Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
kella st. sw. f.
st. sw. f., mhd. nhd. kelle; mnd. kelle, mnl. kele; ae. cielle (vgl. Hall S. 60). — Graff IV,385.
Stark: chella: nom. sg. Gl 1,356,13 (Sg 295, Sg 9, beide 9. Jh.; oder nom. pl.?); dat. sg. 2,337,68 (oder nom. sg. st. sw. (?), s. u.); acc. pl. 1,323,55 (S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.). 455,50 (M, 2 Hss.). 4,270,33 (M); cheilla: nom. sg. 1,356,14 (zu ei für e vgl. Braune, Ahd. Gr.14 § 28 Anm. 2; oder pl.?). — kella: acc. pl. Gl 1,450,35 (M; oder nom. sg. st. sw.?).
Schwach: chellun: acc. pl. Gl 1,450,36 (M). 455,51 (M, 2 Hss.). 458,56 (Rb). — kellen: acc. sg. Gl 3,415,52 [HD 2,299].
Nicht eindeutig: chell-: nom. sg. -a Gl 1,356,13 (S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.). 450,35 (M, 2 Hss.). 671,1 (3 Hss., darunter Sg 299, 9. Jh., S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.). 673,40 (M, 11 Hss.). 2,403,47. 408,62. 450,24 (2 Hss.). 481,64. 492,50. 509,42. 556,48. 563,4 (2 Hss.). 3,123,16 (SH A, 3 Hss.). 290,45 (SH b, 2 Hss.). 309,65 (SH d). 346,62 (SH g, 3 Hss.). 634,3. 639,8. 4,105,13 (Sal. a 1). 202,59. 210,24. 284,6 (M). Thies, Kölner Hs. S. 186,5 (SH); -e Gl 1,455,50 (M; lat. acc. pl.). 673,43 (M). 3,123,17 (SH A; -Ae). 261,23 (SH a 2). 290,46 (SH b). 678,8. 4,40,20 (Sal. a 1, 8 Hss., davon 2 -ę). 168,25 (Sal. d). 193,47. 217,69. 284,6 (M). 5,5,44 (M; lat. acc. pl.). Meineke, Ahd. S. 27,70 (Sal. a 1); cheilla: dass. Gl 1,457,19 (Rf). 673,42 (M, 2 Hss.). 3,636,26. — kell-: nom. sg. -a Gl 2,509,42. 525,57 (Bern 264, 9. Jh.). 536,68. 594,53 (c-). 3,123,17 (SH A). 193,27 (SH B). 261,23 (SH a 2). 310,47 (SH d). AJPh. 55,234. Hbr. I,251,299 (SH A); -e Gl 3,193,27 (SH B). 4,173,34 (Sal. e). 5,37,45 (SH b); keilla: dass. 2,532,41. []
Verschrieben: kello: nom. sg. Gl 3,123,17 (SH A); rella: dass. 291,59 (SH b); unklar ist: chl: dass. 328,18 (SH f, clm 12658, 14. Jh.). 1) Kelle: a) Maurerkelle: chella [ecce dominus stans super murum litum, et in manu eius] trulla [caementarii, Am. 7,7] Gl 1,671,1. chella murares trulla caementarii [ebda.] 673,40 (vgl. ferrum artificis, Davids, Bibelgl. S. 331,1360. 1361). 4,284,6. chella trulla quod trudit et detrudit [Hbr. I,251,299] 3,123,16 (1 Hs. drufla). trubela vel kella Hbr. I,251,299. kella trulla Gl 3,193,27 (alle im Abschn. De ferramentis). 261,23. 328,18. trulla ferrum ad murum 290,45. 309,65. trulla ferrum cum quo parietes liniuntur 346,62. Thies, Kölner Hs. S. 186,5. kellen trullam [vgl. igitur nunc, quando ... ecclesia, de vivis et electis lapidibus ... construitur, recte omnis linguae ad horum artificum ora revocantur, ne sicut ibi cum quis ... peteret aquam, (alius) porrigebat trullam, HD 2,299] Gl 3,415,52 [HD 2,299]. chelle trulla lignum quo domus purgatur 4,193,47; b) Schöpflöffel, -gefäß: kella [et] trullas (2 Hss. trulla) [..., et omnia vasa aerea (des Tempels von Jerusalem) ... (Chaldaei) tulerunt, 4. Reg. 25,14] Gl 1,450,35. 455,50. 457,19 (trulla). 458,56. 4,270,33. 5,5,44 (z. nicht eindeutigen spez. Bed. vgl. Tiefenbach, Werkzeuge S. 737 u. Anm. 199. 200). chella [pauper Opimius ... Veientanum festis potare diebus Campana solitus] trulla [Hor., Serm. II,3,144] 2,337,68 (vgl. vile vas, Siewert, Horazgl. S. 152,63). chella [obsonia ... dis ineptus obtulisti talibus, quos] trulla [, pelvis, cantharus, sartagines, fracta et liquata contulerunt vascula, Prud., P. Rom. (X) 299] 403,47. 408,62. 450,24. 481,64. 492,50. 509,42. 525,57. 532,41. 536,68. 556,48. 563,4 (1 Hs. noch trufla). 594,53. AJPh. 55,234 (z. gl. St. Glossierung thrufla trulla, vgl. Tiefenbach a. a. O. S. 737 u. Anm. 197. 198). chella trulla Gl 3,639,8 (im Abschn. De instrumentis coquinae). calicula 4,173,34 (vgl. Mlat. Wb. II,75,10 f. s. v. caliculus); c) (Feuer-)Pfanne, Schaufel, (Feuer-)Haken: chella [facies ... in usus eius (sc. altaris) lebetes ad suscipiendos cineres ..., et ignium] receptacula [. Omnia vasa ex aere fabricabis, Ex. 27,3] Gl 1,323,55 (4 Hss. kellilî(n)). vatilla chella (dazu in 1 Hs. noch .i. chella ł rechari ignem) ł baculus cum quo ignis uertitur [zu: ponent cum eo (sc. altare) ... ignium receptacula ... et] batilla (3 Hss. v-) [Num. 4,14] 356,13 (in 1 Hs. noch aut aliter vatilla pala ad focum similis uasis quibus aquę de nauibus proiciuntur .i. scermscuuala, in den 3 anderen Hss. ohne aut aliter ab vatilla als neue Glossierung, Steinm.). kella vatillum 3,291,59. 310,47. 636,26. 5,37,45. chella ł schil vatillum (übergeschr. ba-) 4,210,24 (zu schil vgl. Katara S. 285); vielleicht hierher: chelle cramula 168,25 (wohl cremacula, vgl. die Graphien dazu s. v. hâhala ‘Kesselhaken’, Ahd. Wb. 4,605); d) Glossenwort: chelle trulla Gl 3,678,8. 4,105,13. 217,69; e) unklar: chelle bistimiae trullae (Hs. trolle) Gl 4,40,20. Meineke, Ahd. S. 27,70 (vgl. Mlat. Wb. I,1457 s. v. bestimiae). 2) (Schatz-)Haus? (z. Bed.-Übergang vgl. DWb. V,511 s. v. kelle Bed. 3 a, Heinertz, Beitr. 41,501): chella gaza (Hs. -zz-) Gl 3,634,3 (im Abschn. De ferramentis). 4,202,59; z. lat. Lemma vgl. Thes. VI,1722,27 ff.
Komp. fiur-, rouhkella, huntkelle mhd.; Abl. kellilî(n). [Hagl][]