Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
gilust st. m. f.
st. m. f., auch ? gi-lusti st. n., mhd. gelust m. f., nhd. gelüst; as. gilust (vgl. Gallée, Vorstud. S. 101; s. u.), mnd. gelust, gelüste n., mnl. gelust f. — Graff II,287 f.
ke-lust: nom. sg. Np 118 C,20 (2). Npgl 79,17; dat. sg. -]e 7,17; -]a Npw 1,1; acc. sg. -] Npgl 21,3. 103,15; nom. pl. -]e Np 136,9. Npgl 79,17; dat. pl. -]en Gl 2,40,8; acc. pl. -]e Nc 690,23. 27 [4,20. 5,1]; gi-: nom. sg. -] Gl 1,593,26 (M, 2 Hss., 1 -lv-). 2,451,51 (2 Hss.). 4,74,38 (Sal. a 1, 2 Hss.). 149,6 (Sal. c); dat. sg. -]i 1,804,31 (M, 5 Hss.). 2,77,75. 174,17 (clm 6277, 9. Jh.). O 1,11,37. 18,45. 2,1,8. 3,2. 7,22. 3,6,39. 4,5,35. 5,14,18. Os 19; -]e S 142,27 (BB); acc. sg. -] Gl 2,770,21 (lat. acc. pl.). O 1,12,27; nom. pl. -]i Gl 1,593,26 (M); -]e Npw 136,9; dat. pl. -]in Gl 2,194,19 (M, 4 Hss.). 380,16 (Antwerpen 17. 4, Gll. 9. oder 10. Jh.). 467,40 (2 Hss.). O 2,11,68. 14,98; -]en S 142,21 (BB); -]un Gl 2,407,11; acc. pl. -]i 616,1. O 3,14,120. 5,23,84; -]e Npw 138,13. 146,3; ge-: nom. sg. -] Gl 4,74,39 (Sal. a 1, 3 Hss.). Meineke, Ahd. S. 34,268 (Sal. a 1). Thoma, Glossen S. 1,25. Np 118 C,20 (2). Npgl 57,11; dat. sg. -]e S 142,28 (WB). Nb 157,3 [132,28/29]. NpNpw 118 C,20; nom. pl. -]e Nb 106,32. 161,27. 195,22. 239,30. 245,18. 343,21 [92,29. 136,18. 163,6. 191,22. 195,9. 259,10]. NpNpw 38,4. Np 146,3 (2). 118 C,20; gen. pl. -]o S 327,9 (Hs. A); dat. pl. -]en 142,20 (WB). 344,4. Nb 157,4. 225,13. 313,10 [132,30. 181,22/23. 238,23]. NpNpw 9,Diaps. 3 (= Npw 9,25). 17,33. Np 80,13 (2). Npgl 75,4; -]in Ns 605,15 [280,10]; acc. pl. -]e Nb 251,26/27 [199,5]. NpNpw 9,18 (= Npw 19). 25,2 (Ausg. K.-T. fälschlich gl-). Np 77,29. 138,13. Npgl 62,10. NpXgl 17,39 (= S. V,14; -v-). W 51,21 (AF) [97,21]; g-: nom. sg. -] Gl 4,74,40 (Sal. a 1, 3 Hss.). Npgl 12,3; gen. pl. -]o 67,15; dat. pl. -]on Gl 1,756,16; acc. pl. -]e 14. W 51,21 (BCK) [97,21]. — gi-lusth: nom. sg. Gl 4,74,38 (Sal. a 1).
Eindeutig Mask.: gi-lust-: nom. pl. -a Npw 146,3; ge-: acc. pl.? -a Thoma, Glossen S. 1,26 (lat. acc. sg.; zum Mask. vgl. Meineke, Stud. S. 63 f.).
Wohl Neutr.: ke-lust-: acc. pl. -e Npgl 38,1 (zum Neutr. vgl. das attribut. Adj., sonst bei Npgl Fem.).
