Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gruoni adj.
adj., mhd. grüene, nhd. grün; as. grôni, mnd. grne, mnl. groene; afries. grēne; ae. grêne; an. grœnn. — Graff IV,298.
Zu den unterschiedlichen Formen des Stammvokals vgl. Braune, Ahd. Gr.13 § 39. 40. []
croni: Grdf. Gl 1,95,19 (R). 98,1 (PaKRa); cronnem (zu -nn- vgl. Braune a. a. O. § 127. 250 Anm. 3): dat. pl. 94,19 (PaK). — cruon-: Grdf. -e Nc 750,20. 751,5. 752,13 [90,13. 91,9. 93,1]; nom. sg. m. -er Gl 2,764,26; dat. sg. f. -era 761,29 (k-); acc. pl. f. -a 1,332,44 (M); cruene: Grdf. Nk 472,14 [117,11]; cruann-: gen. pl. -ero Gl 1,620,2 (Rb, -ua-; s. u. 1 a); acc. pl. n. -iu 317,41 (Rb); acc. pl. f. -o 10 (Rb). 562,53 (S. Paul XXV d/82, 9./10. Jh.).
gruan-: Grdf. -e Gl 3,189,29 (SH B); acc. sg. m. -an O 4,26,49 (PV); acc. pl. m. -e Gl 2,494,44; gruannan: acc. sg. m. OF 4,26,49; gruon-: Grdf. -i Gl 2,589,30 = Wa 104,8 (Düsseld. F. 1, 9. oder 10. Jh. (?), vgl. Stührenberg S. 130; -vo-); -e Nc 750,10. 787,2 [90,3. 141,16]. Np 53,2 (oder nom. pl. m.); dat. sg. m. n. -emo Gl 1,330,8 (M, 2 Hss.). T 80,5. 201,5; dat. pl. -ên Nc 741,26 [77,17]; acc. pl. n. -iu Gl 1,308,62 (M). 373,1 (M, 2 Hss.); acc. pl. f. -e 332,43 (M, 2 Hss., 1 Hs. -vo-). Nb 196,11 [212,16]; superl. nom. sg. m. -esto Nc 750,9 [90,2]; gruon-: Grdf. -i Gl 3,147,6 (SH A, 2 Hss., 1 Hs. --); -e 1,330 Anm. 3. 3,377,59 (Jd). 409,34. 410,43. 416,47. 418,57 (alle Hd.). 4,213,58; -] 3,147,8 (SH A). 358,47. Hildebrandt I,320,55 (SH A, --; oder Komp.?); nom. sg. m. -er Gl 3,21,51 (--). 4,165,24 (Sal. c, --); dat. (?) sg. m. -in 1,330,7 (M); grovn-: Grdf. -e 3,625,40. 4,213,58; -] 3,147,7 (SH A; oder Komp.?); nom. sg. m. -er 465,22; nom. sg. n. -az 2,484,51 (Sg 136, 9. Jh.); nom. pl. m. (?) -e 1,330,10 (M; vgl. u. 2 d. f); acc. pl. m. -ia 2,588,30 = Wa 102,40 (Düsseld. F. 1. 9. oder 10. Jh. (?)); acc. pl. f. -a 1,332,46 (M); grouner: nom. sg. m. 4,108,53 (Sal. a 1). — grn-: nom. sg. m. -s Gl 1,330,11 (M, clm 6217, 13./14. Jh., --). 3,21,50 (-ns); acc. pl. f. -e 1,332,45 (M, -ve-); gruenen: dat. pl. 3,409,80 (Hd.). — grun-: Grdf. -i Gl 3,150,47 (SH A, -v-; vgl. 2 d); -e 1,332,46 (M). 3,150,47 (SH A). 189,29 (SH B). 410,4. 22. 412,51 (alle Hd.). 4,253,4 (M, 14. Jh.; vgl. 2 d. f). 370 Anm. 1; -] 3,173,47 (SH A, Anh. b, 13. Jh.); nom. sg. m. -s 21,50; -ir 147,8 (SH A); dat. sg. m. -ime 1,330,10 (M); grunnemo: dass. 9 (M). — grionemo: dat. sg. m. Gl 1,330,12 (M, 12. Jh.). — groeni: Grdf. Gl 1,488,10 (2 Hss., darunter Rz, -œ-; wohl ae., vgl. Leydecker S. 59 f.).
