regula

regula -ae f. 1. Bezeichnung für die Monochord-Teilung 2. Bezeichnung für eine unterhalb der Monochord-Saite gezogene Linie, die bei der Monochord-Teilung ausgemessen wird 3. Bezeichnung für das Monochord 4. Bezeichnung für den Resonanzkasten des Monochords 5. Bezeichnung für die Differenz („Saeculorum amen“-Formel) 6. Ambitus, Tonraum 7. Notenlinie 8. Bezeichnung für die drei Hexachordgenera 9. Bezeichnung für die Kirchentonart 10. Bezeichnung für eine in authentisch und plagal unterteilte Grundtonart 11. Bezeichnung für den Anfangs- und Schlußton einer Orgel-Spielformel 12. (schriftliche) Ausführungsanweisung — 1. term that designates the division of the monochord 2. term that designates a line drawn beneath the monochord string, which is measured at the division of the monochord 3. term for the monochord 4. term for the sound-box of a monochord 5. term for the differentia (“#”-formula) 6. ambitus, tonal compass 7. staff line 8. term for the three genera of the hexachord 9. term for the ecclesiastical modes 10. term for a fundamental mode that is divided into authentic and plagal 11. term for the initial and final note of a melodic pattern improvised on the organ 12. (written) instruction for performance 1 Bezeichnung für die Monochord-Teilung (als Anweisung zur Berechnung der Tonsystems) — term that designates the division of the monochord (as instruction for the computation of the tonal system) [s.VI] LmLBoeth. mus. 1, 11 p. 198, 23: invenit (sc. Pythagoras) regulam, de qua posterius loquemur, quae ex re vocabulum sumpsit, non quod regula sit lignea, per quam magnitudines chordarum sonumque metimur, sed quod regula quaedam sit huiusmodi inspectio fixa firmaque, ut nullum inquirentem dubio fallat indicio (inde LmLHier. Mor. 3, 99 (p. 16). LmLFr. Gafur. op. 1, 8. LmLFr. Gafur. theor. 1, 8, 10. ad loc.: Gloss. Boeth. [] mus. 1, 11, 49b: Regula dicitur eo, quod regit animum ad scientiam rectitudine rationis. LmLGloss. Boeth. mus. 1, 11, 54. LmLComm. Boeth. II p. 208, 31). [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 4, 1, 6: ‚ad regulae divisionem‘: Regulam vocat (sc. Boethius) monacordi divisionem, tonorum distinctionem, quae fit per magadam, instrumentum ipsius monacordi. al. [s.X-XI] LmLPs.-Berno mon. pr. 1, 8: per sesqualteram et sesquitertiam mensurandi regulam dedero. LmLPs.-Berno mon. 4, 1: quoniam mensurandi regulam dedimus, nomina chordarum apponere supervacuum non iudicamus. LmLComm. Guid. 31 p. 101: Dixi regulis et cantibus musice notatis discrimina vocum cognosci, sed tamen melius in monochordo cognoscuntur. LmLComm. Guid. 55 p. 104: sic spatium monochordi in diversas litteras distribuitur, prout cuique suus locus regulariter contingit, cuius distributi monochordi distributionem et divisionem vocat ipsas regulas, secundum quas dividitur. [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 6, 51, 17. (?) LmLComm. Boeth. II p. 254, 3. 2 Bezeichnung für eine unterhalb der Monochord-Saite gezogene Linie, die bei der Monochord-Teilung ausgemessen wird — term that designates a line drawn beneath the monochord string, which is measured at the division of the monochord [s.VI] LmLBoeth. mus. 4, 3 p. 308, 19: sumus nervum secundum praedictas consonantias per regulam divisuri (inde LmLComm. Boeth. II p. 254, 1). LmLBoeth. mus. 4, 5 p. 315, 9: Sit chorda intensa AB. Huic aequa sit regula, quae propositis partitionibus dividatur, ut ea regula chordae apposita eaedem divisiones in nervi longitudine signentur, quas antea signaveramus in regula. Nos vero nunc ita dividimus, quasi ipsam