lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

nagal

as. bis ahd. · 4 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
4 in 4 Wb.
Sprachstufen
2 von 16
Verweise rein
18
Verweise raus
18

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

nagal st. m.

Bd. 6, Sp. 980
nagal
st. m. (zum Nebeneinander der i- und der a-Dekl. vgl. Braune, Ahd. Gr.15 § 216 Anm. 3, vgl. auch FalkTorp S. 290 s. v. nagla, nagli), mhd. nhd. nagel; as. nagal, nagul, mnd. nāgel, mnl. nagel; afries. neil; ae. næg(e)l; an. nagl. — Graff II,1016.
Sichere Formen der i-Dekl.: nagelin: dat. pl. Gl 1,606,58 (M). — neg-el-: dat. pl. -in Gl 1,628,52 (M); -il-: nom. pl. -i 2,373,59; dat. pl. -in 1,606,57 (M, 5 Hss.). 628,51 (M, 5 Hss.); acc. pl.? -i 2,593,46. — nigili: nom. pl. Gl 3,438,9.
Sichere Formen der a-Dekl.: nag-al-: dat. sg. -a Gl 2,48,35 (lat. acc. sg.). 73,20. 426,17. 475,63. 537,46; nom. pl. -a 1,13,38 (R). 14,1 (PaK Ra; nom.?). 357,55. 2,307,55 (Rb). 3,437,16 (vgl. Mitt. a. d. Kgl. Bibl. III,25; Berl. Lat. 4° 676, Gll. 9. Jh.?); dat. pl. -um Gl 1,463,42 (Rb); acc. pl. -a 2,569,46 (2 Hss., darunter Köln LXXXI, Gll. 10. u. 11. Jh., dort nbgb: l:, erster Doppelpunkt für Rasur von g, zweiter Doppelpunkt für a der Punktegeheimschrift; zur Mischung von bfk- u. Punktegeheimschrift vgl. Wolf, Glossen S. 30 f.). 3,431,5; -el-: dass. -a ebda. (-gla, das letzte a aus e korr., Steinm.); -l-: dat. pl. -on 2,586,56 = Wa 100,21. — negilun: dat. pl. Gl 1,606,56 (M, 2 Hss.).
Nicht eindeutige Formen: nag-al: nom. sg. Gl 1,12,36 (PaKRa). 82,27 (PaK). 276,13 (Rd). 324,13 (nom. (?), lat. acc. pl.). 386,46 (M, 4 Hss.). 540,25 = Wa 78,3. 611,64 (M, 6 Hss.). 640,6 (Carlsr. Aug. CXXXV. Sg 299, beide 9. Jh.). 644,38 (M, 2 Hss.). 2,6,28. 7,24 (clm 6404, Hs. 9. Jh.). 68,53. 69,54. 261,11 = Wa 82,7. 370,41. 375,9. 763,16 = Wa 81,4. 3,9,36 (C). 18,61. 227,66 (SH a2). ebda. (SH a2). 433,22 (3 Hss., darunter clm 14754, 9. Jh.). 434,39. 4,165,61 (Sal. c). 199,17 (sem. Trev.). Beitr. 73,237,79; acc. sg. Gl 1,382,3 (Paris Lat. 2685, 9. Jh.). 383,9; dat. sg. -]e 526,40. 542,22 (Rb). 2,514,41 (2 Hss.); nom. pl. -]e 544,3; gen pl. -]o T 233,3 (2); -el: nom. sg. Gl 1,611,65 (M). 3,72,15 (SH A, 5 Hss.). 178,21 (SH B). 227,66 (SH a2, 4 Hss.). 250,1 (SH a2, 3 Hss.). 358,52. 362,64 (Jd). 392,13 (Hildeg.). 411,2 [HD 2,95]. 439,11. 4,109,57 (Sal. a1, 2 Hss.). 126,27 (Sal. b). 136,8 (Sal. c). 184,15 (2 Hss.). Hbr. I,130,199 (SH A). Thies, Kölner Hs. S. 177,16 (SH). Nb 213,29 [174,8]; dat. sg. -]e 214,24 [174,22]; acc. sg. -] 3 [10]; nom. pl. -]e Gl 3,376,4 (Jd); -il: nom. sg. 1,386,47 (M, 3 Hss.). 611,65 (M). 3,72,16 (SH A, 2 Hss.). 305,25 (SH d). 321,48 (SH e). 340,59 (SH g, 3 Hss.). 510,47. 697,30; -ul: dass. 1,297,51 (Paris Lat. 2685, 9. Jh.); -l: dass. 3,354,3. — neg-il-: dat. sg. oder nom. pl.? -]e Gl 1,611,66 (M, clm 22201, 12. Jh.; lat. abl. pl.).
