Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
siodan st. v.
st. v., mhd. nhd. sieden; mnd. sêden, mnl. sieden; afries. siātha; ae. séoðan; an. sjóða. — Graff VI,164 f. s. vv. siudan, gasotan.
Praes.: sivd: 2. sg. imp. Gl 2,644,18 (lat. Subst., s. 1b). 24.
Praet.: soht: 3. sg. Gl 2,554,28 (Trier 1464, Hs. 10. Jh.).
Part. Praet.: ka-sotan: Gl 2,333,49 (clm 14747, 9. Jh.); acc. pl. n. -]iu S 244,25 (B); ki-: Grdf. -] Gl 1,283,20 (JbRd); gi-: dat. sg. m. -]emo 2,631,65; nom. pl. m. -]a 2,638,73. 645,16 (beide lat. n.); ge-: Grdf. -] 1,346,55 (M); ke-soten: dass. NpNpw 107,10 (= Npw 9); gi-: Gl 1,346,55 (M). 3,153,67 (SH A). 213,57 (SH B); ge-: 3,153,64 (SH A, 2 Hss.). 4,216,51 (2 Hss.). Hbr. I,336,322 (SH A); ke-sotin: dass. Gl 2,159,30 (Sg 393, 11. Jh.; ce-); gi-: 1,346,54 (M); nom. sg. m. -]ir 3,667,8; ge-: Grdf. -] 1,346,54 (M). 3,153,68 (SH A). 616,31 (-s,-). — gi-sothen: Grdf. 1,663,48 (M; zu -th- für t vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 163 Anm. 7); -sothin: 3,153,67 (SH A; zu -th- vgl. Braune a. a. O.). — gi-sodan: Gl 5,39,38; ge-: 3,471,27 (-a- unsicher); ge-soden: 368,43. 48 (beide Jd). 470,15; dat. sg. n. -]emo 2,713,10.
Verschrieben: go-sothin: part. prt. Gl 1,603,13 (M; goscheint in ge- korrigiert, vgl. Steinm. z. St.; zu -th- vgl. Braune a. a. O.). 1) Flüssigkeit erhitzen: gisotana [arebant herbae, et cava flumina siccis faucibus ad limum radii] tepefacta [coquebant, Verg., G. IV,428] Gl 2,645,16. 2) Flüssigkeit durch Erhitzen verdicken, in der Konzentration erhöhen, einkochen: sivd [proderit et tunsum gallae admiscere saporem arentisque rosas aut igni pinguia multo] defruta [vel psithia passos de vite racemos Cecropiumque thymum et grave olentia centaurea, Verg., G. IV,269] Gl 2,644,18 (lat. defruta ist Akk. Pl. zu defrutum ‘Most’, wurde aber als Imp. Sg. zu defrutare übersetzt, vgl. Mikeleitis-Winter S. 217); — gisotan uuîn Süßwein: gisotanemo vvine [sunt Thasiae vites, sunt et Mareotides albae, pinguibus hae terris habiles, levioribus illae, et] passo [psithia utilior, Verg., G. II,93] Gl 2,631,65. gisotinir vvin mirratum vinum 3,667,8 (die in der lat. Gl. ausgedrückte Verfeinerung von Wein mit Myrrhe war im ahd. Sprachraum unüblich u. wurde durch ein bekanntes Verfahren ersetzt, das Sieden o. Einkochen von Wein mit Aromen, vgl. a. a. O. S. 216 f.). 3) Nahrungsmittel in Flüssigkeit garen: gisotin wirt [quae (i. e. simila) in sartagine oleo conspersa] frigetur (Hs. fricatur) [Lev. 6,21] Gl 1,346,54 (4 Hss. rouben, 1 Hs. rouben hersten, 1 rôsten). sivd [huius odorato radices] incoque [baccho pabulaque in foribus plenis adpone canistris! Verg., G. IV,279] 2,644,24. gesoden uleisc elixa caro 3,368,43. cocta caro dicitur etiam gesoden uleisc 48 (beide im Abschn. Domestica animalia). gesoden spec lardi elixi 470,15. in lebete uuerdent carnes kesoten ad bonum saporem . so uuerdent kenuoge humiles et deuoti [vgl. iste (der Teufel) ergo ollae comparatur, quae carnes susceptas decoquit et in quamdam suavitatem fervido vapore perducit; sic ille sibi traditos incessabili consumptione castigat, eosque nolens in humilitatem confessionis assidua insecutione perducit, Cass.] NpNpw 107,10 (= Npw 9); — hierher wohl auch: kasotan [quamvis enim tenuis humor et liquens esca, cum in venis et artubus] concocta [fuerit et digesta per occultus meatus corporis ... ad inferiora dilabitur, Hier. in Matth. 