chordam et non regulam partiamur (ad loc.: LmLComm. Boeth. II p. 264, 16: ‚Huic‘ corde ‚sit equa‘ vel equalis ‚regula‘, id est linea in lignea tabula producta ... illa ‚regula‘ vel linea ‚corde apposita‘, id est supposita, per decurtacionem et elongacionem corde ‚eedem divisiones in nervi longitudine signentur‘, que ‚in regula‘ fuerant prius ‚signate‘; quasi diceret: Per mensuras ipsius regule mensuras ipsius corde videamus. LmLComm. Boeth. II p. 264, 26: ‚Sit corda intensa AB‘ et cetera. Incipit mensurare monocordum, et cum hoc debuisset facere per spacium subiectum corde, quod vocat regulam, facit illud per illam cordam dividendo illam in partes). LmLBoeth. mus. 4, 18 p. 348, 8: Sit regula diligenter extensa AD. Cui duo semispheria, quas magadas Graeci vocant, insuper apponantur ita, ut ab ea, quae est E curvatura, ad id, quod est B, deducta linea rectos circum se angulos efficiat (inde LmLComm. Boeth. II p. 316, 6). [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 9, 46. al. [s.X-XI] LmLAnon. Bernh. 1, 2: debet fieri quadrum et concavum lignum protensa longitudine, stricta non nimis latitudine, aequa quadratura. Quo facto superextendatur regula et trina dispositione, id est diatoni, chromatici, enarmonii, tracta in longum linea aequaliter dividat (sim. LmLAnon. Bernh. 2, 2). LmLPs.-Odo mus. p. 272b: Nos autem ... quinque huiusmodi semitonia, sed extra praefixam regulam, in monochordo ponimus. LmLFrut. brev. 11 p. 87. LmLFrut. ton. p. 147. (?) [s.XIII] LmLHier. Mor. 17, 1183 (p. 142). [s.XIV] LmLIac. Leod. spec. 5, 17, 5: In monochordo igitur duo principaliter requiruntur, quae tangit Boethius: unum est linea quaedam vel regula secundum directam longitudinem in plani medietate ab una parte capsae usque ad aliam deducta et protensa, in qua secundum debitam mensuram et monochordi regularem divisionem diversi signantur passus, litterae vel claves. ... Aliud est, quod in monochordo requiritur, et a quo monochordum denominatur, quia supra dictam lineam vel regulam directe chorda quaedam ab utraque parte capsae secundum longitudinem debet esse tensa. LmLIac. Leod. spec. 5, 18, 2: Quod autem monochordum dicatur dividi, non est, quia divisio illa et litterarum assignatio sit in chorda facienda, sed subtus in linea. Sed, ut tactum est, quod fit in linea vel regula, [] totum ad chordam ordinatur. LmLIac. Leod. spec. 5, 26, 6: per ‚monochordum‘ intelligimus chordam unam tensam secundum directam longitudinem flexibilem et mobilem diversosque, cum tangitur, sonos reddentem, sub chorda autem sonabili lineam vel regulam unam directam in plano dispositam, in locis distinctis artificialiter signatam secundum convenientes vocum consonantiarum proportiones et mensuras. [s.XV] LmLMon. In mon. 3. LmLMon. In quatuor 14. LmLMon. Magadis p. 13, 2: Magadis in utraque parte primum positis totam eius longitudinem ab una magada ad aliam per IIII equas partes divide, ita regulam dividens quasi ipsam cordam partiaris. LmLMon. Mensurus p. 66, 13. LmLMon. Organalis II p. 45. LmLMon. Si vis metiri I p. 8, 19 (sim. LmLMon. Si vis metiri II p. 8, 19). eqs. 3 Bezeichnung für das Monochord — term for the monochord [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 1, 11, 46: ‚regulam‘: Regulam vocat (sc. Boethius) monocordum, quod est instrumentum omnis cantilene et consonantie. Eius primus inventor fuit Pytagoras. LmLGloss. Boeth. mus. 1, 11, 51: ‚non quod regula sit lignea‘: quod regula, id est monocordum, dicitur enim sic a ‚monos‘ et ‚corda‘. [s.XIII] LmLComm. Boeth. I 1, 11 p. 49: ut melius scilicet naturam consonanciarum perdisceret, invenit (sc. Pythagoras) quandam regulam, quae dicitur monocordum scilicet quoddam instrumentum, quod habet unam solam cordam. ibid.: et ita in illo monocordo poterat notare infallibiliter omnes musicas consonancias, unde et a certitudine dictum fuit regula. ‚Ex re vocabulum‘, quia enim firma est et certa, ideo dicitur regula, vel ex re sumpsit vocabulum, quia dicitur monocordum, quia unam solam habet cordam. 