[Ae. ist: neg-il: nom. sg. Gl 1,640,7 (S. Paul XXV d/82, 10. Jh., Ld., dort negil; vgl. dazu Glogger, Diss. S. 30 u. Sauer S. 55); acc. sg. 382,2 (Carlsr. Aug. CXXXV, 9. Jh.); -yl: dass. 640,7 (Bern 258, 11. Jh.; vgl. Leydecker S. 77).] 1) (Finger-, Zehen-)Nagel: nagala ungues Gl 1,13,38 (zum Glossenzushg. vgl. Splett, Sam.-Stud. S. 30). nagal [masculina (nomina), ut hic fustis, ensis, ...] unguis, [collis, Alc., Gr. p. 865] 2,6,28. 7,24. nagala [secunda vice a radice indicis inchoans usque] ad unguem [minimi perveniens ... tibi rogationum ostendet, Lamb., Comp. S. 51] 48,35. clauvs stierruother . et clavvs nagal . et clauis dicitur sliuzil [zu: hic est veluti quidam] clavus [atque gobernaculum quo mundana machina stabilis atque incorrupta servatur, Boeth., Cons. 3,12 p. 83,38] 68,53. Beitr. 73,237,79, z. gl. St. clauus trifarium est. clauus i. stiarruoth. et clauus nagal. et clauus dicitur sluzzil Gl 2,69,54. nagal [alia vero in is desinentia ... terminant, masculina sunt, ut panis ... anguis,] unguis [Prisc., Inst. 160,3] 370,41. 375,9. nagala [(latro) linquit inlaesa rapinam ...,] ungue (Glosse: cum ait ungue ab imo, satis exprimit unguem pedum, vgl. PL 60) [ab imo usque ad capillum salva reddit omnia, Prud., P. Calag. (I) 110] 426,17. 475,63. nagale [nec me vel dente vel] ungue [fraudatum removet patefacti fossa sepulcri, ders., Apoth. 1067] 514,41. 544,3. nagala [numquid manus articulatim est digesta dei? ... numquid et] ungues (Hs. -e) [claudere flexibiles, patulam seu tendere palmam, ebda. 860] 537,46. nagala [velox nam dextra rapinas abradit spoliisque] ungues [exercet aenos, ders., Psych. 463] 569,46. 593,46. naglon [hic avarus contrahit manus recurvas et volam plicans aduncis] unguibus (Glosse: ungulis curvis, vgl. PL 60) [laxare nervos non valet, ders., P. Laur. (II) 243] 586,56 = Wa 100,21. nagal uncla (wohl für ungula, vgl. Diefb., Gl. S 626) 3,9,36 (in einem Glossar mit Körperteilen). ungula 72,15 (im Abschn. De homine et de partibus eius). 178,21. 431,5 (in einem Glossar mit Körperteilen). 433,22 (1 Hs. Rasur vor nagal). 434,39. 439,11. 510,47. Hbr. I,130,199 (im Abschn. De membris hominis). unguis Gl 3,18,61. 354,3. 362,64. 437,16. 438,9. 4,109,57. 165,61 (vgl. Beitr. 73,223). salziox unguis 3,392,13; — Huf: in (fehlt in 6 Hss.) negilun [verum non in perpetuum triturans triturabit illum (das Brotkorn), neque vexabit eum rota plaustri, nec] ungulis (Hss. in ungulis) [suis comminuet eum, Is. 28,28] 1,606,56; — hierher wohl auch als Fehlglossierung (in Verwechslung mit lat. anguis ‘Schlange’, vgl. dazu Splett, Stud. S. 64): ung (KRa) nagal anguis Gl 1,12,36. nagala angia 14,1 (zum Glossenzushg. vgl. Splett, Sam.-Stud. S. 30 f.). 2) (Eisen-)Nagel: chegil nagal [tulit itaque Iahel ...] clavum (Hs. -us) tabernaculi [, assumens pariter et malleum, Jud. 4,21] Gl 1,276,13. [negil isern clavum tabernaculi (1 Hs. in taberna) [ebda.] 382,2 (vgl. Formenteil; vgl. anders Gl 1,382,3 s. v. îsa(r)nîn u. s. v. îsa(r)n).] nagal clavum [ebda.] 383,9. nagala [(habitatores) qui remanserit, erunt vobis quasi] clavi [in oculis, Num. 33,55] 357,55. nagal [si septem crines capitis mei cum licio plexueris, et] clavum [his circumligatum terrae fixeris, Jud. 16,13] 386,46. zi nagalum [ferrum quoque plurimum] ad clavos [ianuarum, et ad comissuras atque iuncturas praeparavit David, 1. Paral. 