Eintrag · Althochdeutsches Wörterbuch
sahs st. n.
st. n., mhd. sahs (zum Untergang des Wortes vgl. Schm. 2,217 s. v. sachs); as. sahs, mnd. sach, sāks; afries. sax; ae. seax; an. sax. — Graff VI,90.
sahs: nom. sg. Gl 2,22,15 (4 Hss.). 3,160,7 (SH A, 4 Hss.). 308,29 (SH d). 344,40 (SH g, 3 Hss.). 632,19 (2 Hss.). 635,21. 637,32. 4,96,45 (Sal. a1). Hbr. I,351,65 (SH A). Schützeichel, Codex S. 38 (Heidelberg Cod. pal. lat. 52, 10. Jh.; -s nicht ganz ausgeführt, Haubrichs, Georgslied liest dagegen sahr; Federprobe; s. 1). Thies, Kölner Hs. S. 182,18 (SH); dat. sg. -]e Gl 2,759,12 (2 Hss.) = Wa 80,9; acc. sg. -] 1,274,72 (Jb-Rd); acc. pl. -] 650,13 (M, clm 19440, 10./11. Jh.; von zweiter Hand übergeschr.); sahzs: nom. sg. Schützeichel, Codex S. 38 (Heidelberg Cod. pal. lat. 52, 10. Jh.; zur Schreibung des -z- vgl. Schützeichel a. a. O.; Federprobe); sachs: dass. Gl 3,160,8 (SH A; -chs). 4,159,54 (Sal. c); sax: dass. 5,48,27 (Trier 40, 10. u. 11. Jh.). — sahas: nom. sg. Gl 3,637,40 (Schlettst., 12. Jh.; verschr.?).
Mit Abfall des auslautenden s (vgl. dazu scarsah Gl 3,123,28, scarsach 193,32/33 u. a. sowie seh 2,149,28 statt sehs; Dissimilation wegen des anlautenden s?): sah: nom. sg. Gl 4,96,45 (Sal. a1, clm 13002, 12. Jh.); sach: dass. 46 (Sal. a1, clm 22201, 12. Jh.).
Unter ae. Einfluß (?): sehxs: nom. sg. Gl 4,159,54 (Sal. c, mus. Brit. Add. 18379, 13. Jh.; zu -xs- vgl. Braune, Ahd. Gr.16 § 154 Anm. 5d).
Verschrieben: sahst: nom. sg. Gl 3,632,19 (clm 14584, 13. Jh.); saf: dass. 668,45 (Innsbr. 711, 13. Jh.; l. sas = sahs, Steinm.); sash: dass. 375,26 (Jd); hierher auch (?): sahsa: nom. sg.? 323,57 (SH e, Prag, Lobk. 435, 12. Jh.; oder pl. (?), Endg. -a vielleicht durch vorhergehendes -a des lat. Bezugswortes veranlaßt, s. 1). 1) eine Waffe, (kurzes, ein- oder zweischneidiges) Schwert: sahs uuafan [quod si altare lapideum feceris mihi, non aedificabis illud de sectis lapidibus: si enim levaveris] cultrum [super eo, polluetur, Ex. 20,25] Gl 1,274,72 (vgl. Thes. IV,1317,18 s. v. culter u. s. 2). sahs [(die den Lastern zum Kampf gegenüberstehenden Tugenden) gestantes bellica signa, cassida cum thoracis nec non ancile duelli et macheram verbi peccati monstra necantem] se in spatium (Hs. semispactum, sc. semispathium) [pariter portant ad proelia mundi, Aldh., De octo princ. vit. 2465] 2,22,15 (1 Hs. noch f für francisce; zu semispatium u. den Laa. -spatum, -spata vgl. Ausg. a. a. O. Anm. z. St.: quas semispadā et dimidius gladius, Niermeyer, Lex.2 S. 1246 s. v. semispathium; oder ist von machaera ‘Weid-, Schlachtmesser’ als Bezugswort auszugehen?). sahs semispatium gladius a media spatae longitudine dictum [Hbr. I,351,65] 3,160,7. Hbr. I,351,65 (beide im Abschn. De armis). sahs semispacium quasi semispata Gl 3,308,29. 323,57. semispacium quasi spata 344,40. semispatium 375,26 (danach sesene falcastrum; im Abschn. De fabrilibus rebus). 632,19 (1 Hs. noch ł cultrum, Steinm., vgl. dazu auch 2). 635,21. 637,32 (davor spata et romphea ł machera suuert). 40 (danach kherdar biduvium). 668,45 (danach scultorius prort .i. breue scutum). 4,96,45. 5,48,27 (Hs. semispata; davor sper catapulta). Thies, Kölner Hs. S. 182,18. semispatium sahs semispatium l’ principium sehxs Gl 4,159,54 (vgl. Beitr. 73,221; nach Thoma a. a. O. Vermischung der Gll.; nach Steinm. sachs .t. sehxs sellularii; zum falschen Bezugswort sellularii vgl. Thoma a. a. O. u. Steinm. z. St.); hierher wohl auch, als Federprobe: suert sahs sahzs suert Schützeichel, Codex S. 38 (nach Schützeichel a. a. O. nicht zum Georgslied gehörig, anders Haubrichs, Georgslied S. 74, der die Federproben als “deutliche Reflexe” des Georgsliedes deutet). 2) ein Schneidewerkzeug, Messer: sahse [cum eum idola destruentem] cultro [quidam ferire voluisset, in ipso ictu ferrum ei de manibus excussum non conparuit, Sulp. Sev., Mart. 15,3 p. 125] Gl 2,759,12 = Wa 80,9 (z. St. vgl. Thies, Sulp. Sev. S. 377). 3) Wurfspieß (?): sahs [egredientur habitatores de civitatibus Israel, et succendent ... arma, clypeum, et hastas, arcum, et sagittas, et baculos manuum, et] contos [Ez. 39,9] Gl 1,650,13 (z. St. u. zur Bed. vgl. Sleumer S. 241 s. v. contus 2; 9 Hss. stanga).
Komp. bluot-, mezzi-, reba-, scara-, scrîb-, sniti-, uuâfansahs, sker(a)sahs as.; Abl. sahsilîn.
Vgl. RGA 26,538 ff.