4 Bezeichnung für den Resonanzkasten des Monochords — term for the sound-box of a monochord [s.IX-XII] LmLGloss. Boeth. mus. 4, 5, 32: ‚regula‘: Regulam dicit (sc. Boethius) lignum monacordi cavum, id est, cui superponitur corda. LmLGloss. Boeth. mus. 4, 18, 3, 4. [s.X] LmLInterv. Quid sit tonus 16: Accipe regulam ligneam manibus magistri formatam et praeparatis tribus arculis ex omni parte aequilibratis et cavatis, extende nervum super regulam in duobus capitibus suppositis arculis et non incidendo, sed meciendo totam cordam in tres partes aequales divide, et ubi tercia pars fuerit, pone arculum et tange terciam partem ipsius cordae. [s.XIV] Anon. Meyer 9, 4: Monocordum autem sic fit: fiat una regula, scilicet unum lignum concavum, super quod extendatur corda. Deinde regula signetur punctis secundum signationem vel divisionem corde et fiat una tabula gracilis sub corda, que Grece vocatur magada. Anon. Meyer 22, 1. (?) Anon. Meyer 22, 5: Sit igitur a d regula supposita tendens cordam. Huic corde supponantur semisperia in f <et> e, cui ipsa sint infixa orthogonaliter. LmLComm. Boeth. II p. 316, 7: Unde ubi dicit Boecius: ‚Sit regula diligenter extenta AD‘, intelligo illam regulam unam quadram formam, quantum voluero longam, ex quatuor ligneis tabulis positis subtiliter atque decenter coniunctis compositam, in cuius apciore planicie due in longum trahantur linee a se modico intervallo disiuncte, inter quas monocordi voces et consonancias ... mensurabo. LmLComm. Boeth. II p. 316, 24. 5 Bezeichnung für die Differenz („Saeculorum amen“-Formel) — term for the differentia (“#”-formula) [syn.: differentia] [s.X-XI] Ton. Leod. 7, 22: In omnibus tamen uniformiter versuum regula tenetur ita: „Gloria Patri et Filio et Spiritui Sancto, sicut erat in principio et nunc et semper et in saecula saeculorum. Amen“. Ton. Leod. 8, 2: Iste tropus (sc. octavus) licet in introitibus varias sedes principiorum habeat, tamen una regula discernitur, quae est huiusmodi: „Gloria seculorum amen“. [s.XV] LmLIac. Twing. p. 108, 14: aliquando reperitur sexta differencia seu modus primi toni hoc modo: [] (sequitur exemplum), qui modus propter paucas antiphonas sub eo contentas non computatur sub differencia vel regula et continet has IIII antiphonas. 6 Ambitus, Tonraum (eines kirchentonalen Gesangs) — ambitus, tonal compass (of a modal chant) [s.XI] LmLComm. Guid. 54 p. 136: cantus a finali regulam debet sumere. [s.XIV] LmLQuat. princ. 3, 19: quisquis modus sive tropus in duos partiretur modos, id est in acutum et in gravem distributisque regulis, ut acuta acutis et gravia convenirent gravibus. LmLQuat. princ. 3, 46: Et quamvis unius modi cantus recipiat interdum omnes voces et per omnium modorum voces discurrat, non tamen ad principium neque ad eius medium, sed semper ad finem respiciendum est, ut illius modi dicatur, in cuius litera terminatur. Et ubi terminatur, inde accipiat regulas. ibid.: A finali autem voce omnis cantus oportet regulas suscipere et suas elevaciones et deposiciones sive et principia et distinctiones ac neupmas et differencias ab ea velut a magistra recipi. 