Eindeutig Fem.: ke-lust-: gen. sg. -e Np 118 C,20. Npgl 30,9. 57,9; gi-: dass. -i Gl 2,174,19 (clm 6277, 9. Jh.). 706,39; -e 543,28; acc. sg. -] O 1,1,30; nom. pl. -i 3,7,84. 5,23,143; ge-: nom. sg. -] Np 57,9; gen. sg. -e 118 C,20 (4); dat. sg. -e 1,1; g-: acc. sg. -] Npgl 74,5. []
Verstümmelt: kel: nom. sg. Np 118 C,20 (V3 = K.-T. 10,440a). 1) Lust, Verlangen, Begehren, Wunsch: a) allgem.: gluste [propter quod tradidit illos deus in] desideria [cordis eorum, in inmunditiam, Rom. 1,24] Gl 1,756,14. gilust libitus 4,74,38. 149,6. Meineke, Ahd. S. 34,268. alle geluste habent taz kemeine . daz sie die nietegen gertendo . iagont ze dero tate hoc habet omnis voluptas Nb 161,27 [136,18]. ih meino . dien geluste unde ungeluste anasint quibus iam inesse videtur affectus fugiendi . vel appetendi 343,21 [259,10]. so irfollota er iro geluste desiderium eorum attulit eis Np 77,29. sie (die Seele) lusta geluste 118 C,20. vuunder ist chit Augustinus . daz man geluste gerot . so si neist [vgl. mirum est autem quomodo concupiscatur desiderium, nec sit in nobis cuius concupiscentia iam sit in nobis, Aug., En.] ebda.; ferner: NpNpw 146,3. Np 80,13 (2; desiderium; voluntas). 118 C,20 (5); — mit Gen.: hazzot io thio guati ... nintfahent thes gilusti thio armilichun brusti O 3,14,120. daz uuaren geluste dero hinauerte . die zunton mih NpNpw 38,4. be diu gerot daz muot rehtes . danne iz rehtes keluste gerot Np 118 C,20. uuin gefreuuet danne menniscen herza. Ebrietas spiritalis (keistlic truncheni) kibet imo amorem cęlestium (kelust himilo) Npgl 103,15; ferner: Np 118 C,20; — in der Verbindung in gilusti habên etw. begehren, nach etw. verlangen: min sela gereta in geluste haben diniu uuerchreht in allen ziten concupivit anima mea desiderare iustificationes tuas NpNpw 118 C,20; b) spez.: sündhafte Lust, Begierde, Wollust, körperliches Verlangen, Trieb: gluston [similiter autem et masculi, relicto naturale usu feminae, exarserunt in] desideriis [suis in invicem, Rom. 1,27] Gl 1,756,16. gilusti [qui non ex sanguinibus, neque ex] voluntate [carnis, Joh. 1,13] 804,31. gilusti [animos domet ille feroces nec victa] libidine [colla foedis summittat habenis, Boeth., Cons. 3,5 p. 62,3] 2,77,75, z. gl. St. der duuinge sin geilla muot . noh nelaze nieht sinen hals uberuuunden uuerden fone geluste Nb 157,3 [132,28/29]. in gilusti [in monte quippe stare est, nisi fructum propaginis] in carne [non quaerere, Greg., Cura 3,27 p. 80] Gl 2,174,17. gilusti [sed quia multi sunt, qui scelera quidem] carnis [deserunt, ebda.] 19. gilustin [eunuchi quippe sunt, qui compressis] motibus [carnis, affectum in se pravi operis abscidunt, ebda. 3,28 p. 83] 194,19. in gilustun [illas mortali de stirpe satas vixisse et easdem laude venustatis claras] (in) amoribus [Prud., Symm. I,269] 407,11. 467,40. giluste [innuba virgo ... vitium nec sentit] amoris [ders., Apoth. 572] 543,28. giretha gelust [Randgl. zu: nullus erat] motus [in corpore cui verecundia deberetur, Comm. in Gen., PL 107,486 D] Thoma, Glossen S. 1,25. gereda inde gelusta ad concupiscendum (ad libidinem) [Randgl. zu: qui comedit, et aperti sunt oculi amborum, quo, nisi adinvicem] concupiscendum [ebda. 3,6. 7, ebda. 489 B] 26. ich habe leidir uirbrochen ... alliu diniu gibot ... in sunthafton willon, (WB in) gilusten, gigiridon S 142,21 (BB = 20 WB). der sih taranah keloubet . unde aber uuidere sihet ze dero hello . sinen gelusten folgendo nam qui victus . s. carnis desideriis Nb 225,13 [181,22/23]. eines sindes anagangeront sie geluste . mit eiterlichero giredo hinc enim libido versat corda 245,18 [195,9]. tir uuingot tin fatir ist. Uuanda uuin machot keluste [vgl. quia post nimiam petulantiam . solet excitari libido, Rem.] Nc 690,23 [4,20] (nach Glauch, Mart. Capella S. 305 negativ konnotiert). daz hus zebluomonne mit lenzisken bluomen . die ouh []keluste recchent 27 [5,1] (zur Deutung vgl. Glauch a. a. O.). er cham an den breiten uueg ter ze hello gat . unde stuont tarana . uuanda er hangta sinero geluste NpNpw 1,1. prenne mine lancha . unde min herza. Daz chit . prenne mine geluste unde mine gedancha [vgl. ure delectationes meas, ure cogitationes meas, Aug., En.] 25,2. dar die inne betan uuerdent . die sih neuuerent dero note cupiditatis et peccati (keluste unde sundon) Npgl 30,9. non ergo regnet peccatvm in vestro mortali corpore . ad obędiendvm desideriis eivs (sunda negeriche nieht in iuuuermo todigin lichamen . zegeuuichenne sinen gelusten) 75,4. fone dero irrafsungo dines analiutes . uuerdent ferloren diu zuei . fone dien alle sunda choment . cupiditas unde timor (kelust unde forhta) 79,17; ferner: Nb 157,4. 