lautwandel 53 Wörterbücher · 2,7 Mio. Artikel
Wildcard · " Volltext

Aggregat · alle Wörterbücher

lefs

ahd. bis mhd. · 7 Wörterbücher mit Anchor-Eintrag

AWB
Anchors
7 in 7 Wb.
Sprachstufen
2 von 16
Verweise rein
47
Verweise raus
29

Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch

lefs st. m.

Bd. 5, Sp. 716
lefs
st. m., lefso sw. m. (zur Bildung vgl. Wilm., Gr. 22 § 252,2), mhd. lefs, lefse st. sw. m. f., leps, lesp, nhd. lefze f., frühnhd. auch lebse, lepse sw. st. m., nhd. dial. luxemb. leps f. Luxemb. Wb. 3,44, lothr. leschbe m. f. Follmann S. 336, rhein. liffze, läppsche f. Rhein. Wb. 5,469. 431. — Graff II,206.
lefs: nom. sg. Gl 3,52,22. 245,11 (SH a 2, 2 Hss.). 279,6 (SH b). 319,58 (SH e). 338,1 (SH g, 3 Hss.); gen. sg. -]es 1,316,25 (Rb); dat. sg. -]e 336,13 (Rb); nom. pl. -]a 3,9,21 (C). Beitr. 52,170. S 193,20 (B). WBCFK 56,1. 66,1. 91,1 [111,10. 127,10. 169,7]. NpNpw 33,14. 118 X,171. 150,5. Cant. Abac. 16. Np 62,4. 6. 65,14. 70,2; -]e Npw 11,3; -]i Gl 3,434,19; gen. pl. -]o 1,620,37 (Rb); Np 16,4. 20,3. 58,13; -]e Npw 16,4; -]a 20,3 (oder verschr.?); dat. pl. -on WBCF 124,2 [223,6/7]; -en NpNpw 13,3. 16,1. 21,8. 37,13. 44,3 (2). 118 B,13. 139,4. 141,2. NpglNpw 4,5. Np 58,8 (2). Npw 37,13; -in Npgl 37,13; acc. pl. -]a NpNpw 11,4. 39,10. 50,17. 140,3. 141,2. Np 11,5; leffs: nom. sg. Gl 3,70,52 (SH A); lefz: dass. 279,7 (SH b, 13./14. Jh.). — leps: nom. sg. Gl 1,447,20 (Rb); nom. pl. -]e 3,438,56 (Wien 804, 12. Jh.); zu -p- vgl. Weinhold, Alem. Gr. § 151 u. Bair. Gr. § 122.
lefs-: nom. sg. -e Gl 3,70,51 (SH A, 6 Hss.). 177,61 (SH B). 245,12 (SH a 2). 279,7 (SH b). Hbr. I,127,162 (SH A); nom. pl. -en NpX 118 X,171 (X = S. VIII,4); dat. pl. -on NpXgl 118 Epil. (= S. IX,15); lespho: nom. sg. Gl 3,391,44 (Hildeg., Berl. Lat. 4° 674, 13. Jh.; mit Konsonantenumstellung, vgl. Sanders, Leid. Will. S. 276 Anm. 894).
Als Verschreibung vielleicht hierher: ieflen: nom. pl. Gl 3,362,35 (Jd; i- aus l rad., erstes statt zweites l geändert); hierher wohl auch: leff: nom. sg. 302,61 (SH d, Florenz XVI,5, 12. oder 13. Jh.; zur Verschr. vgl. Hbr. II,352,136); lebff: dass. Thies, Kölner Hs. S. 173,20 (SH, Köln, Hist. Archiv W* 91, 13. Jh.; zu -bff- vgl. Thies a. a. O. S. 44); oder alle zu ?leffa?
lefr Gl 3,353,55 s. leffur. 1) Lippe: a) als Körperteil des Menschen: lefsa labia Gl 3,9,21. 362,35 (darauf labra idem). 434,19. 438,56. labrum 52,22. labium (a lambendo) superius. labrum autem inferius [Hbr. I,127,161] 70,51 (im Abschn. De membris hominis). Hbr. I,127,162. Gl 3,177,61 (im Abschn. De homine et eius membris). talzim labium 391,44. comminationes tuas kehorta ih ... Fone iro stimmo irbibenoton mine lefsa a voce contremuerunt labia mea NpNpw Cant. Abac. 16. dine lefsa sint samo ein rota binta sicut vitta coccinea, labia tua [Cant. 4,3] []W 56,1 [111,10] (BCFK, lepphan A, vgl. ?leffa). (der uuin) der zimet minemo trute zetrinkene unte sinen lefson unte sinen zenen ze itdrukkene (vinum) dignum dilecto meo ad potandum, labiisque et dentibus illius ad ruminandum [ebda. 7,9] 124,2 [223,6/7] (BCF); ferner: 66,1. 91,1 [127,10. 169,7] (beide BCFK, beide labium, ?leffa A); hierher wohl auch: lefs ł snabel (1 Hs. uł labil) lubrum ł labrum ł labium Gl 3,245,11 (1 Hs. labal). leff ł labil lubrum ł labrum ł labium 302,61. labrum 338,1. lubrum Thies, Kölner Hs. S. 173,20. lefs lubrum ł labrum ł labium Gl 3,279,6. lefs labetroch lubrum ł labrum ł labium 319,58; hierher auch: lefso [lingua] balborum [velociter loquetur et plane, Is. 32,4] 1,620,37 (davor ohne Kontext leffsmammalot balbuttit; zur Bed. vgl. auch Graff a. a. O.); — in einem Bilde (mit Übergang zu b): iro chela stinchet also offen grab ... mit iro gechose muzton sie. Eiter dero aspidum ist under iro lefsen linguis suis dolose agebant. Venenum aspidum sub labiis eorum NpNpw 13,3, ähnl. 139,4 (labium). sezze huota minemo munde truhten . unde umbe mine lefsa stelle ture. Lere mih keuuar uuesen minero uuorto pone domine custodiam ori meo . et ostium circumstantiae labiis meis 140,3. unde ist suert in iro lefsen . daz ist uerbum dei gladius in labiis eorum Np 58,8, ähnl. ebda.; b) als Ort sprachlicher Äußerung: lefsa mina [simplici corde meo sermones mei, et sententiam puram] labia mea [loquentur, Job 33,3] Beitr. 52,170. piuueri zungun dineru fona ubile indi lefsa dina min sprehhen seer proibe linguam tuam a malo et labia tua ne loquantur dolum S 193,20. vmbe diu uuort dinero lefso . uuanda du iz per prophetas fone mir gehiezze . so gieng ih herta uuega propter verba labiorum tuorum NpNpw 16,4. knada ist kebreitet in dinen lefsen diffusa est gratia in labiis tuis 44,3, ähnl. ebda. lobont in mit zymbon uuola skellenten ... Daz sint unsere lefsa . so sie got mit indahtigi lobont [vgl. cymbala ergo nostra sunt labia, Cass.] 150,5. libera animam meam a labiis iniquis (lose mine sele von vnrehten lefson) NpXgl 118 Epil. (= S. IX,15). iro lefse sint losa labia dolosa, in corde et corde locuti sunt Npw 11,3 (Np trugelefsa); ferner: NpNpw 11,4. 20,3. 21,8. 33,14. 39,10. 50,17. 118 B,13. X,171. Np 11,5. 58,13. 62,4. 65,14. 70,23 (alle labium); c) übertr., im Plur.: Äußerungen, Worte: vnde daranah lobont dinen namen . die lefsa minero frouui et labia exsultationis laudabunt nomen tuum Np 62,6 (zur Bed. vgl. Thes. VII,2,776,34 ff.); d) übertr.: Sprache: lefses eines edo einera spracha [erat autem terra] labii unius [, et sermonum eorumdem, Gen. 11,1] Gl 1,316,25 (zur Bed. vgl. Thes. VII,2,776,22 ff. u. Ahd. Wb. 3,68 s. v. edo 4); e) als Inbegriff des Äußerlichen, Lauen, Falschen in Gegenüberstellung zu herza als aufrichtigem Inneren (vgl. auch Ahd. Wb. 4,1028 s. v. herza 2 a γ): nals in ungetriuuuen lefsen gesprochenez . so daz ist . daz fone herzen nechumet non in labiis dolosis NpNpw 16,1. daz herza gehoret got . die lefsa gehoret mennisco 141,2. popvlvs hic labiis me honorat (diser livt eret mich mit lefsen) . cor avtem eorvm longe est a me (iro herza ist aber verro vone mir) NpglNpw 4,5. 37,13; ferner: NpNpw ebda. 141,2. 2) Rand: demo selbin lefse uuiara [facies et mensam ... faciesque illi labium aureum ... et] ipsi labio coronam [interrasilem altam quatuor digitis, Ex. 25,25] Gl 1,336,13. sama so leps chelihes [grossitudo autem luteris, []trium unciarum erat: labiumque eius,] quasi labium calicis [3. Reg. 7,26] 447,20.
Komp. trugilefs.
Vgl. leffur, ?leffa.
6134 Zeichen · 295 Sätze