7 Notenlinie — staff line a generell — general [s.XI] LmLVers. Ars est 30: in eodem spatio vel regula. al. [s.XII] LmLTheinr. Dov. 3, 16 p. 306, 2: De locis notularum sonorumque. (ed.: De locis notularum. Sonorum que) Notule lineas et linearum intervalla, que regulas vocamus et spatia, alternatim ordinatimque et secundum intervallarem consequentiam sibi dispertiant. al. [s.XIII] LmLMus. man. 2, 22: Cur alternatim litterae ponantur in regulis et in spatiis et cur quatuor tantum regulis utamur. LmLMus. man. 26, 18: cantui cuilibet regulari ... quatuor regulae cum quinque spatiis suis sufficere valeant ad lineam pernotandam. al. LmLMetrol. 30 p. 70: ponatur una figura vel littera in regula, quam nos lineam vocamus. al. LmLIoh. Aegid. 6, 1: Situatur autem sive ponitur aut collocatur ⋅Γ⋅ut in regula, ubi proprie situm habet ⋅A⋅re in spatio. al. LmLAmerus 1, 22. LmLAnon. Couss. VII 12, 7. eqs. LmLTrad. Garl. plan. V 66. LmLAnon. Couss. IV p. 60, 2: Pausatio talis multiplex est. Una est secundum longitudinem a regula in regulam vel habet longitudinem spatii inter duas lineas. LmLAnon. Couss. IV p. 60, 7: Notatores quidam solebant in cantu ecclesiastico semper inter duas scripturas vel inter duas lineas scripturae vel supra unam lineam scripturae quatuor regulas regulare eiusdem coloris; sed antiqui non solebant nisi tres lineas diversi coloris, alii duas diversi coloris, alii unam unius coloris. Sed habebant regulas regulatas ex aliquo metallo duro, ut in libris Cartuniensium (mss.: Cartumensium pro Cartusiensium) et alibi multis locis. LmLAnon. Couss. IV p. 60, 26: organistae utuntur in libris suis quinque regulis, sed in tenoribus discantuum quatuor tantum, quia semper tenor solebat sumi ex cantu ecclesiastico notato quatuor regulis. al. LmLPs.-Mur. summa 648: Quadrupla cum spaciis fiebat regula certis, / certis cum notulis certa ratione refertis (? cf. LmLPage, Summa p. 70 adn. 70) [s.XIV] LmLIac. Leod. cons. 55. LmLIac. Leod. inton. 1, 35. al. LmLIac. Leod. spec. 2, 11, 17. al. LmLMens. Primo punctus p. 37: pausa attingens quatuor regulas et tria spatia valet tria tempora. eqs. LmLQuat. princ. 3, 7. LmLGoscalc. 1, 1 p. 36, 1. al. LmLPs.-Mur. mod. p. 100b. LmLCart. plan. 27. (?) LmLAnon. Seay p. 39: Item sexta non debet fieri, quando cantus planus facit saltum de regula in regulam vel de spatio in spatium, tamen bene potest de regula in spatium. al. [s.XV] LmLIoh. Tinct. diff. 150: Linea est locus pro tractu recto alicuius coloris effectus, quam alii regulam dicunt. LmLIoh. Tinct. diff. 207: Regula idem est quod linea. LmLFr. Gafur. extr. 4, 2, 4: notandum est, quod quedam vox et littera ponuntur in linea seu regula et quedam in spatio. LmLIoh. Tinct. exp. 2, 24: est linea locus protractu recto alicuius coloris effectus, quae saepius hic regula (Brussels, Bibl. Royale, Ms. II 4147; ed.: regular) nominatur eo, quod regulariter protrahatur. [] b speziell für eine farbige, einer bestimmten Kirchentonart zugeordneten Notenlinie — in particular for a staff line of a certain color associated with a definite mode [s.XIII] LmLElias Sal. 19 p. 39b: omnis cantus faciens regulam suam in ⋅F⋅ et finem in ⋅D⋅ vel in ⋅C⋅ primum, ubicumque incipiat a secundo ⋅B⋅ de palma usque in Gamma, erit primi toni. LmLElias Sal. 19 p. 40a: opinio antiquorum, qui dicebant, omnem cantum esse irregularem, qui non incipiebat in regula illius toni, cuius naturae cantus ille magis consentiebat, et non finiebat, nisi tonus iisdem finiebat. LmLElias Sal. 19 p. 40b: Cantus, qui non incipit in vera regula toni nec finitur, quasi in maiori parte sui dissentit a natura tonorum. LmLElias