Verschr.: grunil: Grdf. Gl 3,150,48 (SH A, -l wohl durch folgendes pfellol); als Verschr. hierher (?): crunti: Grdf. 2,620,10 (Ja; s.u. 2 c). 1) grün, frisch: a) grün als Farbe der im Saft stehenden, treibenden Pflanzen: cruanno [tollens ergo Iacob virgas populeas] virides [... decorticavit eas ... in his ... candor apparuit, Gen. 30,37] Gl 1,317,10. sia grovnia [docta manus] virides [imitando effingere] dumos (thia thornos) [Prud., P. Hipp. (XI) 129] 2,588,30 = Wa 102,40. kruonera epani [vertex ... montis extrinsecus partim cornea sylva tegitur, partim] virenti (Hs. uirene) planitie [dilatatur, Mem. Mich. p. 1524] 761,29. gibot her in thaz sizzen tatin ... ufan gruonemo grase supra viride foenum T 80,5; substant.: gruoniu [quasi imber super herbam, et quasi stillae super] gramina [Deut. 32,2] Gl 1,373,1 (z. gl. St. gruonî Gl 1,371,67); — bes. im Hinblick auf das Sprossen, (üppige) Wachstum: (substant.) gruoniu [septem boves ... quae in pastu paludis] virecta [carpebant, Gen. 41,18] Gl 1,308,62. cruanniu uuineton virecta carpebant [ebda.] 317,41. cruanno sate [gratiam, et speciem desiderabit oculus tuus, et super haec] virides sationes [Eccli. 40,22] 562,53. uuinarepono asneita odo oleopaumes ast cruoner surculum [zu: (deus) producit nobis ... vinum et oleum de surculis lignum, Passio Sim. et Judae, Mombr. 2,538,32] 2,764,26; — im Gegensatz zu verdorrt: grün, lebenskräftig: (in einem Bilde) oba sie in gruonemo boume thisiu tuont, uuaz ist in themo thurren quia si in viridi ligno haec faciunt, in arido quid fiet T 201,5, z. gl. St. O 4,26,49. der binez pezeichenet inmortalitatem. uuanda er io gruone ist [vgl. quia papyrus semper []viret, Rem.] Nc 787,2 [141,16]; hierher wohl auch: cruannero rorro viror calamo [zu: aruit herba, defecit germen, viror omnis interiit, Is. 15,6] Gl 1,620,2 (in calamo zwischen c- und -a- ein l radiert, wohl aus clamor, Vers 8 u. calamorum; s. dazu jetzt auch Meineke, Bernstein S. 154), vgl. gruonî u. gruotî z. gl. St.; — vgl. auch Nc 750,20. 751,5 [90,13. 91,9] unter 2; b) übertr. auf das Leben der Menschen: gedeihend, frisch: florentes . daz chit pluonte . unde uuola diehente ... die hier in uuerlte uuola diehent . unde gruone sint [vgl. peccatores, qui quasi florentes et virides sunt in praesenti vita, Brev.] Np 53,2. 2) grün, grünlich nur als Farbbezeichnung (bei nichtpflanzlichen Gegenständen), in vielen Schattierungen über blaugrün, (violett-)blau bis zu dunkelgrün-, blaugrau (die nur in einigen Fällen durch das Bezugswort genauer bestimmbar sind): a) in einer Farbenreihe: alle andere uareuua . i. rot . cruene . falo . salo . cra . coltfaro . chruogfaro viride Nk 472,14 [117,11]; b) von Edelsteinen (Smaragd, Jaspis; Heliotrop): Indus ... miskelondiu gruone gimma . so smaragdus ist . zuo dien uuizen . so uniones sint miscens virides lapillos candidis Nb 196,11 [212,16]. ter (Scythis) ist ouh cruone . also diu erda ist in Aprili Nc 750,20 [90,13]; ferner: 751,5. 752,13 [91,9. 93,1]; mit symbolischer Ausdeutung: smaragdus . allero steino gruonesto . fone amaritudine geheizener . uuanda io gruone eiuer ist [vgl. smaragdus gemma est viridissima ultra omnes herbas et frondes, unde nomen assumens, quia amara sit. Omne enim viride amarum dicitur, Rem.] 750,9. 10 [90,2. 3]; — Gl 1,488,10 u. Nc 741,26 [77,17] s. u. d; c) vom Wasser: grovnaz cyaneusque latex (Glosse: viridis, vitreus) [umbram trahit inminentis ostri, Prud., P. Petri et Pauli (XII) 41] Gl 2,484,51. 