239,30 (libido) [132,30. 191,22]. NpNpw 9,Diaps. 3 (= Npw 9,25) (desiderium). 136,9. 146,3. Np 57,9. Npgl 7,17 (Np libido). 57,9 (Np concupiscentia). 79,17 (Np cupiditas); — mit attribut. Gen.: ich bin leidir sculdig in allem ubermuote ... in adeles giluste S 142,27 (BB = 28 WB). pigi ih ... aller miner sunton, der ih ie gedahte oder gefrumete ... mit huor, mit huores gilusten 344,4. ni laz thir innan thina brust arges willen gilust O 1,12,27. des lichamen geluste . lustet die sela Np 118 C,20. Paulus pitet dih insipienter (couhlicho) umbe stimulum carnis (kelust lichamin) Npgl 21,3. ferro in dia erda farent sie . i. in terrenas cupiditates (in dirro erdo geluste) 62,10. er scal ane imo selbemo beduhan des lichamen gluste [vgl. cum reprimit motum carnalem quilibet horum, Expos.] W 51,21 [97,21]; ferner: Npgl 12,3. 67,15 (beide Np concupiscentia); — mit attribut. Adj. arg, antlâzîg, fleisclîh, freisîg, irdisc, scadohaft, ubil, unkûski, unreini, zâlîg ausdrücklich negativ bewertet: thio argun gilusti gebent thir furdir fristi O 3,7,84. ten sine scadohaften geluste bindent . mit starchen chetennon quem vitiosae libidines retinent astrictum Nb 106,32 [92,29]. ter sih aber unersame . unde unreine geluste analazet . ter ist pesolotero sue gelih foedis inmundisque libidinibus inmergitur 251,26/27 [199,5]. uuerdent sie beheftet . mit zaligen gelusten turbantur pernetiosis affectibus 313,10 [238,23]. vuanda du habest pesezzen mine lancha . du nehengest mir unchiusce geluste [vgl. non solum cor tenet, sed etiam renes; non solum cogitationes, sed etiam delectationes, Aug., En.] NpNpw 138,13. souuer terrena delectamenta (irdischiu keluste) uberstephet . unde ubersprungen habet Npgl 38,1. daz ist mala concupiscentia (ubil gelust) . diu ist fone primo peccato (eristun sundo) 57,11. ich irvihte carnales delectationes (vleiscliche gelvste) NpXgl 17,39 (= S. V,14); ferner: S 327,9 (Hs. A, Hss. BC lust). Nb 195,22 [163,6] (libido). NpNpw 9,18 (= Npw 19). 17,33. Npgl 74,5 (Np cupiditas). 2) heftige, lebhafte Regung, Leidenschaft, leidenschaftliche Glut (der Liebe): kelusten [qui autem Jesu Christi sunt ... carnem suam crucifixerunt cum] passionibus (Vulg. vitiis) [et desideriis, Aug., Ep. 243 p. 1059 = Gal. 5,24] Gl 2,40,8. gilusti [adgnosco veteris vestigia] flammae (vgl. agnoscere maritalis coniugiis ardorem, Serv.) [Verg., A. IV,23] 706,39. gilust [tunc inter curas permixti felle doloris] affectus [sensere novos, Av., Poem. lib. 3,210] 770,21. 3) Freude, Wonne, Vergnügen: thar lisist scona gilust âna theheiniga akust O 1,1,30. uns ist leid hiar managaz ... manago angusti — thar (sc. im Himmelreich) eigun wir gilusti 5,23,84. leident imo in brusti thio ererun gilusti 143; — in den Verbindungen: mit (...) gi- []lusti(n): tho bot si (Maria) mit gilusti thio kindisgun brusti O 1,11,37. thaz er mit gilustin dregit in then brustin 2,11,68. er quad, er muas habeti, sos er in thar tho sageti, mit suazlichen gilustin 14,98. er leitit mit gilusti thih zer heimwisti 4,5,35; ferner: 1,18,45. 2,1,8. 3,2. 7,22. 5,14,18; zi (...) gilusti: sih merata iz ginoto (das Brot) zi seti thero liuto; zi suazeru gilusti 3,6,39. paradyses resti gebe iu zi gilusti Os 19. 4) Verlockung, Versuchung, Reiz: gilustin [in patria vivit aliena, ubi inter multa] illecebrosa (voluptuosa) [et multa fallacia deum nosse et amare paucorum est, Prosp. Epigr. 17 Überschr.] Gl 2,380,16 (vgl. Pauly, Glossen S. 130,69). 5) Üppigkeit, Ausschweifung: gilust luxus (Glosse: dulcedo, superfluitas, PL 60) [vorandi carnis arvinam fovet, Prud., P. Rom. (X) 514] Gl 2,451,51. gilusti [nam quisquis retia mundi deliciosa sequens] luxus [et gaudia blandae perditionis amat, Sed., Carm. pasch. II,282] 616,1. 6) nicht zuzuordnen: siccut dicimus lobesam; samint loben; minnesam . samint minnon; hantsam . samint handin; lustsam samint gelustin Ns 605,15 [280,10]. 7) Fehlglossierung (durch Verschreibung aus gisuuulst?): gilvst [vulnus, et] livor [, et plaga tumens, non est circumligata, nec curata medicamine, Is. 1,6] Gl 1,593,26 (13 Hss. gisuuulst).
Komp. himil-, huorgilust; Abl. gilustîg, gilustlîh; vgl. gilusten, ungilust. [Montoto]