Sal. 20 p. 43a: Primus tonus facit regulam suam in ⋅F⋅ ... et facit finem tertio in ⋅D⋅. Secundus tonus facit regulam suam in ⋅D⋅ ... et facit finem in eodem ⋅D⋅. Tertius tonus facit regulam suam in ⋅G⋅, ... finit in ... ⋅E⋅. Quartus tonus facit regulam suam in ⋅G⋅ ... et finit in ... ⋅E⋅. Quintus tonus facit regulam suam in ⋅a⋅ ... et finit tertio subtus se in ⋅F⋅. Sextus tonus facit regulam suam in ⋅F⋅ ... et finit in eadem regula in ⋅F⋅. Septimus tonus facit regulam suam in ⋅b⋅ ... et facit finem tertio subtus se in ⋅G⋅. Octavus tonus facit regulam suam in ⋅G⋅ ... et facit finem in eadem regula in ⋅G⋅. LmLElias Sal. 28 p. 56a: Nonne dictum est, quod secundus tonus facit regulam et finem, ubi primus finit, et quartus facit regulam suam et finem, ubi tertius finit, et sic de reliquis? LmLElias Sal. 28 p. 56a: de fine cuiuslibet toni certa notitia datur per notitiam regulae cuiuscumque. ... et qui in principio linearum aliam clavem quam regulam, cuius toni fuerit cantus, qui notatur, posuerit, nisi necessitate compulsus hoc fecerit, ille notator tergiversator veritatis tacens vera, exprimens falsa potest merito nuncupari, ponens pro veris clavibus musafollas. al. cf. LmLHochadel, Elias p. 211 sq. 8 Bezeichnung für die drei Hexachordgenera — term for the three genera of the hexachord [s.XIII] LmLMus. man. 20, 4: natura vel proprius cantus bis incipit: in ⋅C⋅ et in ⋅c⋅; b mollis bis incipit: in ⋅F⋅ et in ⋅f⋅. Tres istae species sive regulae cantuum tribus musicae generibus videntur arridere, quibus utebantur antiqui, quae sunt enarmonicum, cromaticum et dyatonicum. LmLMus. man. 21, 6: species illae seu regulae cantuum completis septem vocum differentiis iterum renascantur in octava voce similis et littera. 9 Bezeichnung für die Kirchentonart — term for the ecclesiastical modes [s.XIII-XIV] LmLIoh. Groch. 217: moderni octo regulis utuntur, quas tonos appellant. ... Describunt autem tonum quidam dicentes eum esse regulam, quae de omni cantu in fine iudicat. 10 Bezeichnung für eine in authentisch und plagal unterteilte Grundtonart — term for a fundamental mode that is divided into authentic and plagal [syn.: maneries] [s.XV] LmLFr. Gafur. op. 5, 7: primam regulam cantus plani, idest primum tonum seu primum modum. ... secunda regula cantus plani seu secundus tonus. LmLFr. Gafur. op. 5, 8: Omnis enim cantus planus hiis quattuor regulis sive maneriebus regebatur et terminabatur ad quartam vocem graviorem, ubi sinaphe diatessaron ac diapason coniungebat. Prima namque maneries terminabatur in ⋅D⋅solre, secunda in ⋅E⋅lami, tertia in ⋅F⋅faut, quarta in ⋅G⋅solreut graves. 11 Bezeichnung für den Anfangs- und Schlußton einer Orgel-Spielformel — term for the initial and final note of a melodic pattern improvised on the organ [s.XV] LmLTact. Opusculum 65: primo ponendo regulas... postea exempla adducantur super easdem regulas; et ultimo concordancias applicabo. LmLTact. Opusculum 69: quia alie et alie regule requirunt alios et alios tactus, ideo ponam diversos in diversis regulis. LmLTact. Opusculum ex. 13b: concordancia - regula - exemplum (cum notis). al.[] 12 (schriftliche) Ausführungsanweisung — (written) instruction for performance [syn.: canon] [s.XV] LmLFr. Gafur. pract. 2, 1: Secundum vero Nichomacum rythmus est ordinata temporum compositio. De structura autem huiusmodique contextu non nostrum est regulas et canones ad omnia praefinire. LmLFr. Gafur. pract. 2, 14: Canonice consyderatur diminutio, quum figurarum quantitates declinant et variantur in mensura secundum canonis ac regulae inscriptam sententiam.