15,17. 18 p. 109] Gl 2,333,49 (digesta des Kontextes ist durch kadaupot glossiert, vgl. Ahd. Wb. 2,618 s. v. thouuuen ‘verdauen’). gesoten coctum 3,153,64 (3 Hss. kohhôn). elixum 67. 213,57. Hbr. I,336,322 (alle im Abschn. De mensis et escis). 4) etw. durch Erhitzen herstellen: a) von Eßbarem, nur im Passiv: za imbizze tagalihchin .. measum kasotaniu zuei muas .. missilichero unmahtim .. sufficere credimus ad refectionem cotidianam tam sextae quam nonae, omnibus mensis, cocta duo pulmentaria, propter diversorum infirmitatibus S 244,25; — gisotan brôt Fladen: kisotan prot unkipachan dunni mit oleo kasalbot [tolle (zum Opfer) vitulum ... panes ... azymos, et crustulam absque fermento, quae conspersa sit oleo,] lagana [quoque azyma oleo lita, Ex. 29,2] Gl 1,283,20. cesotin brot [panem lunatum faciat benedictio gratum. Hoc notet] elixum (mit Ellipse des Bezugsworts lat. panem) [benedictio per crucifixum, Ekkeh., Liber bened. 282,11] 2,159,30. gesotin brovt lagana 3,616,31; b) von Gegenständlichem, in einem Götzenkult: soht [quin et propago degener ritum secuta inconditum, quaecunque dirum fervidis Baal caminis] coxerat [, fumosa avorum numina saxum, metallum, stipitem, rasum, dolatum, sectile, in Christi honorem deserit, Prud., H. epiph. (XII) 196] Gl 2,554,28. 5) einen (Werk-)Stoff durch Erhitzen be-, verarbeiten, nur im Part. Praet.: a) von Gold: geläutert: gisothen [ecce vir unus vestitus lineis, et renes eius accincti auro] obrizo [Dan. 10,5] Gl 1,663,48 (4 Hss. niu(uui)sotan, 1 Hs. niuuuiirsotan). gesodenemo [tum levis ocreas electro auroque] recocto [hastamque et clipei non enarrabile textum, Verg., A. VIII,624] 2,713,10; — gisotan gold Feingold: gesoten golt obrizum Gl 4,216,51; b) von Ziegeln: gebrannt, im Feuer gehärtet: gosothin zigil [his, qui laetantur super muros] cocti lateris (Hs. lateres) [, loquimini plagas suas! Is. 16,7] Gl 1,603,13 (9 Hss. eiten); c) von Wolle: in kochendem Farbsud gefärbt: gisotana [Milesia magno vellera mutentur Tyrios] incocta [rubores, Verg., G. III,307] Gl 2,638,73 (vgl. tyrios incocta rubores figurate: quae coquendo Tyrium traxit ruborem, id est migravit in purpuram, Serv.); zur Bed. des lat. Lemmas vgl. Thes. VII,1022,5 f. s. v. incoquo; d) von Harz, in der Fügung gisotan harz Kolophonium: gesodan harz colofonia .i. resina frixa Gl 3,471,27 (Hs. rasina). colofonia 5,39,38.
Komp. fol(l)a-, folsiodan; Abl. sod, sôde mhd., soto; vgl. -sotan, salzsutî, ?salzsutin(a), salzsutil, salzsutta.
Vgl. Mikeleitis-Winter S. 143 ff. 215 ff. [Morawetz]