589,30 = Wa 104,8; — fraglich bleibt: crunti [pervia divisi patuerunt] caerula [ponti in geminum revoluta latus, Sed., Carm. pasch. I,136] 620,10 (Glossator ergänzt in der Folgezeile cerulum plauuaz, vgl. auch z. gl. St. blachuara Gl 2,615,20, sonst nur einmal caeruleis groentem s. gruoen; zur Sed.-Stelle vgl. caerula n. pl. ‘Meer’, Thes. III,1,107; oder sollte in freier Übers. crunti für ‘Meerestiefen’ stehen, zu grunt 1 ?); d) von eingefärbten Gegenständen, bes. Stoffen, Gewändern: gruonemo phellole [tabernaculum vero ita facies: decem cortinas de bysso retorta, et] hyacintho [, ac purpura, Ex. 26,1] Gl 1,330,7 (8 Hss., 1 Hs. gruonphelle, 8 Hss. (des chunnes) gota vueppe). 4,253,4 (Hs. acunto), wohl z. gl. St. gruone væle 1,330 Anm. 3. grvone huta ł cheimata (letzteres nur in 1 von 6 Hss.) pelles iacinctinas [statt ianthinas, in: aurum et argentum ... pellesque arietum rubricatas et ianthinas, Ex. 35,7] 332,43; grunir, (and. Hss.:) gruon(i) roch iacinctina tunica (in den davor u. danach stehenden ähnl. Gll. teilweise flekt. Adj.; s. f) 3,147,6. Hildebrandt I,320,55 (grnrok). Gl 3,189,29 (grune). grvne pfellol iacinctus 150,47 (oder Komp.? 2 der 5 Hss. grunphelli, -phellol, s. d.). 416,47 (iacincto). grun viride 173,47 (im Abschn. De vestibus). gruone duoch castaneus 377,59; — im Vergleich mit der Farbe eines Edelsteins (vgl. b): carbasini color gemme . i. uiride groeni (and. Hs. wohl verschr. zu uirigroeni) [zu: pendebant ex omni parte tentoria aërii coloris et carbasini ac hyacinthini, Esth. 1,4] Gl 1,488,10. Tellus skuohta in mit crasefareuuen scuhen . samo gruonen so smaragdus ist colore smaragdine viriditatis Nc 741,26 [77,17]; — dunkel, (unauffällig) blaugrau (?): gruane glaucos (Glosse: nigros canos) [amictus induit monilibus matrona demptis (als Bußhaltung), Prud., H. ieiun. (VII) 148] Gl 2,494,44 (z. gl. St. blâfaro Gl 2,776,5); e) ohne Bezugswort (bei einigen dieser Belege läßt die weitere Glossenumgebung vermuten, daß die Farbe von Stoffen gemeint ist): groentem cronnem caeruleis []viridis Gl 1,94,19. 95,19. gruone iacinctini 3,409,34. 80. 410,4. 22. 43. 412,51. 418,57. gruon viridis 358,47. 625,40. grouner viridis 4,108,53. 165,24; f) gruon(i) als Bestandteil einer Sachbezeichnung oder eines Tiernamens: schwankt zwischen syntakt. Fügung u. Komp. (vgl. Gröger § 71. 73, bes. S. 119 f.), getrennt am ehesten dort, wo gruoni in flekt. Form erscheint u. wo im Lat. ebenfalls Adj. + Subst. steht (vgl. u. d), Fehlen des -i spricht für Komp.; — vgl. dementsprechend nur gruon-phellol, -phelli unter dem Komp., gruoni-Verbindungen unter gruoni 2 d; — gruon(i) roc s. 2 d, obwohl Komp. auch hierbei nicht auszuschließen; — gruon- und gruoni-speht, -o als Komp. angesetzt wegen des lat. Term., aber hierher: gruner speht merops Gl 3,21,50 (3 Hss., neben weit häufigerem gruon- u. auch grune-speht). 465,22 (darauf loaficus, Steinm.; davor: picus speht); — unguentum quod teutonice dicitur grune salva Gl 4,370 Anm. 1. 3) übertr. u. weiterentwickelt (vgl. 1): erst jüngst erhalten, neu (? Gegensatz: althergebracht?): cot croni cot niuui deus recens deus novus Gl 1,98,1 (PaKRa, vgl. dazu recens novus R u. non erit in te (Israel) deus recens, neque adorabis deum alienum, Ps. 80,10). 4) (noch) frisch, roh (? Vgl. diese Bed. bei Lasch-Borchling, Mnd. Hwb. I,2,167 s. v. grne): gruone crudum Gl 4,213,58 (in 2 Hss. des 12. Jh.s), wohl Ansatz einer neuen Bed., die sich wegen der komplexen Bed. von crudus für den Einzelbeleg aus e. alphab. Glossar nicht näher bestimmen läßt.
Komp. halbgruoni; Abl. gruonî, gruonisal; gruonên, gruonôn; vgl. gruoen; gruotî.