . die fillet er [vgl. quia flagellat, ad hereditatem erudit, ebda.] 93,14. quia quem diligit deus corripit . flagellat autem omnem filium quem recipit (uuanda den got minnot den irrefsit ir . er fillit aber eiglich sin chint des er uuaranimit) Npgl 89,10. rehter, uuanda er fillet die sundigen: auer gnadic, uuanda er sie auer imphahit Npw 114,5 (Np flagellat); β) substant.: der Strafende, Züchtigende, von Gott: daz si (ęcclesia) diu ougen ab imo fillintin êr neneme . êr er iro genada sende Np 118 Cant. grad. (= 546,2). irhohent truhtenen got unseren . ioh uerberantem (fillinten) . ioh cedentem (ferhengenten) Npgl 98,9. 3) jmdn. mit der Hand schlagen, züchtigen, mit Akk. d. Pers.: thoh si (die Mutter) iz (das Kind) sero fille, nist, nisi avur wolle ... theiz iaman thoh ni wunto. Thia hant duat si furi sar ob iaman ramet es thar O 3,1,33. mit henti siu mo scirmit, mit theru si iz mithont fillit 37, hierher wohl auch: also diu ougen dero scalcho die man fillet . uuartent ze iro herron handen ecce sicut oculi servorum in manibus dominorum suorum NpNpw 122,2. 4) jmdn. durch Züchtigung zur Besserung bringen, mit Akk. d. Pers. u. Präp. zi + abstr. Dat.: so er (Christus) hier in uuerlte eine blendet ad damnationem unde andere fillet ad emendationem (ze buozzo ut Pavlvm) alde ad exercitationem (ze hartungo ut Iob) NpglNpw 9,1.
Abl. fillunga, filla; -fillî.