Lautwandel-Kette

Von der indoeuropäischen Wurzel bis zur Mundart

Pro Sprachstufe der prominenteste Beleg. Klick auf eine Form öffnet das Wörterbuch.

  1. 8.–11. Jh.
    Althochdeutsch
    lefsst. m.

    Althochdeutsches Wörterbuch · +2 Parallelbelege

    lefs st. m. , lefso sw. m. ( zur Bildung vgl. Wilm., Gr. 2 2 § 252,2 ), mhd. lefs, lefse st. sw. m. f., leps, lesp, nhd.…

  2. 1050–1350
    Mittelhochdeutsch
    LEFSstm.

    Mhd. Wb. (Benecke/Müller/Zarncke) · +3 Parallelbelege

    LEFS stm. lippe. Graff 2,206. labium, labrum lefs sumerl. 11,10. 46,41. labia lepse das. 36,29. mîn levesse habe in der …

Verweisungsnetz

45 Knoten, 59 Kanten

Tap auf Knoten öffnet Detail · Drag zum Umpositionieren · Scroll zum Zoomen

1-Hop 2-Hop
Filter:
Anchor 7 Wurzel 2 Kompositum 36

Wortbildung

Komposita & Ableitungen mit lefs

7 Bildungen · 5 Erstglied · 1 Zweitglied · 1 Ableitungen

lefs‑ als Erstglied (5 von 5)

lefsmammalôn

AWB

lefs·mammalon

lefsmammalôn sw. v. — Graff II,728. leffs-mammalot: 3. sg. Gl 1,620,36 ( Rb; getrennt geschr. ). stammeln: leffsmammalot balbuttit [ ohne Ko…

lefsmammalōn

KöblerAhd

lefsmammalōn , sw. V. (2) nhd. stammeln ne. stammer (V.) ÜG.: lat. balbutire Gl Q.: Gl (Ende 8. Jh.) I.: lat. beeinflusst? E.: s. lefs L.: K…

lefs als Zweitglied (1 von 1)

Ableitungen von lefs (1 von 1)

lefse

KöblerMhd

lefse , sw. M. nhd. „Lefze“, Lippe Vw.: s. lügen- Hw.: s. lefs Q.: (sw. M.) WernhMl (FB lefse), EvA (FB lebse), Will (1060-1065) (FB leffa),…