22,3] 463,42. nagal [glutino bonum est: et confortavit eum (die Verbindung)] clavis (1 Hs. -us) [, ut non moveretur, Is. 41,7] 611,64. negilin clavis [et malleis compegit, ut non dissolvatur, Jer. 10,4] 628,51. nagala [verba sapientium quasi stimuli, et sicuti] clavi [in altum defixi, Greg., Hom. I,6 p. 1455] 2,307,55. negili [navium partes sunt tabulae et trabes, cetera autem, id est stuppa et] clavi [et similia vincula et conglutinationes partium navis, Prisc., Inst. 551,21] 373,59. nibih gisehe in sinen hanton thaz bilidi thero nagalo inti sente minan fingar in stat thero nagalo ... ni giloubu videro in manibus eius figuram clavorum et mittam digitum meum in locum clavorum T 233,3. 3) Pflock, Pfahl: nagul [facta est deprecatio nostra apud dominum deum nostrum, ut ... daretur nobis] paxillus [in loco sancto eius, 1. Esdr. 9,8] Gl 1,297,51. nagal paxillus; fusticellus; qui in stamen (3 Hss. in stantem) mittitur in pariete [zu: fabricabitur de ea (Rebholz)] paxillus [, ut dependeat in eo quodcumque vas, Ez. 15,3] 640,6. stecho ł nagal paxillus [ebda.] 644,38 (7 Hss. stecko). nagel paxillus clavus [Hbr. II,405,204] 3,250,1. paxillus clavus (-us auf Rasur von -is (?), Steinm.) 305,25. 321,48. 340,59 (1 Hs. clavis). clavis clavicula 4,126,27. clavis 136,8. paxillus Thies, Kölner Hs. S. 177,16. 4) Steuerruder, Ruderpinne (oft übertr.): nagale [eris sicut dormiens in medio mari, et quasi sopitus gubernator, amisso] clavo [Prov. 23,34] Gl 1,526,40. nagal clavus colbo quo regitur navis clavum [zu ebda.] 540,25 = Wa 78,3. kilekitemo nagale amisso (Hs. misso) clavo [ebda.] 542,22. nagala [cum deus ... omnia bonitatis] clavo [gubernare, Boeth., Cons. 3,12 p. 83,45] 2,73,20. nagal [cum in eorum morte ventorum nimietatibus elevati fluctus saevirent, ex navi] clavi (Hs. -us) [perditi, arbor abscissa est, Greg., Dial. 3,36 p. 357] 261,11 = Wa 82,7. nagal (vel) ziwech clavus gubernaculum navis [Hbr. II,220,187] 3,227,66. diz ist ter nagel . ioh tiu stiura . mit tero daz uuerltzimber gehalten uuirt hic est veluti quidam clavus . atque gubernaculum . quo mundana machina stabilis atque incorrupta servatur Nb 213,29 [174,8]. ter diu mereskef stiuret . ter neleget sina hant nieht . an daz stiurruoder . nube echert ten nagel . der an demo ruodere ist 214,3 [174,10]; ferner: 24 [22] (clavus); hierher wohl auch: uuerfa nagal turi claustrum serraculum (-colum K) ostis (-tii K) Gl 1,82,27. 5) Haken, Widerhaken: nagal uncinas capientes clavœs (l. clavos?) [zu: duas catenulas ex auro purissimo sibi invicem cohaerentes, quas inseres] uncinis [Ex. 28,14] Gl 1,324,13 (oder zu 2?); spez.: Folterinstrument: nagal uncus ungula [zu: in cloaca illa ... invenies corpus meum pendens in] gompho (Ausg., Laa. unco) [Pass. Seb. 23,88] 2,763,16 = Wa 81,4 (zu ungula vgl. Niermeyer, Lex.2 S. 1371). 6) Glossenwort: nagel clavus Gl 3,358,52. 376,4. 411,2 [HD 2,95] (in lat. Text, vgl. Jud. 16,13). 697,30. 4,184,15. 199,17.
Komp. thuuerah-, festi-, îsa(r)n-, saro-, span-, stiurnagal; Abl. nagalen, negilen; vgl. negellîn mhd., negel(i)kîn mhd. [Montoto]
9307 Zeichen · 485 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 9.–12. Jh.
    Altsächsisch
    nagalst. M. (a)

    Köbler As. Wörterbuch

    nagal , st. M. (a) nhd. Nagel, Kralle, Ruderpinne ne. nail (N.), claw (N.) ÜG.: lat. clavus GlP, GlTr, H, unguis GlPW, u…

  2. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    nagalst. m.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    nagal st. m. ( zum Nebeneinander der i- und der a- Dekl. vgl. Braune, Ahd. Gr. 15 § 216 Anm. 3, vgl. auch FalkTorp S. 29…

Verweisungsnetz

24 Knoten, 30 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 4 Wurzel 3 Kompositum 17

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit nagal

8 Bildungen · 2 Erstglied · 6 Zweitglied · 0 Ableitungen

nagal‑ als Erstglied (2 von 2)

nagalen

AWB

nagalen , negilen sw. v. , mhd. nagelen, negelen, nhd. nageln; as. neglian, mnd. nāgel(e)n, nēgel(e)n, mnl. nagelen , neg(e)len; ae. næglian…

nagal als Zweitglied (6 von 6)

festinagal

AWB

festi·nagal

festinagal st. m. uesti-nagal: nom. sg. Gl 2,71,51 ( Wien 271, 10. Jh. ). Griff des Steuerruders, Ruderpinne: [ per bonum igitur cuncta disp…

sar(o)nagal

AWB

saro·nagal

sar ( o ) nagal st. m. — Graff II,1017. VI,267. sar-nagil: nom. sg. Gl 4,225,11 ( Florenz XVI.5, 12. Jh. ); zum Fehlen des Fugenvokals vgl. …

spannagal

KöblerAhd

span·nagal

spannagal , st. M. (i) nhd. Spannagel, Eisenbolzen mit dem Vordergestell und Hintergestell eines Wagens oder Pflugs verbunden werden ne. a s…

stiurnagal

KöblerAhd

stiur·nagal

stiurnagal , st. M. (a, i?) nhd. „Steuernagel“, Steuerruder, Steuer (N.), Griff am Steuer, Ruderpinne ne. rudder ÜG.: lat. clavus Gl Q.: Gl …

īsarnnagal

KöblerAhd

īsarn·nagal

īsarnnagal , st. M. (i) nhd. Eisennagel, eiserner Nagel ne. iron nail ÜG.: lat. clavus Gl Q.: Gl (12. Jh.) E.: s. īsarn (2), nagal W.: nhd. …